پایان نامه ارشد رایگان درباره بین النهرین، نقوش اساطیری، پدیده های طبیعی

دانلود پایان نامه ارشد

دیوها از نظر فیزیکی و صورت، به شکل گاوهای بسیار عظیم الجثه ای هستند که اعمالشان از نظر رفتاری همانند انسان است. گویا این هیولای عظیم الجثه، اندیشمندی انسان و نیروی حیوانی را توأما در خود نهفته دارد. از این رو موجودی خارق العاده تصور می گردید که می توانست آفریننده ی برخی عناصر و پدیده های طبیعی به حساب آید. طبیعتا چنین تصوری موجب می گردید تا هنرمندان ایلامی به آفرینش صورت این خدای اسطوره ای توجه نمایند و به نیایش یا سایر مراسم مربوط به آن بپردازند.(همان، 272-273)(تصویر 2-23)

(تصویر 2-23): گاو- دیو، شوش، 3000 ق.م(منبع: نقوش اساطیری مهرهای استوانه ای ایلام،1380، 294)

2- 30- گریفون
این موجود عجیب الخلقه دارای اصل و نسبی باستانی است که نمونه های از آن در افسانه ها و هنر بین النهرین، مصر، یونان، هند و ایران مشاهده شده است.(حسینی، 1391، 50)
گریفون که مترادف آن شیر- دال است، که یک واژه ی یونانی است که در قرون وسطی در اروپا رواج یافت. سر، بال و پاهای پبشین این موجود افسانه ای به شکل عقاب و بدن و پاهای پسین آن به شکل شیرست. با وجود اینکه اروپائیها تحقیقات گسترده ای در زمینه هنر خاور نزدیک خصوصا ایران داشته اند، متأسفانه در فرهنگهایشان زمان و منشأ پیدایش گریفون را غلط و گمراه کننده بیان نموده اند. چنانکه یکی از این فرهنگها، ذیل واژه ی گریفون می نویسد:«نخستین بار به عنوان یک متیف تزئینی توسط یونانی و رومی ها به کار رفت و سپس در دوره رنسانس به عنوان یک طرح تزئینی مورد استفاده قرار گرفت.» بلک و گرین ذیل واژه ی گریفین نوشته اند: «احتمالا این نقش در هزاره ی دوم ق.م در سوریه به وجود آمد و سپس در سرتاسر خاور نزدیک، خصوصا بین النهرین و یونان، در قرن چهارده ق.م گسترش یافت.» اما با بررسی نقوش گریفون بر روی مهرهای استوانه ای ایلام، می توان به نتایجی کاملا مغایر با نظرات گفته شده رسید. بر اساس تحقیقات انجام شده، گریفون از اواخر هزاره چهارم ق.م در ایلام ظهور یافت و پس از گذشتن چندین قرن، در آثار هنری مصر، بین النهرین و سایر نقاط خاور میانه نمود پیدا کرد.(مهرآفرین، 1380، 275)
گریفون آمیزه ای از برترین نیروهای زمینی و آسمانی است. نیمه ی پیشین این هیولا شبیه عقاب، سلطه آسمانها و نیمه ی پسین آن به شکل شیر، سلطان خشکی ها است. احتمالا این موجود اسطوره ای وظیفه ی مراقبت و پاسداری از معابد، انسان و احشام را عهده دار بوده است. نقش حیوان در کنار گریفون زیاد به چشم می خورد. این مسأله نشان دهنده ی ارتباط گریفون با این حیوانات است که ارواح و جانوران خبیث و شرور را در زمین و آسمان از آنها دور می سازد. میرچا الیاده معتقد است که شیر- دال یا موجودات عجیب الخلقه، نگهبان و پاسدار در راه رستگاری و نجاتند؛ یعنی از درخت زندگی یا از رمز آنان مراقبت و حراست می کنند. گریفون از نظر ایلامی ها یک هیولای مقدس بود که با نیروی ما فوق الطبیعه ی خود می توانست از معابد، کاخها، گنجها، نباتات و گیاهان حفاظت و حراست کند. آویختن نقش آن بر گردن می توانست مالک آن را از شر ارواح خبیث و پلید مصون دارد.(همان، 276)(تصویر 2 – 24)

