پایان نامه ارشد رایگان با موضوع پهلوی دوم، کاروانسرا، مدرنیزاسیون، پهلوی اول

دانلود پایان نامه ارشد

می گردد. در نتیجه فضای بینابینی در درون خانه که واسطۀ میان فضای بیرون و داخل خانه محسوب می شد تقریباً از بین رفته است. اما از سوی دیگر در درون خود خانه، مرز میان زندگی فردی تک تک اعضای خانواده در ابتدا با جدا شدن اتاق کودکان از والدین و سپس جدایی اتاق های فرزندان از یکدیگر، در درجۀ نخست اهمیت قرار گرفته است. اگر در این نوع معماری از یک سو گرایشی جدی در نزدیک ساختن و گاه حتی واحد گرداندن اتاق میهمانخانه با سالن و حتی آشپزخانه (به ویژه در نوع آمریکایی خود) دیده می شود از سوی دیگر تا حد امکان فضایی خصوصی برای تک تک اعضای خانواده در نظر گرفته شده است(بانی مسعود، 1388: 264).

فصل سوم

سیر تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی شیراز و تأثیر آن بر گسترش کالبدی شهر(اواخر قاجار تا انتهای پهلوی دوم)

مقدمه
نوسازی در ایران به دنبال تحولاتی شکل گرفت که از اوایل قرن نوزدهم میلادی جامعۀ ایرانی را تحت تأثیر قرار داد. این عوامل به طور عمده ریشۀ خارجی داشتند اما برخی تحولات داخلی از جمله اعمال حکومت مشروطه تحولات ذهنی و به دنبال آن تحولات عینی را موجب شد. ابزار عینی و ملموس این تحول ایجاد فضاهای فیزیکی لازم برای استقرار ارکان این حکومت بود که در دورۀ قاجار این امر چندان محقق نگردید. در دورۀ پهلوی اول زمینۀ تأمین ابزار حکومت جدید و به تبع آن پیش زمینۀ ایجاد تغییرات در کالبد شهرها فراهم شد. به عبارت دیگر مدرنیزاسیون در این دوره شکل گرفت اما دامنۀ آن بیشتر محدود به ایجاد بناهای دولتی و خواص بود.
در دورۀ پهلوی دوم تحولات ایجاد شده در دورۀ قبل تثبیت گردید و دامنۀ آن به همۀ نقاط کشور رسید. در این دوره می توان از نقطۀ عطف نوعی تحول سخن گفت که در آن تلاش می شد تا جامعۀ سنتی ایران به جامعه ای مدرن با الگوی غربی تبدیل شود. گرایش به نوسازی تحت تأثیر روند رو به رشد صنعتی شدن و مدرنیزاسیون در غرب و توسعۀ ارتباطات فراگیر شد. در این میان ظهور طبقۀ متوسط جدید که از ملزومات عمدۀ نوسازی به حساب می آمد، به عنوان عاملی مهم در فراگیری مدرنیسم در ایران است.
ظهور طبقۀ متوسط جدید در ایران سبب نقل و انتقال ملک در تمامی شهرهای کشور، نوسازی بافت ها و شکل گیری محلات و شهر جدید گردید. این گروه مخاطبان خانه های جدید شکل گرفته با الگوی غربی در شهر جدید بودند.
پرداختن به سیر تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی از اواخر دورۀ قاجار تا پهلوی دوم در شیراز در دستیابی به شناختی بهتر در زمینۀ چگونگی ورود نوگرایی به شهر و تأثیرات آن بر روند توسعه و گسترش شهر راهگشاست. از میان این عوامل نقش طبقۀ متوسط جدید شکل گرفته در تحولات جدید شهری چشمگیرتر است.
لذا پس از آشنایی با تحولات روی داده در این دوران، با مفهوم طبقۀ متوسط جدید، نحوۀ شکل گیری و افزایش شمار آن در دورۀ پهلوی دوم پرداخته می شود.

