پایان نامه ارشد رایگان درباره بیت المال، امام صادق، امام سجاد

دانلود پایان نامه ارشد

های فتح شده زندگی می کردند که عدهای از این گروه در زمان فتح سرزمینشان بدون هیچ مقاومتی تسلیم شدند لذا دارای امتیاز بودند ودر میان مسلمانان راحت تر ومقبول تر بودند(رک .طبری،3/263)
اولین ورود گسترده موالی به حوزه اسلامی در قالب یک لشگر چهار هزار نفره بود که پس از شکست رستم فرخ زاد فرمانده سپاه ایرانی در مقابل مسلمانان و کشته شدن او ،موالی تصمیم به پذیرفتن دین اسلام گرفته وبه همین منظور با سعدبن ابی وقاص فرمانده مسلمانان وارد مذاکره شدند(ممتحن ،132).موالی که در آن زمان با عنوان سربازان شهانشاه معروف بودند و رهبری خود را به دست شخصی به نام (دیلم)سپرده بودند و پس از ورود به حوزه اسلامی با تیره ای از بنی تمیم به رهبری فردی بنام (زهره بن حویه) پیمان بستند و بدین ترتیب با عنوان (موالی بنی تمیم)مشهور شدند وپس از شرکت در جنگ مدائن به کوفه آمده ودر منطقه ای از آن ساکن شدند(ابلاذری ،ص279) البته اقامت موالی در کنار قبیله ودر شهری که مولایش ساکن بود اجباری نبود یعنی این اختیار را داشت در هر جایی که می خواهد ساکن شود البته به شرط اینکه پیوندی از قبیل خدمت یا همکاری با مولی به عنوان خزانه دار،یا وکیل و غیره که اورا به اقامت در کنار او ملزم کند وجود نداشته باشد(ممتحن ،152).
از جنگ مدائن به بعد موالی در تحولات مختلف سیاسی و اجتماعی وعقیدتی کوفه تاثیر گذار شدند و این گروه به علت پطراوت بودن پوست وگونه هایشان از سوی عرب ها با عنوان (حمراء)به معنی سرخ رو شناخته شدند وبا توجه به نام رهبرشان ازآنها به عنوان (حمراء دیلم)یاد می شد در کوفه هسته اولیه موالی را تشکیل دادند وبا گذشت زمان ونیز مهاجرت ایرانیان جمعیت آنها خیلی زیاد شد به گونه ای که در زمان حکومت حضرت علی (ع) در کوفه آنها حدود یک پنجم جمعیت کوفه را تشکیل می دادند وموالی در کوفه مسجد الحمراء را در آن زمان بنا نمودند (جرجی زیدان،4/37).این طبقه خصوصا در عراق شمار آنها رفته رفته رو به فزونی می گذشت به طوری که در دوره ای از محدوده دوره امویان رقم آنها از اعراب فزونی یافت وموالی یکی از طبقات مهم اجتماعی در زمان امویان بود وبه دلیل برخورد خاصی که از سوی امویان با آنها می شد مشکلات جدی وعدیدهای برای خلافت اموی به وجود می آوردند.موالی کوفه بیشتر ایرانی بودند وبه زبان فارسی سخن می گفتند در حالی که موالی سواد سریانی زبان بودند(زرین کوب، 378)
با توجه به اینکه در زمان حکومت معاویه جمعیت موالی در کوفه بیش از بیست هزار نوشته شده بود ومعاویه با شنیدن این آمار وحشت زده شد وبا مشورت احنف بن قیس به حاکم خود در کوفه زیاد بن ابیه دستور داد موالی را از کوفه به شام وبصره کوچ دهد.(بلاذری ،279)
موالی در فرهنگ لغت قدیم عرب به سه گروه زیر تقسیم شده اند:
1-موالی عتاقه:اگر اسیری با صاحب خود قرار می گذاشت وبه موجب آن عمل میکرد،از اسارت آزاد می شد.این بنده آزاد شده،مولای عتاقه نامیده می شد.همچنان که هر گاه کسی بنده خود را به هر دلیل آزاد می کرد او نیز مولای عتاقه نامیده می شد(زیدان ، 700 ؛طبری ،2/119).
