پایان نامه ارشد رایگان با موضوع پهلوی دوم، پهلوی اول، معماری مسکونی، معماری ایران

دانلود پایان نامه ارشد

دو سکو قرار می گرفت که اغلب اوقات این سکوها سطح کافی برای نشستن نداشت و تنها برای ایجاد ترکیب شکلی و فضایی یا به عنوان عنصری تزیینی به کار می رفت(سلطان زاده، 1371: 44)(تصویر4ـ2).

تصویر4ـ2. سبک تلفیقی ورودی و عناصر تزیینی موجود در آن، محله سنگلج، تهران.
رمضان جماعت، نیستانی، 1389: 69.
برخلاف خانه های سنتی در بالای اکثر درهای ورودی، روزن دیده می شود که این روزن ها شکلی مستطیلی و گاه بیضی داشت(همان: 44)(تصویر4ـ3).

تصویر4ـ3. روزن ورودی در سبک تلفیقی.
رمضان جماعت، نیستانی، 1389: 68.
سردر خانه ها یا ساده بود و یا با گچ، آجر، کاشی یا ترکیبی از آنها و به ندرت با طرح های هلالی و سنتوری آراسته می شد و اغلب بر سطح آن کتیبۀ کاشی یا مرمری به خط نستعلیق و با همان مضامین قبل به چشم می خورد(رمضان جماعت، نیستانی، 1389: 69)(تصویر4ـ4).

تصویر4ـ4. سردر سنتوری ورودی به سبک تلفیقی، محله عولادجان، تهران.
رمضان جماعت، نیستانی، 1389: 69.
بدین ترتیب می توان گفت که قرارگیری عناصر و تزیینات بومی در کنار طرح ها و موتیف های فرنگی و ترکیب آنها با یکدیگر، این گونه از فضاهای ورودی را در ردیف فضاهای ورودی سبک تلفیقی قرار داده بود. ساختاری که جلوه هایی از سنت و تجدد را همراه و همگام با هم به معرض تماشا می گذاشت(همان: 70).

