پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دانشگاه شهید بهشتی، ارتباط بصری، اجتماعی و فرهنگی، معماری ایرانی

دانلود پایان نامه ارشد

شهید بهشتی، 1375: 11).

سه دری ، برش افقی طبقه اول ، خانه سنتي بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، 1375: 36، با تغییرات نگارنده.

سه دری ، تصویر سه بعدی، خانه سنتي بروجردی ها ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، 1375: 35، با تغییرات نگارنده.
مطبخ
Matbakh
این فضا معمولا مربع یا مستطیل و نزدیک آب انبار و چاه آب ساخته می شد. در درون آشپزخانه محلی پخت و پز، ذخیرۀ چوب و تنور پخت نان و درون دیوارهای آن تاقچه ای برای قرار دادن ابزار آشپزی و غذا تعبیه می شده است(رفیعی سرشکی، رفیع زاده و رنجبرکرمانی، 1382: 44). همچنین برای دسترسی به آب، آشپزخانه به جوی کاریز نزدیک بود یا نزدیک به پایاب بود. سقف آشپزخانه بیشتر گنبدی یا طاقی بود. چون سقف چوبی در گزند آتش سوزی و پوسیدن چوب از بخار پخت و پز بود سقف دارای هورنو(نورگیر) و هواکش بود تا دود و دم را به بیرون راند(قزلباش، ابوضیا، 1364: 57).

مطبخ ، برش افقی طبقه اول ، خانه رضا حسینی ، کاشان، قاجار.
مرکز تحقیقات و اسناد دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، 1375، با تغییرات نگارنده.

مطبخ ، تصویر سه یعدی ، خانه رضا حسینی ، کاشان، قاجار.
مرکز تحقیقات و اسناد دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، 1375، با تغییرات نگارنده.

داخلی مطبخ ،خانه اخوان سیگاری، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، 1375.

سرداب
Sar dāb
سرداب، سردابه يا زيرزمين فضايي است كه كف آن پايين تر از حياط باشد و در تابستان خنک است(رفیعی سرشکی، رفیع زاده و رنجبرکرمانی، 1382: 268).

سرداب ، برش افقی زیرزمین ، خانه اصفهانیان ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، 1375: 22، با تغییرات نگارنده.

سرداب ، برش عمودی زیرزمین ، خانه اصفهانیان ، کاشان ، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی، 1375: 22، با تغییرات نگارنده.
بالا خانه
Bālā Khāneh
به فضا يا مجموعه اي از فضا هايي در گوشه اي از بام بنا، بالاخانه مي گويند.

بالاخانه، خانه علومی ها، یزد، قاجار.
مرکز اسناد و تحقیقات دانشکده معماری و شهرسازی دانشگاه شهید بهشتی ، 1375 با تغییرات نگارنده.

4ـ5. نحوۀ قرارگیری اجزای خانۀ سنتی ایرانی
اکنون به بررسی نحوۀ قرارگیری اجزا و ارتباط آنها با یکدیگر در خانۀ ایرانی می پردازیم(نقشه4ـ1(.
نقشه4ـ1. پلان خانۀ ایرانی و اجزایش.
قزلباش، ابوضیا، 1362: 94، ترسیم دوباره و اصلاح از نگارنده.

