پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دولت ایران، شورای امنیت، شمال ایران، مجلس شورای ملی

دانلود پایان نامه ارشد

لندن) همچنین روسها تصمیم دولت ایران را نوعی تبعیض تلقی کردند که مغایر اصل تساوی فرصت و حقوق برابر برای همه کشورهای صلح دوست است. به طوری که یک مفسر سیاسی روزنامه دیلی اکسپرس در مقاله‌ای نوشت:
«دولت ایران آشکارا در واگذاری امتیاز به کمپانی‌های خصوصی انگلیسی یا آمریکایی و اعطای امتیاز به دولت اتحاد شوروی فرق قائل شده است».60
ولی اصل برابری فرصت که دولت شوروی مدعی آن بود بیشتر جنبه سیاسی داشت تا جنبه‌های اقتصادی و تجارتی زیرا تصمیم شوروی برای اخذ این امتیاز یک تصمیم ناگهانی بود که بعد از تقریبا 40 سال عدم موازنه منفی بین دو سیاست روس و انگلیس در ایران و در بحبوحه جنگ جهانی و در حالی که بریتانیا متفق نظامی دولت شوروی به شمار می‌روند اتخاذ شده بود و این واضح و روشن است که یکی از هدفهای آن مقابله با گسترش نقود انگلستان و آمریکا در ایران است ولی متاسفانه دولت ایران نمی‌توانست به این صراحت این حقایق را به اطلاع مردم ایران برساند.61
دولت شوروی برای تحمیل فشار جهت رسیدن به خواسته‌های خود از سه پایگاه مختلف حمایت می‌شد، اول قوای مسلح شوروی در ایران، دوم حزب توده و سوم حدود پانزده تا بیست تن از نمایندگان مجلس که به طور رسمی و غیر رسمی از طرفداران شوروی بوده و همچنین روزنامه‌های وابسته به آنها.
علت اصلی خودداری دولت ایران از اعطای امتیاز نفت به شوروی بیشتر در سیاست و روابط غیر دوستانه دولت شوروی می‌بود و همچنین احتمال داشت که ایالات شمالی ایران به اشغال دولت شوروی در آید و به سادگی از پیکر ایران جدا گردد. پس بنابراین تجزیه موجودیت ملی ایران هدف غائی و نهایی اتحاد شوروی بوده است.
و از طرف دیگر به نظر می‌رسید که یکی از هدفها و انگیزه‌های کسب امتیاز نفت شمال توسط شوروی طبق گفته جرج کنان62 کاردار سفارت آمریکا در مسکو در گزارشی به وزارت امور خارجه آمریکا در تاریخ 7 نوامبر 1944 در اوج بحران نفت این میباشد که غرض اصلی از اقدامات اخیر شوروی در شمال ایران احتمالا تنها برای دست یافتن به منابع نفتی نیست، بلکه شوروی بیم نفوذ نیروهای بالقوه خارجی در شمال ایران را دارد.