4ـ8. تحول خانه های مسکونی
4ـ8ـ1. برونگرایی
شروع معماری معاصر را می توان از حدود سال 1300 خورشیدی به بعد دانست. این زمان است که در اثر تحولات سیاسی و اجتماعی جریان زندگی اجتماعی و اقتصادی در ایران تغییر کرد. سیمای شهرهای ایران متحول شد و بناهای لازم برای زندگی جدید مانند ادارات، کارخانه ها، بانک ها، ایستگاه های راه آهن، دانشگاه و همچنین واحدها و مجموعه های مسکونی جدید در شهرها به وجود آمدند. این بناهای جدید از اصول و مشخصه های معماری سنتی تبعیت نکردند و تابع الگوی وارداتی غربی شدند.
مهمترین و قدیمی ترین ویژگی معماری گذشتۀ ایران که آن را از دیگر سبک ها به ویژه سبک های معماری غربی متمایز می سازد درونگرایی است. ویژگی ای که با توجه به وضع اقلیمی بسیاری از مناطق ایران، همچنین رعایت اصل محرمیت به وجود آمده است.
شکل گیری و حضور قاطعانۀ این ویژگی قدیمی معماری ایران تا اواخر قاجار ادامه داشت؛ اما اولین بناهای دولتی و حکومتی در دورۀ قاجار و نیز تحولات عقیدتی و اجتماعی در آغاز دورۀ پهلوی اول، مهمترین خصلت معماری گذشتۀ ایران را تغییر داد. بناها در همۀ حوزه ها و دسته بندی های ساختمانی به ناگهان از درون به بیرون چرخش داده شدند. این گردش به طور بنیادین بر دیگر عناصر معماری ایران و پیدایش موارد جدید در حوزۀ معماری و شهرسازی نظیر خیابان ها، کوچه ها، پنجره ها و نماها و به عبارتی فضاهای تازه و نوین تأثیر گذاشت. بنابراین پدیدۀ برونگرایی نخست در اندیشه ها شکل گرفت و متعاقب آن و بنا به نیازهای خواسته یا ناخواسته و در نهایت با پذیرش آن به معماری مسکونی و خانه های نوین شهری سرایت نمود.
طراحی واحدهای مسکونی در ایران از حدود یک قرن پیش ابتدا به سبب دگرگونی هایی که در بافت شهری ایجاد شد و سپس به علت تغییر تدریجی الگوهای رفتاری، تحول یافت. احداث خیابان های مستقیم موجب شد که نحوۀ تقسیم زمین دگرگون شود و قطعات زمین به شکل منظم ـ غالباً به صورت مستطیلی که طول آن عمود بر خیابان بود ـ تقسیم شود. سپس کم عرض شدن بسیاری از قطعات به سبب گرانی قیمت زمین منجر به تبدیل حیاط مرکزی به نوعی حیاط میانی شد که بخش ساخته شدۀ بنا در دو سمت آن شکل گرفت. در وهلۀ بعد از یک سو گران شدن بهای زمین و از سوی دیگر دگرگونی در الگوهای رفتاری و نیز تغییر تدریجی لوازم، اثاثیه و تجهیزات خانه سبب شد که به تدریج فضای ساخته شده در یک سمت زمین قرار گیرد که محل آن با نحوۀ استقرار زمین نسبت به خیابان یا معبر متناسب بود(سلطان زاده، 1380: 1).
معماری نو بسیاری از اندیشه ها و فرمان ها را که تا آن زمان معماران فرمانبردار آنها بودند مانند تاریخ گرایی، آذین گرایی، نمادگرایی، ریشه گرایی و … را به کناری نهاد و تلاش کرد جایگزین آنها پاسخی نو بیابد(رفیعی سرشکی، رفیع زاده و رنجبر کرمانی، 1381: 435).
در دورۀ پهلوی اول اکثریت مردم جهت ساختن ساختمان های کوچک و معمولی مانند خانه ها و ساختمان های تجاری اغلب به مهندس معمار مراجعه نمی کردند و با کمک معماران سنتی اقدام به ساخت آنها می نمودند(بانی مسعود، 1388: 187).
با شروع حکومت پهلوی دوم در حالی که دورۀ بعد از جنگ در اروپا زمان سازندگی و عمل به حساب می آمد در ایران یک دورۀ رخوت، هرج و مرج و بی تصمیمی جایگزین شد. دولت فعالیتی نداشت و کارهای نیمه تمام روزگار پهلوی اول تا سال ها به همان صورت ناتمام باقی مانده بود. بنابراین فعالیت مهندسان و شرکت های پیمانکاری بیشتر صرف خانه سازی برای مردم شد. یعنی گروهی از مردم که به خاطر همین هرج و مرج به وضعیت اقتصادی بهتری دست یافته بودند آغاز به ساخت خانه های شخصی برای خود کردند. با رواج خانه سازی زمین های اطراف شهرها به قطعات کوچک و بزرگ تفکیک شدند و در حقیقت بدون اینکه از قبل طرح و برنامه ای وجود داشته باشد روز به روز سطح شهرها گسترش یافت. نقش آرشیتکت ها در این زمان خانه سازی است. می توان گفت بهترین دوره ای که مشخصۀ آغاز تعدادی از کارهای معمارانه در زمینۀ خانه در تهران و سایر شهرهای ایران به شمار می آید دهۀ 1320 خورشیدی است(باور، 1388: 86). این موج با یک دهه تأخیر به شهرهای دیگر از پایتخت رسید.
در غرب به خصوص پس از جنگ جهانی دوم، تمایلی در نزدیک کردن فضای خصوصی و عمومی دیده می شود. مرز میان زندگی خصوصی افراد و زندگی بیرونی آنها به اهمیت سابق نیست. بدین ترتیب تلاشی یا تمایلی برای پنهان کردن احساسات، افکار و تمایلات شخصی و خانوادگی دیده نمی شود و با قرار گرفتن در فضای خانه فرد مستقیماً وارد حریم خصوصی افراد می گردد. در نتیجه فضای بینابینی در درون خانه که واسطۀ میان فضای بیرون و داخل خانه محسوب می شد تقریباً از بین رفته است. اما از سوی دیگر در درون خود خانه، مرز میان زندگی فردی تک تک اعضای خانواده در ابتدا با جدا شدن اتاق کودکان از والدین و سپس جدایی اتاق های فرزندان از یکدیگر، در درجۀ نخست اهمیت قرار گرفته است. اگر در این نوع معماری از یک سو گرایشی جدی در نزدیک ساختن و گاه حتی واحد گرداندن اتاق میهمانخانه با سالن و حتی آشپزخانه (به ویژه در نوع آمریکایی خود) دیده می شود از سوی دیگر تا حد امکان فضایی خصوصی برای تک تک اعضای خانواده در نظر گرفته شده است(بانی مسعود، 1388: 264).
تأثیر معماری غربی را در ترکیب فضاهای داخلی نیز می بینیم؛ به این ترتیب که به تدریج از سطوح ساختمان “بیرونی” کاسته می شود و قسمت پذیرایی به داخل ساختمان اصلی راه می یابد. آنچه که امروزه “سالن” یا “میهمان خانه” نامیده می شود از این تاریخ به صورت عنصر جدیدی وارد معماری مسکونی شد(مقتدر، 1372: 262 و 263).

