پایان نامه ارشد رایگان با موضوع خلیج فارس، دولت ایران، ناصرالدین شاه، خاورمیانه

دانلود پایان نامه ارشد

فعالیت‌های عظیم خود توانستند خیلی زود در ردیف کمپانی استاندارد اویل نیو جرسی قرار بگیرند.27
بعد از نیوجرس و کالیفرنیا و گلف و تگزاکو پنجمین کمپانی بزرگ نفت آمریکا یعنی موبیل28 است که در اصل همان کمپانی استاندارد اویل نیویورک است که توسط راکفلر تاسیس شده بود.
علاوه بر این پنج کمپانی بزرگ آمریکایی دو کمپانی بزرگ اروپایی به نام رویال داچ شل29 و تریتیش پترولیوم 30 فعالیت داشتند.31
مبحث دوم: بررسی اقتصاد نفت در دوران قبل از انقلاب
گفتار اول: نفت در دوران صفویه و زندیه
پرتغالی‌ها دریاهای منتهی به هندوستان و نیز خود آن کشور را از سال 1507 تا 1622 میلادی یعنی 115 سال در اختیار داشتند، و در همین زمان برخلیج فارس نیز تسلط پیدا کرده بودند. در سال 1600میلادی کمپانی هند شرقی توسط انگلیسی‌ها تاسیس گردید و امتیاز آن بارها به وسیله پادشاهان انگلستان تجدید شد. این کمپانی تا سال 1858 میلادی یعنی حدود 260 سال در هندوستان به امور تجارت مشغول بود و به تمامی امور اداری در هندوستان رسیدگی می‌کرد.
در سال 1613 میلادی انگلیسی‌ها از جنوب به سواحل ایران رسیدند و در سال 1617 میلادی مرکزی به نام مرکز معاملات بازرگانی خارجی در اصفهان تاسیس کردند که این زمان مقارن با پادشاهی شاه عباس کبیر بود. در سال 1619 میلادی قراردادی بین شاه عباس و آقای کانوک نماینده کمپانی هند شرقی منعقد گردید که طبق آن به انگلیسی‌ها اجازه داده شد که یک دفتر حق العمل کاری بازرگانی در جزیره جاسک با عوارض گمرکی به میزان 6 شیلینگ از هر لیور32 بار دایر نمایند.
این دفتر در سال 1619 میلادی در جاسک شروع به کار کرد و در واقع نخستین نمانیدگی بریتانیا در خلیج فارس بود. بی تردید یکی از مقاصد شاه عباس استفاده از کمک انگلیسی‌ها برای بیرون راندن پرتغالی‌ها بود.
گفتار دوم: نفت در دوران قاجار
در سال 1800 میلادی سرجان ملکم با فتحعلیشاه قاجار وارد مذاکره شد و برای بازرگانان انگلیسی و هندی قراردادهای تجاری منعقد می‌نمود و امتیازهای انحصاری می‌گرفت. در سال 1812 سیستم کارگزاری بازرگانی بوشهر حذف شد و به جای آن یک نماینده سیاسی به نام کلنل راس33 از سوی دولت انگلیس تعیین شد که به کلیه امور بنادر در خلیج فارس تسلط داشت. این نماینده سیاسی انگلستان مثل پلیس و ژاندارم خلیج فارس عمل می‌کرد، به این ترتیب انگلیسی‌ها یک سازمان پلیس ایرانی تحت نظارت و سرپرستی سایکس و همکاران انگلیسی وی در منطقه خلیج فارس ایجاد کردند تا بتوانند راه‌های جنوب ایران را امن و کالاهای انگلیسی و هندی را به راحتی به هر منطقه‌ای که می‌خواهند وارد کنند. این سازمان به نام اس.پی.آر34 معروف بود.
دولت انگلیس پس از پایان ماموریت طولانی سرهنگی به نام سرهنگ میشل در ایران، یک انگلیسی به نام سرچارلز مورای را به ایران فرستاد که ورود او مصادف با آغاز سلطنت ناصرالدین شاه بود.
