پایان نامه ارشد رایگان درباره بین النهرین، نقوش اساطیری، نقوش هندسی

دانلود پایان نامه ارشد

در اواخر هزاره چهارم ق.م جای خود را به مهر استوانه ای داد. (مهرآفرین، 1375، 124)

2- 24- اشکال مختلف مهرهای مسطح
مهر مسطح که به مهرهای استامپی نیز معروف است دارای اشکال مختلف و متنوعی مانند مهر دکمه ای، بیضی، مخروطی، نیمه کروی، مکعب، مکعب مستطیل، حیوان خوابیده، مدور و طلسم های چهارگوش است. (تصویر 2 – 22) (همان، 123)

(تصویر 2- 22): انواع مهر(منبع: مهر و عملکرد آن، 1375، 130)

2- 25- تعریف مهر استوانه ای
مهر استوانه ای که در زبان لاتین به آن سیلندر می گویند مهرهایی است حکاکی شده به صورت استوانه که درون آن را از یک سر به سر دیگر برای گذراندن میله های فلزی و یا ریسمان سوراخ کرده اند و به صورت نایژه ای درآمده است. مهرهای استوانه ای یا لول ها به درازی از 5/1 سانتیمتر تا 60 سانتیمتر دیده شده اند. در زبان فارسی به این مهرها لول می گویند و این واژه فارسی است و به هر چیز که از نظر صوری همانند ستون یا نایژه باشد لول می گویند و کردی آن لولک است. و لوله چیزی است که به لول شباهت داشته باشد.( رکن الدین، 1349، 32- 31 )
توزیع مهرهای استوانه ای گسترش نفوذ بین النهرین و ایلام را در ایران مشخص می نماید. (پرادا،1383، 40)
مهرهای استوانه ای که از شوش و در منطقه همسایه ی چغازنبیل به دست آمده اند، کمک می کنند تا یک استخوان بندی از هنر حکاکی در ایلام را از دوران قدیم در اوایل هزاره ی دوم پ.م و از طریق ایلام میانی در نیمه ی دوم هزاره ی دوم پ.م تا دوران ایلام جدید در قرون اولیه هزاره ی اول پ.م بنیان نهیم. گاهی از اوقات این استخوان بندی ممکن است برای طبقه بندی کارهای بزرگتر هنری که بدون نوشته و بدون تاریخ هستند یاری کنند.(پرادا،1383، 48)
2- 26- دلایل پیدایش مهر استوانه ای
در مورد علل پیدایش مهر استوانه ای نمی توان دلایل خاصی مطرح ساخت. دومینیک کالون معتقد است که منشأ مهرهای استوانه ای فراوانی به مواد تجزیه پذیر مانند استخوان و چوب باز می گردد که در اواخر هزاره چهارم ق.م به علت افزایش نیازهای آنی و عدم دسترسی به موقع به سنگ(بین النهرین جنوبی) مجبور شدند تا مهرهای خود را بر روی این مواد حک کنند. این نظریه تا حدودی درست به نظر می رسد، زیرا بیشتر آثار این دوره را اثر مهر تشکیل می دهد. (مهرآفرین، 1375، 124)
هنر مهر سازی پس از مدتی مدید در راه تکامل خویش با ابتکار ساختن مهر های استوانه به سر حد کمال رسید. مهر های استوانه ای تقریبا از اواسط هزاره چهارم پ.م یعنی در حدود پنج هزار و پانصد سال پیش شروع شده و مدت مدیدی در حدود سه هزار کاروان تمدن بشری را از نظر نمایش هویت و معرفی تملک و ارضای حس مالکیت و تشخص قافله سالاری نموده اند. آغاز ساخت مهرهای استوانه ای را با دوران آغاز ادبیات که به نامهای دیگر دوران اوروک و جمدت نصر در قدیم نیز معرفی شده بودند و سرآغاز پیدایش خطوط ابتدایی و تصویری در تمدن بشر می باشد و به همین علت نیز بدین اسم نام گذاری گردیده است می توان معاصر و همزمان دانست.(نگهبان ،1372، 206)
2- 27- جنس و کاربرد مهرهای استوانه ای
با پیدایش مهرهای استوانه ای کاربرد مهرهای مسطح به طور تقریبا کامل منسوخ گردید. در این مهرهای جدید سوراخی از دو مقطع استوانه می گذشت و نقوش همچون نواری بر سطح استوانه حک می شد و به این ترتیب فضای بیشتری را نسبت به سطح مهرهای مسطح در اختیار هنرمند قرار می داد. مهرهای استوانه ای که از سنگهای گوناگون، استخوان، قیر طبیعی، و بدل چینی13 ساخته می شد، مشخص ترین محصول هنری بین النهرین را در تمام دوره ها تشکیل می دهد. برای ارزش و رسمیت بخشیدن به فرمانها، مدارک تجاری، مالی، حقوقی و اداری، حاکم، بازرگان یا صاحب منصب مهر استوانه ای خویش را بر مهر گلی، که هنوز کاملا خشک نشده بود، می غلطاند و به این ترتیب به متن سند رسمیت حقوقی و قانونی می بخشید. از این مهرها همچنین برای ممهور کردن در ظروف حاوی محصولات تجاری صادراتی، همچون کوزه، سبد و عدل استفاده می کردند و آنها را بر تکه گلی که بر پوشش پارچه ای دهانه ی ظروف، روی نخی که به دور آن پیچیده می شد، و به ویژه به گره نخ می غلطاندند. این مهر بی شک مواد درون ظرف را امنیت می بخشید. هیچ فردی نمی توانست به طور غیر قانونی و غیر عرفی به مواد درون ظرف ممهور دسترسی پیدا کند، مگر آنکه مجارات سنگینی را که قانون در آن روزگاران برای چنان اعمالی تعیین کرده بود به جان خریداری کند.(مجیدزاده،1380، 26)
2- 28- دلایل عدم ماندگاری مهرهای استوانه ای
شاید دلایل واقعی عدم دوام و عدم استمرار صنعت مهرهای استوانه ای در مقایسه با مهرهای مسطح موارد زیر باشد:
الف- مجاهدت و کوشش بیشتر و صرف وقت زیاد برای ساختن آنها.
ب- دقت، توجه زیاد و اندازه گیری دقیق برای ساخت صحنه عمومی اطراف و همچنین صحنه های درون مهر.
پ- هر اندازه اجتماعات بزرگتر و جمعیت در شهرها بیشتر می گردید، امکان ساخت مهرهای استوانه ای که از مواد سخت همراه با ریزه کاریهای آن ساخته می شد، کمتر می شد.
ت- برای نمایش اثر مهرهای استوانه ای همواره وجود مواد خمیری شکل مانند گل ورزیده ضروری بوده که این موضوع تا اندازه ای کار را مشکل می کرد.(نگهبان،1372، 207- 206)

