پایان نامه ارشد رایگان با موضوع معماری ایران، قرن نوزدهم، معماری ایرانی، معماری قاجار

دانلود پایان نامه ارشد

رشد طبقۀ متوسط جدید15 از دیگر پیامدهای فرآیند نوسازی محمدرضاشاه بود. تقاضای روزافزون برای فن آگاهان و مدیران در سطوح گوناگون بخش های عمومی و خصوصی و گسترش سریع آموزش به سبک غربی، به پیدایی این طبقۀ متشکل از متخصصان آزاد و کارمندان و نیروهای نظامی و فن آگاهان در بخش خصوصی و روشنفکران منجر شد(ازغندی، 1383: 49).
افزایش جمعیت شهرنشینی و رشد آموزش عالی از مهمترین عوامل افزایش طبقۀ متوسط جدید بود. افزایش درآمد و مصرف در شهر و زوال کشاورزی و روستانشینی و زندگی عشایری و ایلی، به مهاجرت جمعیِ روستاییان به شهرها انجامید. گسترش دیوانسالاری دولتی و تمرکز بیش از پیش تصمیمات اجرایی در تهران و مراکز استان ها موجب سیل مهاجرت از شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ شد(همایونکاتوزیان، 1385: 322). از سویی افزایش مراکز تحصیلات عالی بستر مناسبی برای رشد طبقۀ متوسط جدید بود. از آغاز دهۀ 1340 خورشیدی، تحولاتی اساسی چه در رشد کمّی مراکز آموزش عالی و چه در کیفیت آموزش پدید آمد و به منظور تأمین نیروی لازم برای انجام برنامه های توسعه ای، دانشگاه ها و سایر مراکز آموزشی رشد چشمگیری یافت(بهنام، 1373: 102). به این ترتیب شهرنشینی و سواد و آموزش و نیز وسایل ارتباط جمعی ـ که بر اثر بالا رفتن درآمدهای نفتی به ویژه در اواخر پهلوی گسترش پیدا کرده بود ـ صورت نوینی به زندگی اجتماعی بخشید و طبقۀ متوسط جدید شهری را افزایش داد(بانی مسعود، 1388: 241).
سال های 1342 تا 1356 خورشیدی، دورۀ فرمانروایی مقتدرانۀ محمدرضاشاه است. دو عامل اصلی این دگرگونی بنیادین را ممکن ساخت. نخست، اصلاحات ارضی، زمین داران را به عنوان یک طبقۀ اجتماعی مستقل از میان برداشته و قدرت اجتماعی ـ سیاسی ایشان را به دولت منتقل کرده بود. همزمان رویارویی دولت با مخالفان مذهبی و شکست آنها، به کاهش نفوذ مستقل این گروه در امور سیاسی و اجتماعی کمک کرد و با دست گذاشتن دولت بر روی موقوفات دینی، شالودۀ اقتصادی ایشان تضعیف گردید. دوم، درآمدهای فزایندۀ نفتی که مستقیم به خزانۀ دولت سرازیر می شد منابع مالی و ارزی مهمی را در خارج از نظام اقتصادی داخلی در اختیار شاه قرار می داد. این درآمدها که مستقیماً به دست دولت می رسید و توزیع می شد دولت را قادر می ساخت که پروژه های عمرانی را تأمین مالی کند(ازغندی، 1383: 161 و 165).
در دورۀ محمدرضا شاه نوسازی ساختار اجتماعی و اقتصادی، سبب رشد طبقۀ متوسط و طبقۀ کارگر صنعتی گردید(بانی مسعود، 1388: 262).
رشد جمعیت شهرها از مسائل مهم دیگری بوده که در این دوره شدت بیشتری یافته است. به طور کلی آغاز صنعتی شدن و گذار از اقتصاد متکی به کشاورزی به اقتصاد متکی به صنعت در هر کشور رشد سریع جمعیت را به دنبال داشته است. بخش عمده ای از این رشد جمعیت به لحاظ مهاجرت گسترده از روستاها به سمت شهرها بوده است(قبادیان، 1392: 222ـ223).