گرو میکو سفیر شوروی نیز ضمن نادیده گرفتن موقعیت نفتی انگلستان در جنوب ایران، تحصیل یک امتیاز نفتی برای دولت شوروی یا یک امتیاز مشترک برای شوروی و آمریکا را ضامن استقلال و حاکمیت سیاسی و اقتصادی ایران دانسته و پیشنهاد میکند که چنانچه این مفهوم درست باشد باید آن را بر علیه انگلستان که سالها است داری امتیاز نفت جنوب ایران می‌باشد به کار برد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که نفت شمال ایران از آن جهت مورد توجه سیاستمداران شوروی بود که با تسلط بر منابع نفت شمال به ایجاد یک موازنه نفوذ با دولت انگلستان می‌باشد و همچنین نفت شمال ایران می‌تواند وسیله موثر در اعمال نفوذ سیاسی در ایران باشد. ساعد نیز در 7 آبان در مصاحبه‌ای با مطبوعات ضمن پاسخگویی به گفته‌ها و اظهارات کافتارادزه و مطبوعات وابسته به شوروی دلائل رد پیشنهاد دولت شوروی را چنین تشریح نمود:
«علت اینکه دولت و مجلس ایران تصمیم گرفته‌اند که دادن هر گونه امتیاز خارجی به بعد از جنگ موکول گردد چند چیز است اول اینکه در این موقع که نیروی سه دولت متفق در ایران است هر امتیازی با هر شرط و منافعی داده شود، افکار عامه اینطور تلقی خواهد کرد که شاید دولت آزادی نظر و آزادی تصمیم را در آن امتیاز نداشته باشد. دوم اینکه فعلا وضع اقتصادی دنیا روشن نیست و بعد از جنگ که روشن‌تر شد ما بهتر می‌توانیم تشخیص دهیم که با چه ترتیب و شروطی امتیاز بدهیم. سوم مذاکراتی که در کنفرانس نفت در واشنگتن بعمل آمده موضوع را در بلاتکلیفی و ابهام انداخت است. چهارم تمام گزارشهایی که از نمایندگان ما در خارج رسیده تائید می‌کند که تا پایان جنگ نباید هیچ امتیازی داده شود…….ضمنا ناگفته نماند که تصمیم دولت به شرکت‌های انگلیسی و آمریکایی که برای موضوع نفت به ایران آمده بودند نیز ابلاغ گردید و آنها هم بدون هیچ نوع رنجشی تصمیم دولت را محترم شمردند».
پس از توشیح ساعد در مجلس در 14 آبان یک افسر روسی به قتل رسیده بود که در 17 آبان سفیر شوروی به دولت ایران اولتیماتومی را تسلیم داشت که اگر قاتل یا قاتلین این افسر روسی را معرفی ننمایید فرمانده نیروهای شوروی در ایران به این نتیجه خواهند رسید که نظم و قانون در ایران از بین رفته و الزاما ارتش سرخ باید زمام امور را در دست گیرد.
بند دوم: استعفای ساعد
ساعد برای جلوگیری از بدتر شدن اوضاع در یک جلسه فوق العاده هئیت دولت استعفای خود را تسلیم نمود که هئیت وزیران نیز تنها راه آرام شدن جو را کناره‌گیری دولت ساعد می‌دیدند، موافقت کردند و ساعد روز 18 آبان استعفاء داد و در 19 آبان هم شاه استعفای اورا پذیرفت.
بعد از استعفای ساعد مجلس نسبت به نخست وزیری مرتضی قلی بیات (سهام السلطان) ابراز تمایل نمود که بیات هم در 4 آذر کابینه خود را به شاه و در 5 آذر به مجلس شورای ملی معرفی نمود و اعلام داشت که همان سیاست نفتی دولت ساعد را ادامه خواهد داد.63
ولی در مورد بیات بر خلاف آنچه گفته بود بیم این می‌رفت که مشغول اقداماتی است که ممکن است منجر به اعطای امتیاز نفت به شوروی گردد، بنابراین نمایندگان و حتی سیدضیاءالدین طباطبایی نماینده یزد قصد استیضاح دولت را داشتند و در جلسه روز 11 آذر ماه 1323 (2 دسامبر 1944 میلادی) مجلس شورای ملی، دکتر مصدق نماینده تهران نطقی را ایراد نمود و ضمن آن استخراج معادن نفت توسط دولت ایران را ضروری دانست و در مورد سیاست موازنه هم گفت که این موازنه باید موازنه منفی باشد و نه موازنه مثبت.1
بحث و کشمکش بر سر امتیاز نفت بالاخره با تصویب قانون منع مذاکرات درباره اعطای امتیاز نفت پایان گرفت ولی مبارزه با دولت ایران ادامه داشت و همین بحران باعث جلب توجه بیشتر دولتین آمریکا و انگلستان نسبت به ایران گردید.
هدف دولت شوروی بیشتر ایجاد تغییرات فوری در موازنه سیاست نفوذ و ادامه هدف‌های سیاسی و اقتصادی خود برای دوران بعد از جنگ بود ولی بریتانیا بیشتر تمایل به حفظ وضع موجود داشت.