نفوذ خارجی‌ها در ایران به ویژه انگلیسی‌ها و گشوده شدن باب معاملات تجاری و مبادله کالا موجب گردید تا آنها کم کم از وجود معادن و ذخایر زیر زمینی غنی ایران آگاه شوند و برای حفظ روابط تجاری و نفوذ بیشتر و سرانجام کسب ثروت بیشتر، تقاضای کسب امتیاز استخراج معادن ایران را نمایند که از آن جمله این امتیازات، امتیاز استخراج و بهره برداری از نفت ایران بود.
مبحث سوم: امتیازات نفت ایران
گفتار اول: امتیازات قرن 19
بند اول: امتیاز هوتز
امتیازی است که در سال 1884 توسط دولت ایران به شرکت انگلیسی به نام م.ا.هوتز واگذار گردید که در واقع امتیاز استخراج نفت را در داکلی و جزیره قشم بود. این شرکت فعالیت حفاری خود را برای استخراج نفت از همان سال آغاز نمود اما به نتیجه‌ای نرسید چندی بعد امتیاز خود را به شرکت حقوق معدنی بانک ایران در سال 1890 واگذار کرد که آن شرکت هم به نتیجه‌ای نرسید، و نهایتا در سال 1899 دولت ایران امتیازات معادن خود را ملغی کرد که در نتیجه امتیاز هوتز نیز منحل گردید بنابراین در سال 1901 شرکت حقوق معدنی بانک ایران نیز که امتیاز مزبور را در دست داشت کنسل گردید.
بند دوم: امتیاز رویتر
بارون جولیوس رویتر آلمانی تبار که در سال 1857 به تابعیت انگلستان در آمده بود پس از گفتگو با محسن خان معین الملک با پیشنهاد وزیر مختار ایران موافقت کرد و قرار شد برای انجام ماموریت نماینده خود (ادوارد کوت) را به ایران بفرستد. گزارش رونالد تامسون کاردار سفارت بریتانیا در تهران حاکی از آن است که رویتر برای آنکه میرزا محسن خان معین الملک را از دادن پیشنهاد مشابه به دیگران منع کند و از حمایت وپشتیبانی وی برخوردار باشد به او و برادرش وعده سهیم شدن در منافع شرکتی را که بر اساس امتیازاتی که تحصیل می‌گردید، داد.35
سپهسالار از طرف ناصرالدین شاه دارای اختیارات تمام برای مذاکره با نماینده رویتر بود که نتیجه این مذاکرات منجر به تعیین شرایط امتیاز نامه‌ای شد که ناصرالدین شاه هم پس از گرفتن نظر عده‌ای از رجال و وزرا امتیاز نامه را در تاریخ 18 جمادی الاول 1289 هجری قمری برابر 25 ژوئیه 1872 میلادی امضاء نمود. در ضمن قرارداد نماینده رویتر متعهد می‌شود وامی به مبلغ دویست هزار لیره از سوی رویتر به شاه پرداخت شود.
این امتیاز نامه که در واقع نادرترین امتیازاتی بود که از سوی دولتی به یک خارجی اعطاء می‌شد که به واسطه آن تمامی منابع طبیعی و صنعتی و اقتصادی کشور در اختیار بیگانگان قرار می‌گرفت ولی نهایتا ناصر الدین شاه به خاطر متعادل کردن جو ناآرام به کمک سپهسالار به استناد یکی از بندهای قرارداد را که رویتر به آن توجه نکرده بود خواستار لغو این امتیاز گردید و وثیقه‌ای را که رویتر در یکی از بانکهای انگلستان به امانت گذاشته بود را ضبط نمود در مقابل رویتر خواست با جلب نظر بریتانیا از حمایت آنها برخوردار گردد ولی کاری از پیش نبرد اما باز دست بردار نبود و در صدد آن بود تا حداقل وثیقه‌ای (چهل هزار لیر) را که در بانک انگلستان توسط دولت ایران ضبط شده بود را آزاد سازد.