3ـ1. تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی تأثیرگذار بر گسترش کالبدی شهر
3ـ1ـ1. بستر فرهنگی شیراز در عصر قاجار
شیراز در دوران قاجار موقعیت حکومتی و اداری خود را از دست داد اما به دلیل داشتن موقعیت تجاری خوب و قرارگیری در سر راه بندرهای خلیج فارس، همچنان به عنوان یک قطب تجاری به فعالیت خود ادامه داد و وجوه شاخص از دست رفتۀ خود را در تجارت جبران کرد. شکل گیری کاروانسراهای متعدد مانند کاروانسراهای مشیر، گلشن، گمرک، روغنی و معرکه خانه در گسترۀ بافت تاریخی شیراز نشان می دهد که مؤثرترین عامل در تحولات کالبدی شهر، فعالیت تجاری بوده است و می توان عملکرد اصلی شهر را در این دوران عملکرد تجاری ـ خدماتی دانست(اردشیری و معماریان، 1389: 142).
در عین حال شیراز در این دوران پایتخت کل ممالک فارس به حساب می آمد و مرکز منطقۀ وسیعی بود که از حدود بندرعباس تا بوشهر و کهگیلویه و بهبهان را در برمی گرفت و به عنوان یک مرکز تجاری ترانزیت بین بندربوشهر و نقاط مرکزی ایران نقش ایفا می کرد(مشاور شهر و خانه، 1389: 11و13).
از میان رویدادهای گوناگونی که در دوره ی حکومت قاجار بر فارس گذشته است، یکی سلطۀ بریتانیا بر خلیج فارس است که خود تأثیر زیادی بر فارس گذاشت و دیگری گشایش کانال سوئز که باعث سرازیر شدن کالا به بندرهای فارس شد(Iranica16، خرداد 1393).
کرامت الله افسر در کتاب تاریخ بافت قدیمی شیراز بیان می کند که در دورۀ قاجار در داخل شهر هیچ نوع خیابانی به معنای امروز وجود نداشت. معابر عمومی و راه های سرتاسری شهر عبارت بود از کوچه های طولانی پرپیچ و خم و بازارهای سرپوشیده. عرض این معابر در بعضی جاها به اندازه ای کم بوده که هنگام ازدحام، عبور از آن مشکل می نمود و مهمترین آنها عبارت بودند از:
1ـ راهی که از دروازه اصفهان وارد بازار نو و از آنجا داخل بازار وکیل شده از در جنوبی بازار خارج و از آنجا وارد اردو بازار می شد. در ابتدای اردو بازار راه دو شاخه می شد. شعبه ای بطرف راست پیچیده وارد بازار مرغ می شد و از بازار مرغ در جهت جنوب امتداد یافته از سر چهارراه و بازار سردزک عبور کرده با عبور از کوچه ها و بازارچه ها به سمت غرب متمایل می شد با گذشتن از کوچۀ سنگ سیاه و در سید حاجی غریب بوسیلۀ دروازه کازرون از شهر خارج می شد. این راه یکی از معابر اصلی و سرتاسری شهر بود که دو دروازۀ شمالی و جنوبی غربی را به هم متصل می کرد. شعبۀ دیگر این راه از ابتدای اردو بازار به سمت چپ پیچیده با طی تمام اردو بازار در مدخل بازار حاجی راه دو شاخه می شد. یک شاخه با گذر از بازار کل حصیربافان و یا بازار کفش دوزان که به موازات هم بود داخل گود عربان و محله قوام می شد و در مسیر فعلی خیابان لطفعلی خان زند بوسیله ی کل شیخ ابوذرعه از شهر خارج می شد. شاخۀ دیگر تمام طول بازار حاجی را طی کرده و از جلو مسجد جمعه گذشته وارد محلۀ لب آب می شد و با عبور از چند کوچه و گذشتن از بازار منصوریه و بازار دروازه شاهداعی به آن دروازه می رسید.
2ـ راه سرتاسری دیگر برخلاف راه اول که جهتی شمالی و جنوبی داشت دارای جهتی غربی و شرقی بود. این راه از کل مشیری یعنی دروازه بیضای سابق شروع شده پس از عبور از بازار میدان شاه وارد محلۀ کلیمی ها شده تمام آن محله را به سوی شرق طی کرده وارد بازار مرغ می شد و به راه سرتاسری اول می پیوست. سپس از کوچۀ مقابل که به کوچۀ نقیب یا کوچۀ حمام میرزا هادی شهرت داشت عبور کرده پس از قطع کردن بازار حاجی و عبور از گودعربان و محلۀ قوام به کل شیخ ابوذرعه (دروازه دولت قدیم) می رسید.
3ـ راه دیگری که از دروازه سعدی شروع شده پس از عبور از بازارچۀ فیل چند شعبه شده، یکی مستقیماً به گودعربان و دیگری که در سمت غرب شعبۀ اولی قرار داشت به بازار کفش دوزها و از آنجا به بازار حاجی و بدین طریق به دو راه سرتاسری اول می پیوست.
4ـ راهی نیز از دروازه قصابخانه در جنوب شرقی شهر وارد بازارچۀ بلندی می شد که تا درب جنوبی آستانۀ سید علاءالدین حسین ادامه داشت. این راه نیز در اینجا چند رشته شده یکی از آنها از طریق کوچه های لب آب به محله ی سردزک می رفت و راه دیگری از طریق صحن آستانه به محلات اسحاق بیگ و گودعربان می رسید.
5 ـ یکی دیگر از راه های دخول به شهر دروازۀ باغشاه بود که در جلو در میدان مشق دو شعبه شده شعبه ای از جبهۀ غربی و شمالی ارگ گذشته وارد میدان توپخانه می شد و از میدان توپخانه از طریق بازار وکیل و یا میدان مال فروش ها در جنوب آب انبار وکیل به داخل شهر راه می یافت. شعبۀ دیگر از پشت میدان طویله و کوچه های بسیاری، محلات را به یکدیگر پیوند می داد(افسر، 1374: 285ـ287).(نقشه3ـ1)