4ـ5ـ1. سردر ورودی
فضای ورودی تنها به عنوان یک فضای ارتباطی به کار نمی رود بلکه دارای کارکردهای اجتماعی و فرهنگی نیز می باشد. سردر ورودی عنصری دعوت کننده در فضای ورودی است. اغلب خانه ها بخصوص خانه های مجلل دارای سردر یا درگاه بوده اند. معمولاً دیوارهای بیرونی کاهگلی بوده و فقط سردر مجلل ساخته می شده است و این تدبیر در راستای تحقق خصوصیت دعوت کنندگی و جذبۀ فضای ورودی اندیشیده می شده است(پیرنیا، 1390: 159و160).
4ـ5ـ2. هشتی
پس از پِلنگ وارد هشت یا هشتی یا کریاس می شوند که به شکل چهار یا هشت ضلعی یا بیشتر است. این فضاها غالباً بلافاصله پس از فضای ورودی قرار می گرفته است و یکی از کارکردهای آن تقسیم مسیر ورودی به دو یا چند جهت بوده است. منظور از هشت چیزی است که از فضاهای داخلی خانه بیرون آمده و تنها جایی است که با بیرون خانه ارتباط دارد. این فضا و راهروهای پیچ در پیچ منتهی به حیاط های اندرونی و بیرونی مانع دید افراد غریبه به داخل حریم مقدس خانواده می شده است. ایجاد مکث، تقسیم فضایی و فضایی جهت انتظار از عملکردهای این عنصر می باشد. در برخی از هشتی ها انباری وجود دارد به نام هیزم خانه که یک گوشۀ هشتی بدان راه می یابد(همان: 160).
4ـ5ـ3. راهرو ـ دالان
راهرو همراه با حیاط شریان های ارتباطی خانه را شکل می داده است. راهروها با در نظرگرفتن طرح کلی با عرض باریک، متوسط و پهن هستند. راهروهایی با عرض کم معمولا هشتی را به حیاط متصل می ساختند که در این حالت به آن دالان یا دهلیز می گفتند. برای وارد شدن به فضاهای مختلف از جمله فضای بیرونی و اندرونی می بایست از راهروهای پرپیچ و خم عبور کرد. به این ترتیب مسألۀ محرمیت را توسط دالانی که در امتدادی غیرمستقیم به حیاط منتهی می شد، حل می کرده اند(همان: 161).
4ـ5ـ4. حیاط(میانسرا)
میانسرا بخش سرگشادۀ ساختمان است که اندام های دیگر بدان باز می شوند. پس از طی راه های پیچ و خم دار هشتی، عمدتاً از گوشه های جنوبی وارد میانسرا می شوند به دو دلیل: اولاً در جبهۀ شمالی میانسرا، قسمت مرغوب ساختمان قرار دارد و ثانیاً وقتی از قسمت جنوب میانسرا وارد می شوند، نمای شمالی ساختمان را می بینند که نمای باارزشی است. البته گاهی نیز از قسمت ها و گوشه های دیگر وارد میانسرا می شوند(عمرانی پور، 1384: 136). از حیاط در خانه های ایرانی به مفاهیم مختلف استفاده می شده است. یکی از علایق ایرانیان در ساخت خانه ها ایجاد ارتباط بصری بین اتاق و فضای بیرون آن است. گشادگی، فراخی و دید آزاد داشتن جزء طبیعت ایرانی است. میانسرا با تناسب طلایی ایرانی و جهت گیری دستوری خود، در تمام طول سال محیط بهداشتی مطبوعی فراهم و از گردش آفتاب و نور خورشید بهترین استفاده را برای فضاهای گرداگرد خود کسب و تأمین می کند.
4ـ5ـ5. جبهۀ شمالی
اندام های قرار گرفته در این جبهه عمدتاً به قرار زیر است:
