پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دولت ایران، شمال ایران، هیات مدیره، منابع نفتی

دانلود پایان نامه ارشد

را نجات داد ولی برای ایران زحمتی ایجاد کرد که از مجموع مزاحمت‌های سیاسی دول عظیم بیشتر بود.41 با شروع جنگ جهانی اول و افزایش نقش نفت در تامین سوخت کشتی‌های جنگی، اهمیت این ماده در نزد دولت انگلستان دو چندان شد و موجب گردید که دولت مذکور برای در اختیار گرفتن امتیاز نامه دارسی اقدام کند. یک سال بعد در 14 آوریل 1909 میلادی شرکت نفت انگلیس و ایران42 با سرمایه دو میلیون لیره استرلینگ تشکیل و جانشین شرکت سندیکای امتیاز گردید.43 و به این ترتیب دارسی مجبور به فروش سهام خود گردید و تمام حقوق امتیاز نامه دارسی به شرکت مذکور انتقال یافت، البته با این شرایط که دارسی هم عضو هیات مدیره این شرکت باشد. اما تدریجا نفوذ وی در شرکت کاهش یافت. دارسی هشت سال پس از واگذاری سهام شرکت در 1 مه 1917 میلادی درگذشت. شرکت نفت انگلیس و ایران فعالیت خود را از چاه‌های واقع در مسجد سلیمان آغاز نمود و خط لوله‌ای هم از مسجد سلیمان تا آبادان کشید.
نفت ایران علاوه بر داشتن منافع مالی بسیار بالا برای دولت انگلستان برای امپراطوری بریتانیا نیز اهمیت خاصی داشت چون نیروی دریایی بریتانیا که تمام قدرت و عظمت امپراطوری بریتانیا بود در واقع متکی به نفت ایران شده بود. بنابراین حکومت بریتانیا سعی داشت ابتدا نفت معادن جنوب را کنترل کند. بنابراین در مهر 1290 خورشیدی (اکتبر 1911میلادی) چرچیل با بدست آوردن پست وزیر دریاداری، فرصت یافت تا افکار لرد فیشر (تبدیل سوخت کشتیهای جنگی انگلستان از ذغال سنگ به نفت را داد) را مطرح و به اجرا بگذارد که نهایتا در 3 مارس 1913 میلادی توسط دولت انگلستان توانست این طرح را به مرحله اجرا درآورد. (برای اطلاع از مقدار سود و منافع دولت انگلستان از سرمایه گذاری در شرکت نفت ایران و انگلیس و قرارداد خرید نفت از آن شرکت رجوع کنید به مورد 3 منابع انگلیسی).
بند چهارم: قرارداد 1919
در سال 1297خورشیدی (1918 میلادی) دولت انگلستان در صدد تحمیل قراردادی به ایران بود تا بتواند عملا این کشور را تحت الحمایه بریتانیا در آورد. بنابراین کرزن مغز متفکر استعمار انگلیس در تاریخ 18 مرداد 1298 خورشیدی (9 اوت 1919میلادی) در یادداشتی نظر دولت ایران را جلب نمود و درهمان روز، قرارداد ایران و انگلیس میان وثوق الدوله و نماینده بریتانیا در تهران به امضاء رسید که البته این قرارداد هیچ گاه به تصویب مجلس ایران نرسید. رقابتی که میان انگلستان و ایالات متحده آمریکا برای تقسیم منابع مواد اولیه در ایران پدید آمده بود با امضای قرارداد 1919 ایران و انگلیس تشدید شد.
بند پنجم: نفت شمال ایران
برای جلوگیری از اعتراض روسها، پنج استان شمال ایران یعنی آذربایجان، گیلان، مازندران، استرآباد و خراسان که همجوار روسیه بودند از کل مناطق در امتیاز دارسی مثتثنی شده بودند. این پنج استان با عنوان نفت شمال معروف بودند.