اعتقاد به یک نیروی خارق العاده یا خالق متعال که آفرینش و زوال همه ی پدیده های طبیعی در دست او باشد و اعتقاد به اینکه سرنوشت و مقدرات جهانیان و هر آنچه در آن است را او رقم می زند، از دیر باز همزاد انسان بوده است. روزگاری بشر، خالق خویش را در اجرام سماوی می جست؛ زمانی به نباد و جماد و حیوان روی آورد؛ در برهه ای دیگر برخی از حاکمان قدرتمند یا پهلوانان یا جنس مؤنث را در قالب خویش ستود. اما هیچ یک از این اشکال متنوع، ذهن متفکر و کنجکاو بشر را راضی ننمود. از این رو، بشر به دنیای تخیلات و تصورات روی آورد و خدایان خویش را در اشکالی مجسم نمود که برتر از موجودات ضعیف پیرامون او بودند. خدایان جدید، ترکیبی از حیوان و انسان بودند. این موجودات با قدرت و نیروی حیوانی و تفکر و اندیشمندی انسان گونه ی خود می توانستند مقدرات جهان را رقم بزنند و به تفکرات و احساسات انسان آن عصر پاسخ دهند. دست یابی به پندارها و انگاشتهای انسان پارینه دشوار است؛ زیرا سند و مکتوبی مانند اسفار پیامبران، که بیانگر تفکرات و تلقیات آنان، به خصوص در زمینه های آیینی و اعتقادی باشد در دست نیست. از این رو برای کشف ایده ها و جهان بینی های خاص ادوار تاریک بشری هر نوع اثری که از گذشتگان به دست آید، از ارزش بالایی برخوردار است؛ زیرا اشیای هنری معمولا رد و نشان آیینی بر خود دارند. آنان غالبا اندیشه های دینی خویش را در اشکال و صحنه های متنوعی که در نظرگاه ما پوچ و بی معنی جلوه می کند، به تصویرمی کشند. گر چه رمز گشایی این صحنه ها کار دین شناسان و اسطوره شناسان خبره است؛ اما این حقیقت را باید پذیرفت که این تفسیرها و تحلیلها واقعیت محض نداشته و در بسیاری از مواقع، به احتمالات و شایدها نزدیک است.(مهرآفرین، 1380، 270)
یکی از مهم ترین آثار هنری آغاز شهرنشینی(هزاره ی چهارم ق.م) و پس از آن مهر، و اثر مهر است که بیشترین اطلاعات را در روشن ساختن اعتقادات، آداب و رسوم، مناسک، عادات و باورهای دینی و قومی در اختیار ما می دهد. احتمالا بزرگ ترین انگیزه ی به وجود آمدن این صنعت، در علاقه بشر نسبت به شناساندن خویش و نمایش حق مالکیت بوده است.(نگهبان، 1372، 206)
از زمانی که بشر از مهر، به عنوان ابزاری برای شناسایی مالکیت خویش استفاده نمود، طرحها، علایم و نقوش مختلفی- از ساده تا پیچیده – زینت بخش مهرهای آنان بوده است. بیشترین نقوش مهرهای اولیه(مسطح) را نقوش هندسی تشکیل می دهد. با ماهرتر شدن هنرمندان مهرساز، کم کم نقوش ساده هندسی تبدیل به نقوش هندسی ترکیبی گردید و با افزایش حجم و تعداد مهر در نیمه دوم هزاره ی چهارم ق.م نقوش نباتی، حیوانی و انسانی کم کم آشکار شدند. پس از آن نقش موجودات اساطیری مانند گاو- دیو، شیر- دیو، گاو- مرد، مار- خدا، و… صحنه های متنوعی را بر روی مهرها و اثر مهرهای استوانه ای این دوره تشکیل می دهند. (مهرآفرین، 1375، 127- 125)