در فضای داخلی و حیاط مرکزی، بهترین قسمت بخش شمالی است. معمولاً در جبهۀ شمالی یک ایوان وجود دارد که ممکن است ستوندار باشد. پشت این ایوان یک فضای بزرگ وجود دارد که این فضا با فضاهای اطراف بزرگتر هم می شود. این فضا انواع گوناگونی دارد و بسته به شکل آن دارای اسامی مختلف می باشد؛ اگر باریک و کشیده باشد “طنبی” نام دارد و اگر مستطیل متناسب باشد “تهرانی” یا “شکم دریده” نام می گیرد. معمولاً دو طرف این فضاها راهرویی قرار دارد که از حیاط وارد راهروها می شوند و در دو طرف اینها هم اتاق است. در یک گوشه از این فضا آشپزخانه است که وقتی آشپزخانه مفصل باشد برای خود فضایی سرباز دارد. آشپزخانه برای اینکه بتواند سمت شمالی و غربی خانه را سرویس دهد اغلب در گوشۀ شمال شرقی یا غربی قرار دارد. با توجه به زوایای تابش خورشید در زمستان و تابستان، ایوان و پیش آمدگی در جبهۀ شمالی موجب می شود آفتاب در تابستان وارد اتاق نشود در حالی که در زمستان آفتاب تا انتهای فضا می رسد(عمرانی پور، 1384: 136ـ137). تالار نیز فضایی بوده برای استفاده از فضا در فصل گرما و به هوای باز راه داشته است. در کنار تالار راهروهای بزرگی به نام تختگاه بوده که در انتهای آن راه پله ای برای زیرزمین و بالاخانه قرار می گرفته است. در طبقۀ بالای آن بالاخانه (اتاق دنج و راحت) جای داشته است. بالاخانه های دو طرف تالار را گوشوار نیز می گویند(پیرنیا، 1390: 164).
4ـ5ـ6. جبهۀ غربی
در قسمت غربی حیاط اتاق ها قرار دارند که اتاق ها دودری، سه دری، پنج دری و هفت دری هستند. حتی نه دری هم وجود دارد که نادر است. هر یک از اتاق های سمت غربی یورت نام دارد. یورت به معنای هر گونه فضایی است که در یک خانه یا ساختمان است. اتاق، آشپزخانه، حمام و طنبی یورت هستند و حتی انباری کوچک یورتچه نامیده می شود. ابعاد یورت های جبهۀ غربی تابع درهاست. این درها رو به میانسرا باز می شوند، شیشه دارند و تأمین نور و تهویۀ یورت ها از این درها انجام می شود. معمولاً اگر یک سه دری در طرفی و سه یا چنددری دیگری در مجاور آن داریم، از بین آنها راهرویی با پله بالا می رود و از طریق ورودی ها وارد این سه دری ها می شود. انتهای راهرو هم معمولاً یک صندوق خانه درست می کنند. اتاقی که هفت دری باشد جبهۀ آن زیاد است و ارتفاع و سطح آن هم زیاد می شود(عمرانی پور، 1384: 137و138).
4ـ5ـ7. جبهۀ شرقی
قسمت شرقی و دست راست میانسرا به جهت اینکه آفتاب غرب به آن می تابد نامطلوب است. لذا اغلب فضاهای اساسی در آنجا قرار نمی گیرد و اگر زمین قناسی دارد، قناسی آن را در این قسمت حل می کنند. در بسیاری از ساختمان ها این قسمت حذف می شود منتهی برای قرینه سازی عین فواصل جرزها و درهای سمت غربی را با آجر در این قسمت ایجاد کرده و در ظاهر نمایی همانند نمای سمت دیگر دارد(همان: 139).
4ـ5ـ8. جبهۀ جنوبی
به دلیل پرسایه بودن این قسمت بخش تابستانی در آن قرار می گیرد. این قسمت جزء فضاهای تفریحی است و فضای اصلی به شمار نمی آید. اتاق های تابستانی فضاهایی هستند که در جبهه های مختلف آن بازشوهای کامل با نیم دری ها قرار گرفته اند. در بسیاری از خانه ها این اتاقک ها مانند یک بادگیر عمل می کنند(پیرنیا، 1384: 161).
4ـ6. معرفی خانه های سنتی شیراز تا اواخر قاجار