2ـ4. ورود مدرنیسم به معماری
2ـ4ـ1. معماری دورۀ قاجار
آموزش آکادمیک هنر و معماری تا دورۀ قاجار در ایران سابقه نداشت و اغلب هنرمندان به نحوی خودآموخته و اکثریت از راه تصاویر با معماری غرب آشنا شده بودند از این رو تلفیق دو نظام سنت معماری کهن ایران و معماری غرب تا حد زیادی ناخواسته و نتیجۀ نفوذ دیرپای سنت کهن از یک سو و عدم آشنایی کافی با اصول علمی و آکادمیک هنر اروپایی تلقی می شود. سنگینی و رسوب نظام زیبایی شناسی هنر و معماری ایران، ناآگاهی از مبانی هنر آکادمیک جدید و خام دستی در تقلید کامل از آن، منجر به ظهور گونه ای جدید از هنر گردید که از آن با نام هنر و معماری قاجار یاد می کنیم(بانی مسعود، 1388: 74).
دیدگاه ها و نقطه نظرات بستر حاکمۀ دورۀ قاجار شباهتی بی نظیر با دورۀ باروک فرانسه دارد. از مشخصه های بارز این دو دوره می توان به مواردی از این دست اشاره کرد: قدرت و خوش گذرانی، یک نظام مطلق و خشک و شهوانیات پُر زرق و برق. ساخت کاخ و قصر مشخصۀ بارز این دو دورۀ تاریخی است.
وجود کاخ و قرین شدن آن با باغ حضور خود را بر توسعۀ شهر قطعیت می بخشیدند وسبب ایجاد پارک هایی شدند که ارزنده ترین خدمت کاخ به زندگی شهری بود. افزوده شدن باغ وحش به کاخ زمینۀ ایجاد موزه را در دوره های بعد به وجود آورد(همان: 74 و 75).
مقتدر، پیدایش دارالفنون که در آن استادان خارجی و ایرانی تحصیلکرده در خارج، تدریس می کرده اند را سهم بزرگی در تجدد معماری ایران می داند. همچنین باید از مدرسۀ دولتی تبریز، مدرسۀ پسرانۀ آمریکایی ارومیه و مکتب مشیریه برای تدریس زبان های خارجی، در ارتباط با دنیای غرب نام برد. در دارالفنون رشتۀ مهندسی معماری وجود نداشت اما در قسمت مهندسی سیویل(عمران) درسی تحت عنوان معماری وجود داشت که تهیۀ دومین نقشۀ تهران توسط استاد و دانشجویان همین درس انجام شد. میرزا رضای مهندس باشی و میرزا مهدی خان ممتحن الدوله و میرزا مهدی خان شقاقی اولین مهندسان معماری ایرانی بودند که سبب شدند برای اولین بار معماران مدرن(معمارانی که دارای تحصیلات آکادمیک در زمینۀ معماری هستند) از معماران بناهای سنتی جدا شوند(مقتدر، 1387: 76 و 77).
اگر معماری قاجار را از زاویۀ خلاقیت های فضایی ارزیابی کنیم معماری این دوره ارزش بالایی پیدا می کند و نسبت به معماری های دوره های قبل و بعد از خود چون صفویه و زندیه در جایگاه برتر و تکامل یافتهتری قرار می گیرد.چرا که در این دوره تنوع فضاها افزایش می یابد، فضاهای نوینی خلق می شوند، فضاها به گشایش و سبکی بیشتری می رسند و الگوهای قدیمی معماری ایران در جهت گسترش فضا تکامل می یابند. اگر تکامل معماری را گشایش، شفافیت و سبکی فضاها بدانیم، معماری این دوره به عنوان مرحلۀ تکامل معماری قدیم ایران مطرح می شود. اما اگر معماری را از زوایای دیگری مانند اندازه ها، تناسبات، شکلها و تزیینات نگاه کنیم معماری دورۀ قاجار وضعیت نازل تری را نسبت به دوره های گذشتۀ خود و به خصوص دورۀ صفوی نشان می دهد. شکل ها، استواری و صلابت قبلی را ندارند و شکل هایی جدید وارد معماری می شوند که سطحی و تفننی اند. اندازه ها دقت لازم را ندارند، تناسبات در مرتبۀ نازل تری نسبت به تناسبات موزون و اندیشیده شدۀ دوره های قبلی قرار می گیرند، تزیینات معماری گاه تا حد ابتذال سقوط می کنند و بی بندو باری و هرج و مرج جایگزین تزیینات محدود و باوسواس دوره های درخشان سلجوقی و صفوی می شوند(میرمیران، 1379: 54 و 57).