بند سوم: اعتراض آمریکا و انگلستان به اقدامات شوروی
نهایتا در 2 نوامبر 1944 دو دولت آمریکا و انگلستان رسما به تاکتیک دولت شوروی در ایران اعتراض کردند.
در ژانویه 1946 حکیمی نخست وزیر به حسن تقی زاده سفیر ایران در لندن و نماینده ایران در سازمان ملل متحد دستور داد تا شکایت دولت ایران از شوروی را تسلیم شورای امنیت نماید که در 19 ژانویه 1946 تقی زاده به همراه رئیس هئیت نمایندگی ایران در نخستین اجلاس مجمع عمومی ملل متحد در لندن ضمن ارسال نامه‌ای به کمیته اجرایی شورای امنیت بر طبق مدلول ماده 35 منشور سازمان ملل تقاضا نمود که شورای امنیت مسئله ایران را مورد رسیدگی قرار دهد و یادآور شد که موقعیت و وضعیت ایران ممکن است منجر به برخوردهای بین‌المللی شده و یا باعث تشدید مشاجرات گردد.
وقتی شورای امنیت از دولت شوروی خواست تا نظر خود را درباره اتهام ایران اعلام دارد در 24 ژانویه 1946 دولت شوروی اعلام داشت که رسیدگی به موضوع در صلاحیت شورای امنیت نیست، بلکه باید از طریق مذاکرات دو جانبه بین ایران و شوروی حل گردد. تقی‌زاده با پیشنهاد نماینده شوروی مخالفت کرده و متقابلا پیشنهاد کرد تا مذاکرات بین ایران و شوروی زیر نظر شورای امنیت صورت گیرد ولی باز نماینده شوروی این پیشنهاد را رد کرد. در 30 ژانویه شورای امنیت قطعنامه‌ای را تصویب نمود که به موجب آن از طرفین دعوی خواسته شده بود که مذاکرات مربوطه را هر چه سریعتر شروع نموده و نتیجه را به اطلاع شورای امنیت برسانند.64
گفتار پنجم: موافقت نامه قوام-سادچیکف
در بهمن ماه 1324 احمد قوام السلطنه به نخست وزیری انتخاب شد و بلافاصله برای گفتگوی رو در رو با مقامات شوروی به مسکو رفت. وزیر خارجه شوروی (مولوتوف) به قوام گفت که دولت ایران باید استقلال آذربایجان را به رسمیت بشناسد و استالین پیشنهاد کرد شرکت مختلطی برای نفت شمال ایران تشکیل شود که 49 درصد سهام آن متعلق به ایران و 51 درصد متعلق به شوروی باشد.
توافق قطعی در این خصوص در مسکو حاصل نیامد اما در نتیجه این مذاکراتی که بین دو دولت صورت گرفته بود استالین به قوام السلطنه نخست وزیر ایران قول داده بود که در صورت اعطای امتیاز نفت شمال به شوروی، وی نیز نسبت به تخلیه ایران از نیروهای ارتش سرخ اقدام خواهد نمود و قوام السلطنه از اینکه بالاخره روسها راضی به معامله شده‌اند بسیار خشنود و راضی بود.
طبق مذاکرات قوام با مقامات شوروی درخصوص مسائل و مشکلات موجود بر سر نفت شمال، قرار بر این شده بود که بعد از برگشت قوام السلطنه به ایران و پس از ورود سادچیکف سفیر شوروی به تهران این مذاکرات ادامه پیدا کند تا به نتیجه‌ای منتج گردد که در 15 فروردین 1325 (4 آوریل 1946) ابلاغیه مشترکی به امضای قوام و سادچیکف در تهران منتشر شد که نتجه مذاکرات بود. متن ابلاغیه ص 214 کتاب ذوقی
این طرح قراردادی را در 15 فروردین 1325 قوام السلطنه از سوی ایران و سادچیکف (سفیر شوروی در ایران) از سوی شوروی امضاء کردند و از این رو به موافقت نامه قوام-سادچیکف معروف گردید.