(تصویر2- 24): گریفون، شوش، 3000 – 3200 ق.م(منبع: نقوش اساطیری مهرهای استوانه ای ایلام، 1380، 296)
2- 31- اسفنکس
اسفنکس یک هیولای افسانه ای است که منشأ آن به مصر باستان یا هیتیت، در آسیای صغیر باز می گردد و سپس از آنجا به صورتهای مختلف به آشور، یونان و دیگر نقاط راه یافت. در مصر باستان به عنوان یک قدرت و سمبل مذهبی، نمادی از خدایان یا فرعون تلقی می گردید. اسفنکس مصری موجود نرینه ای بود که بدن آن به شکل شیر و سر آن به صورت مردی ریش دار و گیسو بلند بود؛ گاهی اوقات سر آن به شکل قوچ، شاهین یا قوچ ترسیم می کردند و به جای چنگال دست داشت. اسفنکس آشوری به صورت یک شیر یا یک گاو نر بالدار بود که سری به شکل یک مرد ریش دار داشت و بعدها به شکل زنی درآمد که تنه ی آن به شکل یک شیر بالدار بود.
به نظر می رسد که اسفنکس ایلامی منشأیی خارجی داشته باشد؛ زیرا به یکباره در نیمه دوم هزاره دوم ق.م بر روی مهرهای استوانه ای شوش و چغازنبیل ظاهر می شود. زیرا نقش آن همراه با سمبلهای خدایان نقش گردیده و از سوی دیگر از درون معابد بزرگ و مقدسی همچون معبد اینشوشیناک چغازنبیل به دست آمده است. سراسفنکسهای ایلامی به صورت مردی ریش دار یا زنی گیسو بلند است. تنه ی این اسفنکها معمولا به صورت شیر بالدار می باشد. (همان، 276-277)(تصویر 2- 25)

(تصویر2- 25): اسفنکس، چغازنبیل، 1350 ق. م(منبع: نقوش اساطیری مهرهای استوانه ای ایلام، 1380، 296)

2- 32- گاو- مرد
موجودات تخیلی که نیمی از پیکره ی آنها به صورت گاو و نیمی ی دیگر آنها به صورت انسان است. از نیمه ی دوم هزاره ی سوم ق.م در سراسر منطقه، خصوصا بین النهرین و ایلام، شدت و عمومیت فراوانی یافت. این موجودات ترکیبی، که بالا تنه ای انسان گونه و پایین تنه تا به شکل گاو داشتند نماینگر تفکر، تجسم، روایات و به تصویر کشیدن افسانه هایی است که از گذشته های دور بر باورهای آنان سایه افکنده بود و سینه به سینه از نسلی به نسل دیگر انتقال می یافت. حماسه ی مشهور گیل گمش و انکیدو، در الواح کثیری که از منطقه ی بین النهرین به دست آمده بوده، به وجهی نیکو چهره ی این خدا پهلوان نامی دنیای باستان و شرح ماجراهایش را بیان کرده و همزمان با این الواح، شرح آن حماسه ها بر روی مهرهای استوانه ای به تصویر کشیده شده، و آن را جاودانه ساخته است.(همان، 278)(تصویر 2- 26)