4ـ9. خانه های جدید شیراز در دورۀ پهلوی دوم
با ورود مدرنیسم، بر پایۀ گونۀ زیست و شهرنشینی فشردۀ ایجاد شده در این زمان، خانه های شکل گرفته در شیراز آمیزه ای شد از برخی اجزای خانه های سنتی و چند فضای جدید. فضاهای خانه های پهلوی دوم در شیراز چنین است: درآیگاه یا ورودی، رختکن، راهرو(کریدور)، سرسرا(هال)، سرویس ها شامل گرمابه و دستشویی(توالت)، اتاق های ناهارخوری(غذاخوری)، کار و مطالعه، نشیمن، سالن،راه پله، ایوانچه(بالکن)، مهتابی(تراس)، میانسرا(حیاط)، پادیاو(نورگیر، حیاط خلوت، پاسیو)، انباری و آتش خانه(شوفاژخانه) و ماندگاه(پارکینگ). در نقشه 4ـ2 و 4ـ3 اجزای یک خانۀ مدرن ساخته شده در دوران پهلوی دوم و نحوۀ قرارگیری آنها در کنار یکدیگر نشان داده شده است.

نقشه4ـ2. خانه شماره 2، اجزا یک خانه مدرن در دورۀ پهلوی دوم.
نگارنده، 1393.

نقشه4ـ3. خانه شماره 52، اجزا یک خانه مدرن در دورۀ پهلوی دوم
نگارنده، 1393.

4ـ9ـ1. معرفی اجزای خانه های مدرن شیراز
در راستای بررسی و مطالعۀ خانههای مدرن شیراز و استخراج ویژگی های آن، میتوان به اجزای مشترکی که در خانه های دورۀ پهلوی دوم مشاهده گردیده، اشاره کرد:
4ـ9ـ1ـ1. ورودی(درآیگاه) یا درون شو
“جایی در ساختمان(پس از در) که نخست به آنجا درآیند(وارد شوند)”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، 1382: 211). در دورۀ پهلوی دوم، ورودی تنها به عنوان یک مفصل ارتباطی عمل کرده و مجموعۀ خود را از دست داده و یا بسیار کم شده است و تنها عضو باقیمانده از آن “سردر” است. به طور کلی جلوۀ ورودی نسبت به دوره های قبل کاهش یافته اما باز هم سعی شده تا نسبت به سایر اجزا به کار رفته در نما تزیینات بیشتری داشته باشد. از جملۀ تزیینات به کار رفته، فرونشستن در(تصویر4ـ5)، استفاده از قاب(تصویر4ـ6)، افزودن اجزایی چون کتیبه، سرسایه، ازاره و یا متفاوت بودن جنس قاب از سایر اجزای نما می باشد(تصاویر 4ـ7 تا 4ـ10).