بند سوم: امتیاز بانک شاهنشاهی
سرانجام در سال 1889 کوششهای رویتر توسط یکی از دوستانش که با میرزا علی اصغر خان امین السلطان (اتابک) صدر اعظم ایران روابطی گرم و دوستانه داشت به نتیجه رسید بدین نحو که رویتر می‌توانست از ماده بیست امتیازنامه که حق تقدم تاسیس بانک در ایران را برای صاحب امتیاز قائل شده بود استفاده کند و پس از مذاکرات فراوان که بین رجال دولتی انجام می‌شد متن امتیاز نامه جدیدی برای تاسیس بانکی به نام بانک شاهنشاهی ایران1 تهیه و تنظیم گردید که در مقابل هم رویتر متعهد می‌شود در ازاء اعطای امتیاز بانک مبلغ یک میلیون فرانک معادل چهل هزار لیره انگلیسی با سود سالیانه شش درصد به ناصر الیدن شاه وام بدهد و مقرر داشت که این وام از محل چهل هزار لیره‌ای که در بانک انگلستان به وثیقه گذاشته شده بود تامین میگردد و اصل و فرع این وام از سهم منافعی که بانک شاهنشاهی باید به دولت ایران پرداخت نماید کسر گردد.
پس از توافق، دولت ایران دستور آزاد ساختن مبلغ چهل هزار لیره وثیقه در بانک انگلستان را صادر کرد و در تاریخ 27 جمادی الاول 1336 هجری قمری (30 ژانویه 1889) امتیاز نامه تاسیس بانک شاهنشاهی ایران را به رویتر واگذار نمود. این امتیاز نامه درارای 14 ماده بود که حقوق بسیاری از جمله انتشار اسکناس در ایران را برای صاحب امتیاز قائل شده بود و همچنین صاحب امتیاز می‌توانست از منابع نفتی ایران نیز بهره برداری نماید.
گفتار دوم: امتیازات قرن 20
بند اول: امتیاز دارسی
سرتیپ آنتوان کتابچی خان که به تابعیت ایران در آمده بود و رئیس کل گمرکات ایران بود، برای اداره غرفه ایران در نمایشگاه پاریس (1900) در فرانسه به سر می‌برد در ملاقاتی با سرهندی دراموند ولف وزیر مختار سابق بریتانیا در تهران (1890-1887) داشت از او خواسته بود تا برخی از سرمایه داران انگلیسی را به او معرفی نماید تا او آنها را به کسب امتیاز نفت از ایران تشویق نماید که او هم ویلیام دارسی را معرفی نمود.
برخی از محققان گفته‌اند کتابچی خان خود ابتدا امتیاز بهره برداری از منابع نفت ایران را بدست آورده و سپس به یک سرمایه‌دار استرالیایی به نام دارسی فروخته است که البته این روایت خیلی ضعیف است دارسی ابتدا دو تن از مهندسین زمین شناسی به نام برلز36 و دالتون37 را جهت بررسی‌های لازم به ایران روانه ساخت، که گزارش این دو تن حاکی از وجود نفت در غرب و جنوب ایران داشت. دارسی پس از مطالعه گزارشات برلز و دالتون نماینده خود را (ماریوت) را به تهران فرستاد که نهایتا با کمک هاردینگ و پرداخت رشوه به امین‌السلطان و دیگران موفق شد تا امتیاز مورد نظر را که به نام امتیاز دارسی معروف است را در 9 صفر 1319 (28 مه 1901) به توشیح مظفرالدین شاه قاجار برساند. به عبارتی دارسی پس از مشاهداتش امتیاز نامه بسیار مهم اش را از شاه برای استخراج گاز طبیعی و نفت و آسفالت در تمامی ایران به غیر از پنج استان شمالی برای مدت 60 سال گرفت.