(تصویر 2- 26): گاو- مرد، شوش، 2150 – 2300 ق.م(منبع: نقوش اساطیری مهرهای استوانه ای ایلام، 1380، 297)
2- 33- قایق- مرد
نقش قایق- مرد را می توان در(تصویر 2- 27) که بر روی یک مهر استوانه ای شیشه ای که از شوش به دست آمده و قدمت آن به 2300 ق.م می رسد، مشاهده نمود.
یک نوار منفرد تزئینی، صحنه نقوش را به دو قسمت فوقانی و زیرین تقسیم کرده است. قایق- مرد در ردیف زیرین قرار دارد. نیمی از بدن این موجود به شکل انسان و نیمی دیگر آن از مار- عقرب. ولی به شکل یک زورق است. نیمه ی فوقانی این موجود اسطوره ای به شکل انسان است که رو به سمت چپ قرار دارد و با دستان بلندش، شیئی سه شاخه را که شبیه شاخه ی درخت می باشد، گرفته است. همانگونه که عنوان شد نیمه ی زیرین این موجود، شبیه مار یا عقرب و به شکل یک زورق است. که حاشیه ی پایین آن دارای پرزهای بلند می باشد و انتهای آن، پس از این که بالا آمده، مجددا به درون پیچ خورده است. شخصیتی که سه بار نقش او در این صحنه تکرار شده، این درون زورق نشسته و مانند حالات دیگر، دستها را مقابل سینه قرار داده است. در پیشاپیش قایق- مرد، حیوان اسطوره ای دیگر مشاهده می شود که بدن آن به شکل گاو و سرش تقریبا به شکل عقاب است. حیوان دهانش را کاملا باز نموده و گویا در صدد حمله به شخص مقابل خود است. از بین النهرین تصویری شبیه قایق- مرد به دست آمده که متعلق به سومین سلسله ی قدیم بین النهرین(نیمه ی دوم هزاره ی سوم ق.م) می باشد. در این تصویر نیز شخصی درون قایق نشسته و قایق- مرد، گیاهی را در دستانش گرفته است. تفاوت این قایق- مرد با مشابه ایلامی آن در این است که انتهای این قایق به شکل سر یک حیوان است. بر روی مهرهای دوره ی سلسله ی قدیم و اکد(نیمه ی دوم هزاره ی سوم ق.م) نقش قایق هایی ترسیم گردیده که دماغه ی آن ها به شکل نیم تنه فوقانی انسان است. در میان افراد اسطوره ای که به عنوان قهرمانان کشته شده به دست” نین گیرسو ” (یا نینورتا) معروفند به یکی از آنان به نام ” ماگیلوم- قایق ” اشاره شده است؛ اما هیچ شکلی از این موجود ارائه نگردیده است. براساس اساطیر بین النهرین، گیل گمش به راهنمایی ” اوتنا پیش تیم ” برای دستیابی به گیاه جوانی عازم دریا می شود. تا این گیاه را از قعر دریا به چنگ آورد. آیا نقش فوق نمایشی از این اسطوره است؟ (همان، 287- 286)

(تصویر2- 27): قایق- مرد، شوش، 2300 ق.م(منبع: نقوش اساطیری مهرهای استوانه ای ایلام، 1380، 299)

2- 34- انسان- کژدم
بر روی مهرهای استوانه ای ایلام نقوش ترکیبی دیگری مانند انسان- کژدم که سر و دست آن به شکل انسان و نیمه ی زیرین آن به شکل کژدم است، دیده شده است. از موجودات ترکیبی یا اساطیری دیگر می توان به انسان- پرنده اشاره نمود که ترکیبی از انسان و پرنده است. (همان، 287) (تصویر 2- 28)

(تصویر 2- 28): انسان- کژدم، شوش، 2400 ق.م(منبع: نقوش اساطیری مهرهای استوانه ای ایلام، 1380، 300)

2- 35- شیر – دیو
دیوها و اعتقاد به نیروی سحرآمیز و خارق العاده آنها، توجه ایلامی ها را به خود جلب کرده بود و جزیی از اعتقادات و باورهای دینی آنها را تشکیل داده می داد. این موجودات اسطوره ای که حالات فیزیکی و رفتاری آنها از شکل اصلی خود خارج شده و خصوصیت انسانی گرفته، اغلب در کوهها یا در مقابل نقشهای مثلثی شکلی که شاید نمادی از کوه باشد، به تصویر کشیده اند. احتمالا در نظر ایلامیها، گاو- دیوها و شیر- دیوها با نیروی خارق العاده خود کوهها را بر روی زمین استوار نگه می دارند تا مانع ریزش و جابه جایی آنها شوند.(همان، 280)(تصویر 2- 29)