تصویر4ـ5. استفاده از قاب جهت تشخص ورودی، خانه 23
نگارنده، 1393.
تصویر4ـ6. فرونشستگی در جهت تشخص ورودی، خانه12.
نگارنده، 1393

تصویر4ـ7. خانه38. وجود کتیبه، سرسایه و جنس متفاوت قاب جهت تأکید بر ورودی.
نگارنده، 1393.
تصویر4ـ8. خانه 34. وجود کتیبه، سرسایه و جنس متفاوت قاب جهت تأکید بر ورودی.
نگارنده، 1393.

تصویر 4ـ9. خانه14 وجود سرسایه و جنس و رنگ متفاوت قاب جهت تأکید بر ورودی.
نگارنده، 1393
تصویر 4ـ10. خانه 3 وجود سرسایه و جنس و رنگ متفاوت قاب جهت تأکید بر ورودی.
نگارنده، 1393.
از جمله دلایل کم شدن تأکید بر ورودی، قرار گرفتن اجزای دیگری مانند پنجره در نمای بیرونی ساختمان است(تصاویر 4ـ11 تا 4ـ15).

تصویر4ـ11. خانه 50
تصویر4ـ12. خانه 28

تصویر 4ـ13. خانه26
تصویر 4ـ14. خانه 33
قرارگيري پنجره در نما قرارگیری پنجره در نما، موجب کاهش تأکید بر ورودی شده است.
نگارنده، 1393.
هشتی و دالان(دهلیز) از جملۀ فضاهای حذف شده در این دوره هستند و از ورودی مستقیماً به حیاط یا ساختمان وارد می شویم(جدول4ـ7).
جدول4ـ7. ارتباط مستقیم بیرون خانه با درون و حذف فضاهای رابط هشتی و دالان، راست:خانه 49. چپ:خانه10.
نگارنده، 1393.

4ـ9ـ1ـ2. رختکن
“اتاق یا فضایی ست برای کندن و پوشیدن رخت در خانه”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، 1382: 233). از جملۀ اندام های اضافه شده در این دوره به مجموعۀ اعضای خانه است. این فضا در اغلب خانه ها در قسمت فضای بعد از ورودی قرار می گیرد(جدول4ـ8). اگر خانه کوچک باشد این فضا حذف می شود.
جدول4ـ8. فضای رختکن، خانه2.نگارنده، 1393.

4ـ9ـ1ـ3. راهرو
یکی از فضاهای اصلی در این دوره محسوب می شود که در میان سایر فضاها قرار گرفته و نقش سازماندهی سایر فضاها را به عهده دارد. گشودگی همه یا برخی از بازشوها به سمت آن است. در برخی خانه ها به صورت یک مستطیل باریک وکشیده بوده که ورودی ساختمان را به حیاط وصل می کند و یا بالعکس و سایر فضاها در یک سو یا دو سوی آن قرار می گیرد(جدول4ـ9).
جدول 4ـ9. راهرو اتصال دهندۀ دو سوی ساختمان، خانه 34.
نگارنده، 1393.

در خانه های قدیمی راهرو، میاندر و تختگاه به عنوان جایگاهی میان دو در یا دو فضا بوده و یک پیش فضا محسوب می شده که در این دوره حذف گردیده است. یعنی در این دوره پیش فضای ورودی برای هیچ کدام از فضاها دیده نمی شود.
4ـ9ـ1ـ4. سرسرا (فرانسوی:HALL)
“اندامی میان خانه برای دسترسی به اندام های دیگر و نشیمن خانواده. تالار میانی ساختمان پس از ورودی که از آن به اتاق های دیگر دسترسی می یابند”(رفیعی سرشکی، رفیع زاده، رنجبرکرمانی، 1382: 196).
نشیمن فضایی است جهت گردآمدن اعضای خانواده که بیش از سایر اتاق ها کاربرد دارد در بسیاری از خانه ها سرسرا(هال) و نشیمن با هم

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع ارتباط با طبیعت، سلسله مراتب، هنر و معماری، دانشگاه شیراز Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع پهلوی دوم، سلسله مراتب، انعطاف پذیری، دوران مدرن