بند ششم: امتیاز خوشتاریا
در سال 1920 شرکتی به نام شرکت نفت‌های شمال ایران در لندن تاسیس شد که خوشتاریا یکی از مدیران و صاحبان سهم در این شرکت بود که کمپانی نفت انگلیس و ایران در همان سال این امتیاز خوشتاریا را اخذ نمود تا با استفاده از این امتیاز بتواند به بهره برداری نفت شمال دست پیدا کند ولی دولت ایران این امتیاز را فاقد اعتبار می‌دانست زیرا این امتیاز هیچ گاه به تصویب مجلس شورای ملی نرسیده بود.
دولت ایران ضمن ارسال یادداشتی رسمی برای وزیر مختار انگلیس در تهران علاوه بر عنوان کردن
غیر قانونی بودن امتیاز خوشتاریا، متذکر گردید که انگلستان به دلیل داشتن امتیاز نفت جنوب چنانچه به بهره برداری از نفت شمال ایران نیز دست پیدا کند تمامی مناطق نفتی ایران را تحت سلطه خود خواهد داشت که این امر مغایر با «سیاست درهای باز» دولت ایران می‌باشد.44
بحث و جدال در مورد نفت شمال همچنان ادامه داشت ولی دولت ایران بیشتر تمایل داشت امتیاز نفت در شمال را به آمریکایی‌ها واگذار کند ولی این امر مورد عکس العمل شدید شرکت نفت انگلیس و ایران واقع شد (گزارش محرمانه شماره 41)
ولی دولت ایران در پاسخ به این اعتراضات اعلام می‌داشت که استان سمنان جزئی از استان خراسان بوده که به موجب ماده شش امتیاز نامه دارسی همراه با چهار ایالت دیگر ایران از این امتیازنامه مجزا شده‌اند و قانونا دولت انگلیس هیچ گونه حقی را دارا نمی‌باشد.45 وقتی تلاشهای انگلیسی‌ها از طریق دولت ایران بی نتیجه ماند آنها به سراغ آمریکایی‌ها رفتند و سرانجام در 31 دسامبر 1921 میلادی توانستند موافقت نامه‌ای را در واشنگتن با وزارت خارجه آمریکا امضا کنند که بر طبق آن متعهد شده بودند که هر زمانی هر یک از دولتین خواستار امتیاز خوشتاریا گردیدند هیچ کدام از دولتین بدون اطلاع دیگری دست به اقدامی نزنند.
گفتار سوم: دور اول رقابت شرکت‌های نفتی آمریکایی و انگلیسی
به دنبال سیاست دولت ایران برای اعطای امتیاز نفت شمال به آمریکایی‌ها بالاخره وزیر مختار ایران در واشنگتن موفق به جلب نظر کمپانی‌های نفتی آمریکایی گردید. نهایتا در 12 اوت 1920 میلادی سعی و کوشش وزیر مختار ایران به ثمر رسید و کمپانی‌های آمریکایی تمایل خود را برای اخذ امتیاز نفت شمال به وزارت خارجه آمریکا اعلام داشتند.46
وزیر مختار ایران هم، در واشنگتن پس از کسب موافقت وزارت خارجه آمریکا به همراه مورگان شوستر به مذاکرات با نمایندگان کمپانی استاندارد اویل نیوجرسی پرداخت که در 30 آبان 1300 خورشیدی (21 نوامبر 1921 میلادی) مجلس شورای ملی امتیاز 50 ساله استخراج نفت شمال را به کمپانی استاندارد اویل نیو جرسی در 5 ماده تصویب کرد.
نتیجه مذاکرات مورگان شوستر با کمپانی‌های آمریکایی منجر به تهیه و تنظیم قراردادی در 9 اسفند 1300 خورشیدی (28 فوریه 1922میلادی) شد که توسط کاردار آمریکا در تهران تسلیم نخست وزیر ایران گردید. به موجب این قرارداد شرکت جدیدی به نام شرکت نفت ایران و آمریکا از مشارکت دو کمپانی استاندارد اویل و انگلیس و ایران تشکیل شده بود تا به استخراج نفت در شمال ایران بپردازد ولی در 13 اسفند 1301 خورشیدی (4 مارس 1922 میلادی) نخست وزیر ایران به کاردار سفارت آمریکا در تهران اطلاع داد به دلیل بروز مشکلات سیاسی در ایران از قبول و تائید این قرارداد خودداری می‌نماید.