(تصویر 2- 29): شیر- دیو، شوش، هزاره ی سوم ق.م(منبع: نقوش اساطیری مهرهای استوانه ای ایلام، 1380، 297)
2- 36- مار- خدا
مار به عنوان یک نقش مایه ی اصیل ایلامی، در هنر این سرزمین نفوذ و گسترش زیادی داشت. چنانکه بر روی سفالهای منقوش هزاره ی چهارم و سوم ق.م نقش این حیوان را به کرات می توان مشاهده نمود. از اواسط هزاره ی سوم ق.م به نقوشی بر می خوریم که نیمه ی انسان و نیمه مار هستند. این موجودات ترکیبی که شکلی از خدایان آن روزگار دارند، اغلب مانند دیگر خدایان، کلاهی شاخدار بر سر دارند و نیمه ی زیرین آنها به مثابه تختی است که بر روی آن نشسته اند. در بین النهرین نیز مار- خدا پرستش می شد. مشهورترین مرکز پرستش ان شهر در بود که در مرز شمالی میان بین النهرین و ایلام واقع شده بود. این مار- خدا که به«نیراه» معروف بود در سایر نقاط بین النهرین، از جمله نیپور، معابدی داشت و به عنوان خدای محافظ معابد و هستی پرستش می گردید. مهرها یا مهرهایی که بر روی آنها نقش مار- خدا مشاهده می شود، معمولا از شوش به دست آمده و این تصور قوت می گیرد که این خدا، در شوش پرستش می شده و دارای معابدی بوده است؛ هر چند که این نقش را به اینشوشیناک – خدای بزرگ ایلامی ها – نسبت می دهند. (همان، 281- 282)
از مهم ترین نشانه ها یی که می توان برای خدایان ایلامی قائل شد، کلاه شاخدار و تخت حیوانی شکل آنان است که این حیوان در اشکال مختلف و متنوعی دیده شده است(همان، 283). در مواردی، مار نمایانگر آبهای زیر زمینی است و پیچ و تاب بدن او، جریان آب و پیچ و خم های نهرها و رودخانه ها و قنوات را مجسم می سازد. خمیدگی مار نماد و رمزی از جریان آب روان و اعوجاج آن در مسیرهای پر پیچ و خم رودهاست.(همان ، 283)
البته نقش مایه ی مار در هنر بین النهرین در دوران های گوناگونی متداول بوده و حتی نحوه ی ارایه ی آن نیز در سنت ایلامی، تا حدودی متأثر از همسایه ی غربی آن است. اما مار همیشه در ایلام از اهمیت بیشتری برخوردار بوده و هنرمندان ایلامی نوعی مار با سر انسان خلق کرده بودند که به خود آنان تعلق داشت.(مجیدزاده، 1370،62) (تصویر 2- 30)

(تصویر 2- 30): مار- خدا، شوش، هزاره ی دوم ق.م(منبع: نقوش اساطیری مهرهای استوانه ای ایلام، 1380، 298)

2- 37- موجودات دو سر
معمولا نیروی شر و اهریمنی دارای اشکال کریه، خوفناک و غیر طبیعی می باشند. گذشته از خصوصیات فیزیکی ترسناک آنها، اعمالشان نیز به همان نسبت ویرانگر، مرگ آفرین و تباه کننده است. یکی دیگر از عناصر اعتقادی دنیای وهم انگیز و خیالی ایلامی ها، موجودات دو سر می باشد. تفسیر و رمز گشایی این اشکال عجیب و غریب، کاری بس دشوار است. شاید این موجودات خیالی و خوفناک همانند گریفون محصول تصورات و اوهام ایلامی ها باشد.

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره بین النهرین، نقوش اساطیری، نقوش هندسی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره بین النهرین، نقوش اساطیری، رشد و بالندگی