نقشه3ـ1. راه ها و محله های شیراز در دورۀ قاجاریه.
آرشیو میراث فرهنگی.
مهمترین اقدام انجام گرفته در دورۀ قاجار که بر توسعۀ کالبدی شهر به ویژه در دورههای آتی اثرگذار بوده، ترویج باغسازی است. نظام الدوله ـ والی فارس ـ فرمان داد که هر یک از اعیان فارس در خارج از دروازۀ باغشاه اقدام به احداث باغ نمایند. به دستور ناصرالدین شاه باغ ارم در شمال رودخانه خشک احداث گردید و در سال 1284ه.ق(1222ه.ش) میرزا محمدخان قوام الملک باغ عفیف آباد را احداث و با خرید قناتهای قصرقمشه از آنها برای آبیاری باغ مذکور استفاده نمود(مشاور فرنهاد، 1388: 8). از نتایج و اثرات شکل گیری و گسترش باغ ها اين نتيجه به دست مي آيد كه اقليم و شرايط مساعد آب و هوا نقش بسزايي درتعيين سمت و سوي توسعه به سمت غرب داشته است. باغ هاي زيادي در اين محدوده برپا گرديدند كه از اين رهگذر همراه با احداث قناتها گذرهاي جديد نيز احداث شدند و مراكز سكونتي روستايي پيرامون خود را شكل دادند. هرچند توسعۀ كالبدي در اين مقطع پا را فراتر از محدودۀ بافت قديم شهر نگذاشت، ولي زمينههاي لازم را جهت توسعههاي بعدي در منطقه فراهم كرد(همان: 9).
تا پایان دورۀ قاجار استخوان بندی شهر شیراز از نظر شکل، موقعیت استقرار و محتوا بارها دستخوش تغییرات شد. آنچه در پایان دورۀ قاجار وجود داشت عصارۀ تغییرات این دورۀ طولانی همراه با تأثیر چشمگیر مداخلات حکومت زندیه بر کالبد شهر بود(نیک کار، 1384: 55)(نقشه3ـ2).