معماری قاجار به حق اصول، مبانی و الگوهای قدیم معماری ایران را ارتقا بخشید و با جسارتی تحسین برانگیز نوآوری هایی از نظر فضا به وجود آورد. لیکن به نظر می رسد قوت لازم خلق معماری نوین را نداشت. از صد و پنجاه سال حکومت قاجار، صد سال میانی آن مصادف با قرن نوزدهم میلادی بود. تحولاتی که در این زمان جامعۀ ایرانی را به نحوی چشم گیر دستخوش دگرگونی کرد، در واقع انعکاس کم رنگی از تحولات عمیق و بنیانی و پردامنۀ غرب بود که از فرارسیدن عصر جدیدی در اروپای قرن نوزدهم و بعد در سراسر جهان خبر می داد. ایران نیز به اندازۀ استعداد خود مدرنیته ای را که در غرب متولد شده بود هر چند ابتر و مسخ شده تر، تجربه کرد(بانی مسعود، 1388: 75).
برخورد فناوری اروپایی با فرهنگ سنتی ایرانی به پذیرش آرام اندیشه ها و مظاهر مادی غرب خصوصاً در تهران انجامید و نبرد سنت و تجدد به اوج خود رسید. تجدد معماری تهران و سبک زندگی ساکنین تهران را دگرگون کرد. از جمله آثار غرب گرایی در معماری این دوره، ساخت برخی مدارس و بناهای فرهنگی و مسکونی به سبک غربی با زمینۀ معماری ایرانی بود(صدیق، 1354: 295).
معماری با گرایش سبک غربی از بناهای دربار شروع شد و سپس طراحی شهری تهران را دربرگرفت. در دورۀ ناصری معماری عمارت ها و قصرهای ارگ مانند عمارت حرمخانه و خوابگاه ناصرالدین شاه و عمارت شمس العماره تحت تأثیر اسلوب عمارت ها، قصرها و ساختمان های اروپایی به خصوص فرانسوی بود و معماری ایرانی با آمدن مهندسان و معماران اروپایی و تحصیل معدودی از دانشجویان ایرانی در فرانسه و تقلید از معماران فرانسوی به تدریج صبغۀ اروپایی به خود گرفت(شرف و شرافت، 1355: ش27).
اما در نیمۀ دوم قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم، تنها ساختمان های درباری و دولتی نبودند که با معماری غربی آمیزش پیدا می کردند. اغلب ساختمان های دولتمندان، افراد فرنگ رفته و یا تجار ثروتمند نیز در زمرۀ این آمیزش قرار می گرفتند و برای تعدادی از معماران محلی نیز حرکت به طرف شکل های “وارداتی” دلپسند بود و به این ترتیب از مُد روز پیروی می کردند. علت مهم دیگر این آمیزش، تغییر نوع زندگی و در نتیجه تأثیر آن بر روی چگونگی فضاهای داخلی ساختمان است که به تدریج از ابتدای قرن بیستم در زندگی ایرانی دخالت می کند. ایجاد پلکان باز به جای پله های بستۀ معماری سنتی، بخاری دیواری بزرگ(شومینه)، پله ها در پاگرد، ستون های تقلیدی، گچ بری با نقش های فرنگی و صراحی و پنجره های کلاسیک به جای اُرُسی های کشویی از جملۀ واردات غربی در این دوره اند(مقتدر، 1387: 79 و 80). در تمام دورانی که ساختمان های حکومتی و اعیانی با معماری غربی و روسی ترکیب می شد ساختمان های مسکونی متوسط در سطح شهر و به خصوص در محلات قدیمی تا حدی هم شکل و هماهنگ با ویژگی ها و خصوصیات معماری سنتی بنا می شد. اما در اواخر قرن نوزدهم با استقرار سفارت خانه ها و نمایندگی ها و اقامت اتباع خارجی در ساختمان های اعیانی در شمال شهر و در داخل حصار ناصری و بیرون از حصار قدیم تهران، تأثیر معماری غربی را در ترکیب فضاهای داخلی نیز می بینیم؛ به این ترتیب که به تدریج از سطوح ساختمان “بیرونی” کاسته می شود و قسمت پذیرایی به داخل ساختمان اصلی راه می یابد. آنچه که امروزه “سالن” یا “میهمان خانه” نامیده می شود از این تاریخ به صورت عنصر جدیدی وارد معماری مسکونی شد(مقتدر، 1372: 262 و 263).