خانه های سنتی شیراز تا اواخر دورۀ قاجار دارای همان ویژگی های کلی معماری خانه های ایرانی می باشد که در بخش های پیشین ذکر گردید. اصول معماری ایرانی مانند مردم واری، پرهیز از بیهودگی، خودبسندگی و درونگرایی از جملۀ اصول حاکم بر این خانه هاست. همچنین شاخصه های تنوع فضایی، سلسله مراتب فضایی، انعطاف پذیری، حیاط مرکزی، دارا بودن سه گروه فضایی باز(حیاط)، نیمه باز(ایوان) و بسته در آنها دیده می شود. در راستای بررسی و مطالعۀ خانه های سنتی شیراز و استخراج ویژگی های آن، با وجود تنوع می توان به ویژگی های مشترکی که در تمامی این خانه ها تا اواخر دورۀ قاجار مشاهده گردیده، اشاره کرد.
4ـ6ـ1. ویژگی های خاص معماری خانه های سنتی شیراز
ویژگی های کلی حاکم بر خانه های سنتی شیراز به قرار زیراست:
خانۀ حیاط دار اصلی ترین عنصر تشکیل دهندۀ قطعات مسکونی بافت شهری شیراز است.
کلبۀ فضاها حیاط را دربرگرفته و این فضاها به غیر از هشتی هیچ گونه ارتباط بصری و فیزیکی با مسیرهای بیرون خود ندارند.
سازماندهی فضاها در بیشتر خانه ها در یک طبقه همراه با زیرزمین بوده و در بعضی خانه ها قسمت هایی از آن در دو طبقه گسترش یافته اند.
قرارگیری خانه براساس رون شمال غربی ـ جنوب شرقی است.
فضای تالار به عنوان مهمترین فضا در جبهۀ شمالی مطرح بوده است.
قرارگیری ایوان در جلوی تالار که بار تیر حمال آن توسط ستون هایی تحمل می شود.
حوض و باغچه در امتداد محور طولی حیاط ساخته شده است و معمولاً به شکل مستطیل است.
نمای بیرونی خانه ها عموماً آجری و ساده است و تنها بخش تزیینی نمای بیرون، سردر ها می باشند.
هشتی خانه ها عموماً به شکل چهارضلعی و مستطیل است. راه پلۀ ورودی به پشت بام نیز در همین فضا تعبیه شده است.
پلۀ ورودی به ایوان در یکطرف آن و عموماً سمت راست آن قرار دارد که راه پله در داخل حیاط واقع شده است.
در زیر جبهۀ اصلی و در بیشتر موارد تمامی جبهه ها، زیرزمین قرار دارد که با چند پله پایین تر از حیاط قرار میگرفت و قسمت ازاره نما حدود یک سوم از ارتفاع زیرزمین را شامل می شد.
در نما از قوس های نیمدایره و هلالی و همچنین کاشی های منقوش استفاده شده است.
در تقاطع دیوار از پیلک یا ستون نما استفاده می شود.
در طراحی فضا، قرینه سازی و تنوع در طرح کلی و چیدمان براساس یک الگوی مشخص دیده می شود(معماریان، 1375: 156 و 163).
حیاط ها در حدود یک متر از سطح زمین پایین ترند که به علت های گوناگونی مثل بهره گیری از تعدیل حرارت زمین، استحکام در مقابل زلزله، بهره گیری از خاک زمین برای ساخت و ساز خانه و دسترسی آسان به آب قنات را می توان برای آن برشمرد. حیاط ها در جهت طولی زمین احداث شده اند و حوض و باغچه نیز به صورت عمود بر هم و موازی محور طولی حیاط ساخته شده اند(افسر، 1353: 74).
ازاره ها دارای تزییناتی نظیر خطوط هندسی ساده در اطراف و در برخی قسمت ها که زیرزمین پشت آن است از مشبک کاری در سنگ یا نقوش هندسی و اسلیمی استفاده شده است که گاهاً در دو طرف هر نقش از ستون

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دانشگاه شهید بهشتی، فضاهای باز، سلسله مراتبی، اصطلاح شناسی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع ارتباط با طبیعت، سلسله مراتب، هنر و معماری، دانشگاه شیراز