در این هنگام کمپانی استاندارد اویل این تصمیم مجلس را قبول کرد و برای اخذ امتیاز جدید ابراز تمایل کرد، در همین راستا کمپانی نفتی دیگر آمریکایی به نام سینکلر هم برای کسب امتیاز نفت شمال تمایل خود را ابراز نمود ولی دولت ایران ابتدا به هر دو شرکت پاسخ منفی دارد اما سرانجام شرکت سینکلر توانست در 29 آذر 1302 خورشیدی (20 دسامبر 1923میلادی) قراردادی را با دولت ایران منعقد نماید. که به موجب این قرارداد امتیاز کشف و استخراج از منابع نفتی چهار ایالت از پنج ایالت شمالی ایران به کمپانی سینکلر واگذار شد و در ماده چهارم قرارداد نیز عنوان گردید که دارنده امتیاز حق واگذاری امتیاز به غیر را ندارد. اما دیری نپایید که کمپانی سینکلر به اتمام رشوه دادن زندانی گردید و در این راستا هم دولت شوروی قرارداد خود را با کمپانی سینکلر فسخ کرد که در اثر این فسخ تنها راه صادرات نفت شمال ایران به بازارهای دنیا مسدود گردید.بنابراین در کل می‌توان گفت دور اول رقابت‌های بین آمریکا و انگلیس برای رسیدن به منابع نفتی خاورمیانه با شکست آمریکا و موفقیت انگلیس به پایان رسید. انگلیسی‌ها توانستند رقیب قدرتمندی چون آمریکا را از صحنه دور کنند و همچنان منابع نفتی شمال ایران بکر و دست نخورده باقی بماند و هیچ کدام از سه قدرت بزرگ انگلستان، آمریکا و شوروی موفق به دستیابی امتیاز استخراج نفت شمال ایران نگردیدند.47
بند اول: قرارداد آرمیتاژ اسمیت
در زمان کابینه مشیرالدوله بود که اعتراضات مردم نسبت به منافع حاصل از شرکت نفت انگلیس و ایران افزایش یافت و آرمیتاژ اسمیت، مستشار مالی دولت ایران که دولت انگلیس هم به او اعتماد داشت، توانست با تنظیم قراردادی اوضاع را تا حدودی آرام کند اما مشکلات همچنان در سال 1305 مجددا شروع شد.
اگر چه قرارداد آرمیتاژ اسمیت آرامشی نسبی در روابط دولت ایران و شرکت نفت انگلیس و ایران برقرار کرد ولی به طور اساسی نتوانست اختلاف را حل نماید و بیشتر این اختلافات ناشی از تخلف شرکت از مفاد قرارداد بود زیرا حق السهم دولت ایران روز به روز کاهش می‌یافت و کارگران ایرانی به بهانه‌های مختلف اخراج می‌شدند و به جای آنها کارگران چینی و هندی استخدام می‌شدند بنابراین دولت ایران به شرکت نفت انگلیس و ایران اعلام نمود که قرارداد اسمیت دارای نواقصی می‌باشد که باید قرارداد جدیدی تنظیم گردد که منافع طرفین را به طور عادلانه تامین کند.
بند دوم: لغو امتیاز نامه دارسی
گفتگوهای رسمی برای انعقاد قرارداد جدید، یا تجدید نظر در قرارداد دارسی، در سال 1307 خورشیدی میان تیمور تاش، وزیر دربار پهلوی و سرجان کدمن، مدیر عامل شرکت نفت انگلیس و ایران، آغاز شد. طی مدت این مذاکرات تیمور تاش در صدد سهامدار کردن دولت ایران و بالا بردن سهم ایران از 16 درصد به 25 درصد بود ولی کدمن نه تنها با مشارکت ایران در سهام شرکت مخالفت می‌کرد بلکه به بیش از 20 درصد حق السهم نیز رضایت نمی‌داد.