نتیجه اینکه، تهران که تا اواسط دورۀ ناصری صفات شهرهای ایرانی ـ اسلامی را داشت بر اثر التقاط فرهنگی و برخی عوارض غربی، نه تنها درگیر گسترش تدریجی مناسبات سرمایه داری و واسطه گری دول اروپایی گردید بلکه به لحاظ جغرافیایی و فرهنگی نیز دچار ظواهر فرهنگ مادی اروپایی شد. به طوری که بخش قدیم شهر ویژگی سنتی و بافت قدیمی خود را حفظ کرد و این در حالی بود که چهرۀ بخش جدید شهر با دارا بودن ساختمان های به سبک و شیوۀ اروپایی به تدریج خود را از شیوۀ سنتی و رایج ایران جدا کرد(بانی مسعود، 1388: 79 و 80).

2ـ4ـ2. معماری دورۀ پهلوی اول
شهر تهران در دورۀ پهلوی اول به علت تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی، چهرۀ یک جامعۀ اداری و صنعتی به خود گرفت. در آغاز این دوره مجموعۀ شهری تهران در داخل حصار ناصری(دورۀ ناصرالدین شاه را دورۀ ناصری می گفتند) قرار داشت. به علت سرعت رشد شهر و با هدف ایجاد تغییرات بنیادین، در سال 1311 خورشیدی، تخریب باروی قدیمی شهر آغاز شد که تا سال 1316 خورشیدی ادامه داشت. خندق های پیرامون شهر پُر شدند و به جای آنها خیابان های جدید در چهارسوی شهر با نام های شاهرضا در شمال، شوش در جنوب، شهباز در شرق و سی متری نظامی در غرب احداث شد. بدین ترتیب سیما و هویت شهر قدیم که شهری محصور و قرون وسطایی بود تغییر یافت و شهر در جهت دست یافتن به سیما و هویتی نوین گام برداشت. خیابان مهمترین نماد و واقعیت عمدۀ شهرسازی رضاشاهی است. الگوی رایج خیابان کشی در این دوران ایجاد خیابان های عمود برهم بود. این خیابان های چلیپایی شکل غالباً با بریدن بافت های ارگانیک، ابتدا و انتهای شهر را به یکدیگر پیوند می زد. این دو خیابان یا بر روی دیوار و خندق قدیمی شهر بنا می شد و یا اینکه حاصل تعریض گذرهای قدیمی بود(بانی مسعود، 1388: 186 و 187).
خیابان های شکل گرفته در دوران پهلوی اول صرفاً جهت تفریح و تفرج مانند لاله زار تهران و چهارباغ اصفهان عمل نمی کردند بلکه خیابان هایی بودند که برای اولین بار اتومبیل در آنها تردد می کرد و کارهای معینی در آنها انجام می شد. همچنین با پدیدار شدن نوع جدیدی از بناهای دولتی مانند وزارتخانه ها و بانک ها

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع عباس میرزا، پهلوی دوم، امپراتوری عثمانی، پهلوی اول Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع پهلوی اول، مدرنیزاسیون، پهلوی دوم، دوران پهلوی