2-مولای عقد:چنان بود که فرد یا قبیله ای با افراد یا اقوام دیگر هم پیمان می شدند که به آنان وابسته وتحت الحمایه آنان باشند این مولا را مولای حلف یا مولای اصطناع می گفتند که این وضع بیشتر در مناطقی پیش می آمد که مسلمانان آنجا را فتح می کردند و مردم بومی که در جنگ شرکت نداشتند به آنان پناه می بردند تا از حمایت آنان برخوردار شوند(زیدان ،689).
3-مولای رحم:هرگاه مولای یک قبیله با مولای قبیله دیگر ازدواج می کرد مولای قبیله همسر خود بشمار می رفت وهمسر نیز مولای قبیله او می شد(زیدان،662و664)علاوه بر این آن عده از اهل ذمه که دین پدرانشان را رها می کردند وآیین مسلمانی بر می گزیدند از موالی محسوب می شدند که با توجه به آیه مبارکه ادْعُوهُمْ لِآبَائِهِمْ هُوَ أَقْسَطُ عِندَ اللَّهِ فَإِن لَّمْ تَعْلَمُوا آبَاءهُمْ فَإِخْوَانُكُمْ فِي الدِّينِ وَمَوَالِيكُمْ وَلَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ فِيمَا أَخْطَأْتُم بِهِ وَلَكِن مَّا تَعَمَّدَتْ قُلُوبُكُمْ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَّحِيمًا 3
،موالی می خواندند(زرین کوب ،378).
جایگاه اجتماعی واقتصادی موالی در بصره وکوفه
تا قبل از ورود حضرت علی (ع)به کوفه،سیاست حاکم ونیز رفتار مردمان عرب با موالی بدین گونه بود که با آنها (موالی)به عنوان شهروند درجه دوم برخورد می کردند وآنها را از بسیاری از حقوق طبیعی واجتماعی و دینی وحتی اقتصادی محروم می کردند وسهم بسیار اندکی از بیت المال به آنها تعلق می گرفت. وقتی که حضرت علی (ع)به خلافت رسید برای اولین بار بود که موالی با سایر مسلمانان یکسان به حساب می آمدند واین امر نیز مورد اعتراض مردم واقع شد.رعایت مساوات در عطایای بیت المال مورد ایراد جمعی از خود خواهان کوفه قرار گرفت وآنرا بر خلاف سیاست می دانستند و حضرت علی (ع)در جواب این گروه چنین فرمودکه:
آیا به من دستور میدهید که برای پیروزی خودم از جور وستم در حق کسانیکه بر آنها حکومت می کنم استمداد جویم؟به خدا سوگند تا عمر من باقی وشب وروز برقرار وستارگان آسمان طلوع وغروب می کنند هرگز به چنین کاری دست نمی زنم (نهج البلاغه ،خطبه 126)
شاید به خاطر همین برخورد های حضرت علی (ع)بود که بسیاری از موالی وایرانیان به حضرت علی (ع) وخاندان اهل بیت علاقه وافری داشتند وهمچنین می شود به دفاع حضرت علی(ع) از خون به نا حق ریخته شده جُفینه دختر ابولولو ونیز هرمزان فرمانده سابق سپاه ایرانی ساکن در مدینه نیز اشاره کرد که به دنبال کشته شدن عمر به دست ابولولو فرزند عصبانی او عبیداله بن عمر در اقدامی ناجوانمردانه اقدام به قتل آنها کرد که حضرت علی (ع)از عثمان تقاضای قصاص اورا کرد وعثمان به این خواسته حضرت علی(ع)ترتیب اثر نداد(ابن اثیر،2/226)