طبق این موافقت نامه می‌بایستی شرکت مختلطی بین ایران و شوروی تشکیل گردد و امتیاز نفت شمال ایران تا مدت 50 سال به این شرکت داده شود. قرار بود که سهام شرکت در 25 سال اول به نسبت 51 و 49 درصد به شوروی و ایران تعلق داشته باشد و در 25 سال دوم آن، نسبت تعدیل گردد یعنی 50 درصد سهام به ایران واگذار شود و 50 درصد دیگر برای شوروی باقی بماند.
موافقت نامه قوام –سادچیکف یک موفقیت بزرگ برای دولت شوروی تلقی شده بود که اتحاد شوروی را قادر ساخت تا به اعمال هر گونه فشار قابل توجهی به دولت ایران پرداخته و نفوذ فوق‌العاده‌ای در ایران بدست آورد. (گزارش پیمن و رابرت)
بند اول: واکنش انگلیسی‌ها در برابر قرارداد قوام-سادچیکف
انگلیسی‌ها بعد از انتشار ابلاغیه رسمی دولت که موافقت ضمنی را برای ایجاد شرکت مختلط نفت ایران و شوروی بود از خود واکنش‌های متعددی نشان دادند از آن جمله رابرت‌ها65 یکی از کارشناسان امور ایران در بخش شرقی وزارت امور خارجه انگلستان در پایان گزارش خود اضافه کرده بود:
به این ترتیب و با وجود یک پارلمان و دولت دست نشانده، روسها شانس کنترل تمام ایران را خواهند داشت که مسلما تاثیر بسیار زیادی در تضعیف موقعیت ما، در ایران و به طور کلی در خاورمیانه و به ویژه در رابطه با کمپانی نفت انگلیس و ایران خواهد داشت. (گزارش 16 آوریل 1946) 26 منابع متفرقه بنابراین انگلیسی‌ها خواستار حمایت آمریکا از ایران جهت استقلال خود بودند بدین صورت که انگلیسی‌ها می‌خواستند تا با سهیم کردن آمریکایی‌ها در منافع نفتی ایران، موقعیت آمریکا در ایران را محکم‌تر نموده و در نتیجه حمایت بیشتر آمریکا را در جهت حفظ منافع خود به دست آورند. دیپلماسی انگلستان بعد از جنگ جهانی دوم در واقع دنباله سیاست‌های امپریالیستی قرن نوزدهم آن کشور بوده است، همراه با تجارت قرن بیستم و تفاوتی با سیاست دولتمردان انگلیس در دهه اول قرن بیستم و مشخصا در سال 1907 نداشت.66
بند دوم: عدم تصویب موافقت نامه قوام-سادچیکف توسط مجلس شورای ملی
انتخابات دوره پانزدهم مجلس شورای ملی در تیر ماه 1326 به پایان رسید و مجلس در 25 تیر افتتاح و شروع به کار کرد. شوروی کاملا تمام مراحل را زیر نظر داشت زیرا علاقه مند بود تا هر چه زودتر موافقت نامه مربوط به نفت شمال را که با دولت قوام منعقد کرده بودند به تصویب مجلس برسانند.
مجلس شورای ملی هم چندی بعد از شروع به کار موافقت نامه نفت خود را با دولت شوروی را در جلسات خود مطرح کرد. در این هنگام سرجان روژتل سفیر کبیر انگلستان در تهران نیز طی تلگرافی به وزارت خارجه بریتانیا اطلاع داد، در صورتی که دولت ایران موفق نشود تعهدات آوریل 1946 قوام‌السلطنه را در مورد نفت به تصویب مجلس برساند باید قید استقلال خود را بزند. (تلگراف شماره 848)
سادچیکف سفیر شوروی در تهران که مدت چند ماه در محل ماموریت

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دولت ایران، مجلس شورای ملی، جنگ جهانی اول، علی اکبر داور Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دولت ایران، مجلس شورای ملی، روزنامه اطلاعات، خاورمیانه