بنابراین مذاکرات تیمور تاش و کدمن به نتیجه‌ای نرسید و در سال 1307 خورشیدی این روابط بدتر شد، شرکت نفت انگلیس و ایران برای کاهش این اختلافات مجدد گفتگوهایی را آغاز نمود، که بر این اساس کلایو، وزیر مختار بریتانیا در تهران، در زمستان 1307 خورشیدی با شاه ملاقات کرد، شاه از او استقبال کرد و خواستار تجدید نظر در امتیاز دارسی شد.
به دنبال اعلام پیام شاه توسط کلایو به لندن، کدمن در اسفند همان سال به تهران آمد و با نصرت‌الدوله فیروز، وزیر مالیه، علی اکبر داور، وزیر عدلیه و تیمور تاش، وزیر دربار ملاقات و مذاکره نمود. در این مذاکرات کدمن از کشیدن خطوط لوله به خلیج فارس صرف نظر کرد و حوزه عملیات کمپانی را هم به 100 هزار مایل مربع کاهش داد، اما بر تمدید امتیاز به 30 سال پس از پایان امتیاز دارسی و حداکثر درآمد ایران از منافع ناخالص به میزان 20 درصد اصرار ورزید، در حالی که در مقابل دولت ایران بر 25 درصد منافع ناخالص و داشتن دو نفر مدیر در هیات مدیره شرکت اصرار داشتند.48
باز هم این گفتگوها به نتیجه‌ای نرسید و کدمن مستقیما به آمریکا عازم شد و تقریبا تا سال 1310 خورشیدی هیچ گونه مذاکراتی میان طرفین صورت نگرفت. آغاز نوروز 1308 مصادف با تظاهرات بی سابقه کارگران شرکت نفت در اعتراض به کمی پاداش و سنوات و…. بود که آنها خواهان درخواست افزایش دستمزدها بودند اما بعد از اعتراضات تعداد زیادی از کارگران اخراج شدند و شورشیان، سرکوب گردیدند و غائله ختم گردید.
کاهش حق السهم دولت ایران در سال 1307 خورشیدی و ناآرامی‌های عشایر در شهریور 1308 مجدد راه را برای گفتگو و مذاکره باز نمود، اما دولت ایران که از مذاکرات قبلی نتیجه‌ای حاصل نکرده بود چاره‌ای جز احضار کمیسر دولتی خود، میرزا عیسی خان فیض، از لندن نداشت. متعاقب این اقدام دولت ایران، سهم ایران تا مبلغ یک میلیون و چهارصد هزار لیره افزایش یافت که نسبت به گذشته بی‌سابقه بوده است. و در مقابل هم دولت ایران امتیازاتی همچون معافیت شرکت از قوانین مالیاتی اردیبهشت 1309 خورشیدی را داد و تقریبا جو آرامی بر روابط طرفین حاکم شد.49
دور جدید گفتگوهای کدمن و تیمور تاش در سال 1310 خورشیدی آغاز گردید در این مذاکرات دولت ایران ضمن تکرار خواسته‌های قبلی خود، موارد دیگری همچون وضع مالیات بر درآمد شرکت، افزایش تولید و عرضه نفت و مشتقات آن به داخلی ایران را نیز اضافه نمود که هیچ کدام مورد قبول کدمن و هیات مدیره واقع نشده و حتی کدمن طی نامه‌ای در مرداد ماه 1310 خورشیدی امکان مذاکره را از بین برد.
واکنش شرکت نفت انگلیس و ایران، سبب شد تا تیمور تاش کمی نرمش به خرج دهد و برای انجام کاری سفری به اروپا داشته باشد که در این سفر گفتگوهایی نیز با کدمن داشت که قرار شده بود با توافق یکدیگر طرح مقدماتی را که در زمستان 1310

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع خلیج فارس، دولت ایران، ناصرالدین شاه، خاورمیانه Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دولت ایران، مجلس شورای ملی، جنگ جهانی اول، علی اکبر داور