همچنین عرب ها از موالی زن می گرفتند ولی اجازه ازدواج با زنان عرب را به آنها نمی دادند واین تبعیضات اعمال شده درباره موالی در زمان تسط بنی امیه بر حکومت اسلامی شدت بیشتری به خود گرفت به گونه ای که به آنها(عّلوج)یعنی خر وحشی فربه می گفتند وهیچگاه آنها را با کنیه که نشانه احترام بود صدا نمی زدند(جرجی زیدان،تاریخ 4/272) موالی اجازه خواندن نماز بر مردگان خود را نداشتندودر هنگام حضور در سفره ها آنها را در کناری قرار می دادند تا موالی بودن آنها مشخص شود وحتی در محاکم قضائی شهادت وگواهی آنها را نمی پذیرفتند ودر جنگ ها مناسب فرماندهی ومهم را به آنها نمی دادند وحتی اجازه سوار شدن بر اسب را نیز از آنها گرفته بودند واز آنها به عنوان پیش مرگ وپیاده نظام عادی استفاده می کردند(زبیدی، 77).حتی حجاج بن یوسف حاکم عراق در روزگار امویان بر دستان موالی داغ می نهاد ونشان می گذاشت تا از سایر طبقات شناخته شوند(ممتحن ،152)وهمچنین حجاج بن یوسف پس از شکست دادن ابن اشعث ،آن دسته از موالی را که در معیت او بودند دستگیر نمود وبرای آنکه آنان را پراکنده سازد واز اجتماع مجددشان جلوگیری نماید دستور داد تا به دست هریک از آنان نام سرزمینی را که به آنجا تبعید می شوند خالکوبی نموده وداغ زنند(زیدان، 228)
اعراب به هنگامیکه چیزی می خریدند وبه خانه باز می گشتند آگر در میان راه با یکی از موالی روبه رو می گشتند اورا مکلف می کردند تا بار آنها را به مقصد رساند(ممتحن ، 152)وهمچنین اگر عربی پیاده بود وفردی از موالی را سواره می دید مولی را وادار می ساخت تا مرکب خویش را در اختیار او قرار دهد(همانجا ) وکلاً اعراب معمولاًکارهایی را بر عهده موالی می نهادند که از اهمیت واعتباری برخوردار نباشد.به عنوان مثال شغل قضاوت به هیچ عنوان به موالی واگذار نمی گردید،چرا که به عقیده عرب این قبیل مقامات شایسته مردم پدردار وباخانواده بود وکسی باید دارای این مقام گردد که اصل ونسب پر افتخاری داشته باشد(همان، 146) با موارد فوق به این نتیجه می رسیم که هیچ گاه موالی از نظر پایگاه اجتماعی با اعراب مساوی نبودند.اعراب معتقد بودند که موالی به سه دلیل هم شان آنها نیستند:
1) نسب موالی
2) عهده داری موالی به اموری که عرب به آنها به دیده احترام نمی نگریست
3) برده زاده بودن موالی به ویژه در خصوص موالی عتاقه
در سپاه امام حسن (ع)نیز موالی بخش مهمی را به خود اختصاص داده بودند اما در واقعه عاشورا در دو طرف درگیر یعنی نیروهای امام حسین(ع)وسپاه یزید نقش چندانی را ایفا نکردند وبیشترین ظهور سیاسی موالی در سپاه مختار بود که در سال 66ه.ق اتفاق افتاده به طوری که بیشترسپاه مختار در مقابل امویان را این گروه تشکیل داده بودند(دینوری،288) از آنجائیکه مختار ثقفی به عنوان یک شخصیت شیعی مطرح بود ودر کتاب های تاریخی اهل سنت ونیز کتاب های فرقه شناسی عقاید مختلفی به وی نسبت داده شده وگفته شد که مختار ثقفی مهدویت محمد حنیفه فرزندعلی(ع) را ادعا داشت وخود را نماینده او در کوفه می دانست (طبری،4/66)که در ظاهر با عقاید شیعه اشتراک دارد وتا آن زمان به صورت گسترده در محافل عربی رایج نبوده است از این رو چنین تصور شد که این عقاید از سوی سپاهیان ایرانی مختار ثقفی به او القاء شده وبدین ترتیب نقش عظیمی که موالی بعنوان یکی از لایه های اجتماعی تشکیل دهنده دو شهر کوفه وبصره در این دوره ایفا کرد را روشن می کند.