مهر استوانه ای که یکی از مهم ترین و متداول ترین اشکال مهرهای خاور میانه باستان است، از نیمه دوم هزاره ی چهارم ق.م تا سقوط دولت ایلام(621 ق.م) در شهرهای مختلف این سرزمین مانند شوش، دورانتاش(چغازنبیل) و کاپناک(هفت تپه) و… متداول بود. همانگونه که پیش از این عنوان گردید، روی این مهرها صحنه های مختلف و متنوعی به چشم می خورد که هر یک از آنها می توانند در بازسازی تاریخ فرهنگ و تمدن و اندیشه دینی ایلامی ها به ما کمک کنند. صحنه هایی که در آنها حیوانات ترکیبی اسطوره ای دیده می شود، زیباترین و در عین حال پیچیده ترین و مبهم ترین آنها می باشند. از آن جهت این صحنه ها زیبا هستند که چشم از دیدن این شاهکارهای هنری سیر نمی شود و از ترکیبات و تلفیقات منظم و منسجم گونه های مختلف حیوانی و انسانی در شگفت می ماند. اما با همه زیبایی، مبهم و پیچیده اند… زیرا رمز گشایی و درک صحنه ها خارج از توان ما است. از آنجا که خواننده در این نوشتار، با واژه اساطیر و اسطوره” تحت عنوان نقوش اساطیری ” ارتباط تنگاتنگی دارد، لازم است که از این اصطلاح تعریفی هر چند موجز و مختصر ارائه گردد. اصولا اسطوره نیز همانند تمدن، دارای تعریف بیشماری است و هر مکتب و اندیشمندی بنا بر درک و نگرش خود، از آن تعریفی ارائه داده است. نروید اسطوره را چنین تعریف کرده است:
«اساطیر ته مانده های تغییرشکل یافته ها تخیلات و امیال اقوام و ملل و رویاهای متمادی بشریت در دوران جوانی اند.»
عده ای اسطوره را خیالی، غیر واقعی یا افسانه ی محض می دانند و جمعی دیگر آن را واقعیت های اجتماعی می پندارند که در گذر زمان به صورت رازها و رمزها در آمده است. نقوش اساطیری مهرهای دوره ایلامی، بیانگر اعتقادات مذهبی آنان است. در واقع این نقوش گذر از مرحله ی پرستش حیوان به مرحله ی پرستش خدایان، به اشکال انسانی است. در این گذر، حیوان و انسان در هم آمیخته و اشکال ترکیبی و تلفیقی جدیدی به وجود آورده اند. ایلامی های هوشمند قدرتمندی حیواناتی چون شیر یا گاو را، با تفکر و اندیشمندی انسان در هم آمیخته و از آن یک موجود ترکیبی نوینی آفریدند که می توانست به بسیاری از ذهنیات آنان در زمینه های مختلف، از جمله آفرینش زندگی و مرگ پاسخ گوید و آنها را اقناع نماید. موجودات اساطیری منقوش بر مهرهای استوانه ای ایلام عبارتند از: گاو- دیو، گریفین، اسفنکس، گاو- مرد، شیر- دیو، مار- خدا، موجودات دو سر، بز- ماهی، قایق- مرد، سگ کماندار و مرغان اساطیری و… که به توصیف و تشریح بعضی از آنها بر حسب اهمیت، به گونه ای موجز و مختصر پرداخته خواهد شد. (مهرآفرین، 1380، 271-272)
2- 29- گاو- دیو
در فرهنگ پیشینیان ما دیو، پری، اهریمن و غول جایگاه ویژه ای داشتند و بسیاری از باورها، اعتقادات و فولکور آنان، روی این مسایل دور می زند. حتی امروز، نیز این اعتقادات از مخیله انسان متمدن رخ بر نبسته و همچنان بر باورها و اعتقادات آنان سایه افکنده است. با بررسی نقوش مهرهای ایلامی، گاهی این دیوها را، که اغلب به شکل گاو یا شیر می باشند، در پیدایش و آفرینش عناصر طبیعی دخیل می بینیم و زمانی دیگر آنها را در نبردی سهمگین با یکدیگر مشاهده می کنیم. البته هر یک از این نقشها راز و رمز خود را دارا هستند که معنی آنها بر ما پوشیده است. گاو-

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره ایران باستان، هنر ایران، شگفت انگیز Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره بین النهرین، نقوش اساطیری، پدیده های طبیعی