کسب امتیاز دارسی توسط انگلیسی‌ها و شریک شدن دولت انگلستان در کمپانی نفت جنوب با شرکت نفت ایران و انگلیس در واقع یکی از بزرگترین دستاوردهای سیاسی-اقتصادی دیپلماسی بریتانیا در قرن بیستم بوده است. دو سال بعد از کسب امتیاز دارسی توسط عده‌ای مهندس که به ایران فرستاده بود در چاه سرخ در شمال قصر شیرین به اولین چاه نفت رسید و دومین چاه هم مدتی بعد در عمق بسیار زیاد به نفت رسید ولی به علت کمی نفت موجود چاه سرخ را رها کرده و به حفاری در جنوب پرداخت.
بند دوم: شرکت نفت انگلیس و ایران
دارسی بعد از ناامید شدن از نفت چاه سرخ در صدد برآمد تا امتیاز خود را واگذار نماید از جمله شرکت‌هایی که دارسی با آنها مذاکره نمود، شرکت رتشیلاز در فرانسه بود که آن هم از شرایط دارسی استقبال نکرد. اما در همین زمان نیروی سلطنتی انگلستان به فکر جایگزینی نفت به جای ذغال سنگ به عنوان سوخت اصلی کشتی‌های نیروی دریایی افتاد. لرد فیشر که در سال 1904 به عنوان لرد اول دریاداری سلطنتی انگلستان منصوب شد این فکر را پیشنهاد داد و کمیته‌ای تحت عنوان کمیته نفت تشکیل داد.
کمیته نفت شرکت نفت برمه را به دارسی معرفی نمود تا بتواند با مشارکت آن شرکت، مشکلات مالی خود را برطرف نماید. بنابراین قراردادی بین شرکت نفت برمه به ریاست لرد استراتکونا38 و دارسی در 5 مه 1905 میلادی منعقد گردید و شرکت جدیدی با عنوان سندیکای امتیاز نفت تشکیل گردید تا عملیات را ادامه دهد مشروط بر آنکه در مناطق نفت خیز و محدوده جنوب غربی ایران نفتی یافت شود.
این شرکت حفاری را از چاه سرخ به میدان نفتون منتقل کرد و پس از تلاش و حفاری‌های متعدد سرانجام در 5 خرداد 1287 خورشیدی (26 مه 1908میلادی) نفت را در یکی از چاههای واقع در مسجد سلیمان کشف کرد.39
که تخمین زده شده بود نفت در این منطقه به اندازه کافی باشد و روزانه بیست هزار گالن استخراج گردد. به عبارتی دارسی که خود یک تاجر بود و از نفت هیچ نمی‌دانست و فقط جرات سرمایه گذاری داشت درست زمانی که امید به استخراج نفت را به کلی از دست داده بود در میدان نفتون به نفت رسید.
به این ترتیب هزینه ادامه عملیات توسط شرکت نفت برمه متقبل گردید و پانزده روز بعد، شرکت نفت برمه و سندیکای امتیاز نفت مشترکا اقدام به امضاء یک قرارداد کردند که طی آن، سرمایه هزینه عملیات حفاری می‌بایستی توسط شرکت نفت برمه پرداخت شود. در نتیجه طبق این قرارداد بخشی از هزینه‌های هنگفت دارسی بازپرداخت می‌شد و قرار شد چنانچه نفت به اندازه کافی کشف شود، اقدام به تشکیل یک شرکت نفت گردد بدین نحو کلیه هزینه‌های دارسی پرداخت می‌شد.40
بند سوم: حفر نخستین چاه نفت خاورمیانه
شرکت جدید یا همان سندیکای امتیازات که افرادی چون دارسی، استراتکونا و شرکت نفت برمه از جمله سهامداران آن بودند، مجددا به ادامه عملیات حفاری اقدام نمودند تا اینکه رینولدز موفق به حفر نخستین چاه خاورمیانه در مسجد سلیمان شد، نخستین چاهی که به گفته یکی از کارشناسان نفت، صنعتی را آغاز کرد که طی دو جنگ، نیروی دریایی انگلستان

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع قراردادهای نفتی، خاورمیانه، بیع متقابل، انقلاب اسلامی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دولت ایران، شمال ایران، هیات مدیره، منابع نفتی