لازم به ذکر است که با توجه به منابع موجود،موالی از نظر فرهنگی وعقیدتی تا آخر قیام مختار ثقفی در سال66ه.ق آمیزه های دینی وشیعی وعقیدتی در میان آنها خیلی کم رواج داشته است وعقایددی مانند مهدویت وصایت،رجعت بداء،عصمت و… برای موالی ناشناخته بود بنابراین آنها نمی توانستند در مقابل کسانی مانند مختار ثقفی و عرب های کوفی سپاه مختار از چنان قدرت فرهنگی وعقیدتی برخوردار باشند که بر آنها تأثیر گذارند وچنانکه گفته شد تنها علت پیوستن آنها به سپاه مختار ثقفی ،دوستی با خاندان اهل بیت ورهایی از جور وستم بنی امیه وعاملان آنها ونیز رهایی از تبعیضات اجتماعی واقتصادی ومحرومیت های حقوقی آنها بوده است.با وجود غلبه گرایش ضد اموی در محافل موالی ،تعداد زیادی از آنها نیز راه همکاری با حکومت بنی امیه را پیش گرفته بودند وتعداد زیادی از نگهبانان زیاد بن ابیه از موالی بودند.(شیخ راضی ال یاسین ،105)همچنین برخی از منابع نیز قاتل هانی بن عروه را غلام عبیداله بن زیاد می دانند که با نام (رُشید ترکی)معروف بوده واز موالی به شمار می رفت(تاریخ طبری، 4/ 284)
در دوران حوادث دوره اموی کوفه وبصره در اوایل قرن اول ودر دوران شکل گیری و تثبیت عقیدتی شیعه که معمولاً از امام سجاد(ع) تا امام صادق(ع) را در بر می گیرد یاران غیر عرب این سه بزرگوار وامام که از آنها به عنوان موالی یاد می شود نسبت به یاران عرب آن بزرگواران در صد نا چیزی را تشکیل می دادند به گونه ای که از تعداد 61 نفر از اصحاب امام سجاد (ع)تنها 20 نفر از موالی بودند ونیز از تعداد 466نفر از اصحاب امام باقر(ع)25 نفر موالی بودند وهمچنین از تعداد 3223نفر از اصحاب امام صادق (ع)تنها 440 نفر از موالیان بودند (رسول جعفریان ،88)
در دوره امویان به رغم سختگیری ها واعمال ناروا وتبعیضات که بر ضد موالی صورت می گرفت وتعصب عرب وبا توجه به فکر واندیشه قبیله گرایی امویان که امکان هر گونه فعالیتی را از موالیان گرفته بود در میان آنها چهره های مهمی در زمینه های مختلف ظهور کردندکه برخی از آن موارد در زیر اشاره می گردد.
1-سعد بن جبیر(94ه.ق)از موالی بنی اسد ومقتول به امر حجاج واز فقهای کوفه ویکی از تابعین وشاگرد عبداله بن عباس وعبداله بن عمر(ابن سعد ،267-256؛ابن فلکان ،371و374)
2-طاووس بن سیان(16ه.ق)از تابعان ومحدثان وفقهای جلیل القدر وخوشنام واز موالی همدان(ابن اسعد542-5/537؛ابن خلکان 511-2/509)
3-عبدالحمید کاتب (132ه.ق)مولای بنی عامر،استاد انشاء وترسل وکتابت (ابن خلکان232-3/228؛قلشفری 10/195)
4-نافع دیلمی (117ه.ق)مولای عبداله بن عمر از بزرگان وصالحان تابعین وراوی عبداله بن عمر(ابن خلکان 5/468-368؛ابن قیتبه 461-460)
فقه نیز در همه بلادتقریباً در دست موالی بود(یاقوت

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره قبایل عرب، مدیریت محلی، امام علی (ع) Next Entries پایان نامه ارشد رایگان درباره امام علی علیه السلام، طبقات اجتماعی، منابع تاریخی