نقشه3ـ2. توسعۀ شهر شیراز تا پایان دورۀ قاجار.
نیک کار، 1384: 53.
3ـ1ـ2. بستر فرهنگی شیراز در عصر پهلوی اول
در ابتدای تأسیس سلسلۀ پهلوی پیش از اینکه تحولات جدید در شهر رخ دهد و اقدام به خیابان کشی گردد بافت داخلی شهر چنین بود که ذکر آن گذشت. حصار شهر تقریباً همه فروریخته بود جز چند دیوار کوتاه که در سمت جنوب و مغرب و مشرق به چشم می خورد. خندق ها نیز از خاک و زباله انباشته شده بود. قسمتی از خندق شهر در ضلع شرقی خیابان سعدی و ضلع جنوبی خیابان فردوسی وجود داشت(افسر، 1374: 287).
بین سال های 1300 تا 1320 ه.ش تحولات شگرفی در ساخت اصلی شهر شیراز به وجود آمد و اجزا، عناصر و فضاهای جدیدی به شهر افزوده شدند. مهمترین تغییرات جدید شامل تخریب حصار شهر و ایجاد خیابان های متعدد از جمله خیابان های کریم خان زند، لطفعلی خان زند، ناصرخسرو، رودکی، قآنی، منوچهری و پهلوی سابق(طالقانی امروز) بود(بذرگر، 1382: 123).
در ابتدای قرن اخیر که سرآغاز ورود مدرنیته در کشور بود شیراز نیز تحت تأثیر آن قرار گرفت. عواملی چون ظرفیت های باقیمانده از دوران مرکزیت حکومت بودن، موقعیت جغرافیایی استقرار شهر که گذشته از تأمین دسترسی های سنتی بنادر جنوبی با مناطق مرکزی و پایتخت، محل تلاقی طوایف ناسازگار با حکومت مرکزی بود، توجه دولت پهلوی را به خود برانگیخت. حاصل این توجه تأسیس سازمان های کشوری و لشکری در شیراز بود که اهم آنها ایجاد مرکز حکومت ایالتی(استانداری)، ستاد ارتش و استقرار لشکر جنوب بود. به همراه این عملکردها برخی از اداره های کل سازمان های دولتی، دادگستری و مالی(بانک ها) نیز مورد توجه قرار گرفت(نیک کار، 1384: 55).
تأمین تمامی فضاهای لازم برای این عملکردها در پیکرۀ قدیمی شهر مقدور نبود. برخی از این بناها بر روی فضاهای آزاد ساختمان های متعلق به حکومت گذشته ساخته شدند، تعدادی از آنها با تغییر کاربری بناهای حکومتی سابق شکل گرفته و برخی دیگر در خارج از محدودۀ شهر قدیم پا گرفتند. این کاربری های نو همراه با وسایل حمل و نقل جدید(اتومبیل)به معابری متفاوت از معابر باریک و پیچدرپیچ ارگانیک قبلی نیاز داشت. از این رو همزمان با استقرار این کاربری ها، معابر تازه ای نیز احداث شد که برخی از آنها با شکاف کالبد قدیمی شهر شکل گرفت(همان: 56).
3ـ1ـ2ـ1. نخستین دورۀ توسعۀ شهری شیراز
این دوره از سال 1304 تا 1335 خورشیدی به طول انجامید، وسعت شهر تا پایان دورۀ قاجار ثابت بود و در دوره ای 31 ساله وسعت شهر به دو برابر دوران های قبل رسید. در پایان این دوره جمعیت شهر بالغ بر یکصد و هفتاد هزار نفر بود. از جمله دلایل توسعه و افزایش جمعیت در این دوره ورود مظاهر تمدن و به خصوص اتومبیل، احداث مراکز نظامی، توسعۀ مشاغل دولتی و مدیریت عالی و اعمال نظام وظیفۀ عمومی بود.
تغییرات کالبدی در این دوره ترکیبی از احداث معابر جدید و استقرار

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دانشگاه تهران، معماری مسکونی، فارغ التحصیلان، هنرهای زیبا Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع بیمارستان، پهلوی دوم، کریم خان زند، واحدهای تجاری