پایان نامه ارشد رایگان با موضوع بیمارستان، پهلوی دوم، کریم خان زند، واحدهای تجاری

دانلود پایان نامه ارشد

کاربری های نوظهور بود. شکل گیری بناهای مورد نیاز حکومت و احداث محورهای ارتباطی، اساس گسترش شهر را دگرگون کرد و سپس مرکزیت شهر را به دنبال خود کشید.
احداث خیابان زند باریک از دروازۀ سعدی تا دروازه باغشاه در امتداد چهارباغ قدیمی و متروکه(کریمخان زند فعلی) و خیابان لطفعلی خان زند به موازات آن و هر دو عمود بر محور اصلی و قدیمی شهر(بازار وکیل و بازارهای قدیمی دیگر) گذشته از گسیختگی در بافت قدیم شهر پایه های تغییر جهت استخوان بندی شهر را نهادند(نیک کار، 1384: 56)(تصاویر3ـ1و 3ـ2).

تصویر3ـ1. راه زند به طرف حوض فلکه (فلکه ستاد امروزی)، 1304 خورشیدی.
صانع،1390: 13.

تصویر3ـ2. کل مشیر به طرف چهار راه خیرات(خ لطفعلی خان کنونی)، 1308 خورشیدی.
صانع،1390: 17.
خیابان های توحید(داریوش سابق)، قآنی، سعدی و رودکی که در مرزهای بافت تاریخی(تقریباً جای حصار شهر) و یا با فاصلۀ اندک از محدودۀ شهر قدیم و به موازات محور بازار وکیل احداث شدند، عوامل مؤثری بر توسعۀ شهر به سمت غرب بودند(همان: 56)(نقشه3ـ3).

نقشه3ـ3. نخستین مرحلۀ توسعۀ شیراز.
نیک کار، 1384: 57.
عمده ترین بناهای این دوره که داخل بافت قدیم شهر ساخته شده عبارت اند از: ساختمان دادگستری و شهرداری بر روی میدان مشق، بانک ملی و سپه بر روی بخشی از میدان توپخانه، پست و مخابرات بر روی محوطه و بخشی از بناهای دیوانخانه و شهربانی بر روی فضای آزاد بین ارگ کریمخان و میدان توپخانه و ساختمان اداره کل مالیه(دارایی و امور اقتصادی) بر روی بخشی از باغ نظر. ارگ کریمخان(مرکز حکومتی زندیه درون بافت قدیم) نیز با تغییر کاربری به زندان تبدیل شد(همان: 57).
کاربری هایی که خارج از محدودۀ شهر قدیم مستقر شدند ساختمان های استانداری و ستاد ارتش بود که در بیرون از دروازۀ باغشاه و انتهای چهارباغی تاریخی(بلوار کریم خان زند فعلی)احداث شد. مکان استقرار این دو بنا بعدها به نام فلکه ستاد(میدان امام حسین فعلی). مرکز لشکر جنوب نیز در باغ قدیمی باغ تخت(تخت قراچه) و در خارج از محدودۀ شهر مستقر گردید. بر روی محور کریم خان زند و در ضلع شمالی آن در حدود سال 1260 خورشیدی کنسولگری انگلیس بنا شده بود که تا مدت ها به حیات خود ادامه داد و سرانجام تعطیل شد(تصویر3ـ3). علاوه بر این سازمان ها و اداره ها، سازمان های دیگری مانند آموزش و پرورش، دبیرستان، هتل و بیمارستان و … نیز احداث شد که بجز بیمارستان و مسافربری سایر بناها درون بافت شکل گرفت. (همان: 57)(نقشه3ـ4).

تصویر3ـ3. کنسولگری انگلیس در شیراز
صانع، 1390: 40

نقشه3ـ4. کاربری های جدید شکل گرفته در نخستین مرحلۀ توسعۀ شیراز.
نیک کار، 1384: 59.
احداث بناهای استانداری و ستاد ارتش در فاصله ای بالغ بر یک کیلومتری غرب لبۀ شهر قدیم همراه با اراضی مسطح و مستعد سکونت در محدودۀ غربی شهر قدیم، بافت میانی شهر را شکل داد. این محدوده حول محور کریم خان زند از مقابل بازار وکیل که با احداث خیابان زند دو پاره شده بود آغاز و به میدان ستاد ختم می شد(تصویر3ـ4). این بافت همراه با معابر دارای عرض مناسب، جاذبۀ سکونت در آن را ایجاد کرد. از جمله ارکان جاذب جمعیت شکل گرفته در این دوره عبارتند از: بانک، دادگستری، دارایی، دبیرستان، هنرستان، شهرداری، مسافرخانه، رستوران، مسافربری، سینما، رستوران و مسافرخانه. این جاذبه پایه های استقرار کاربری های مسکونی را فراهم آورد. واحدهای مسکونی شکل گرفته در این مناطق متعلق به شهروندان تراز اول بود. وجود رودخانه خشک در شمال، اراضی پست و گود در شرق و کاربری های مزاحم و نه چندان دلچسب در جنوب(گورستان و دباغی و …) موانع گسترش شهر در این جهات شدند(همان: 58 و 59).

تصویر3ـ4. تصویر هوایی محدودۀ بین فلکه شهرداری تا فلکه ستاد، شکل گرفته در 1335ـ 1304، بافت میانی شیراز.
صانع، 1380: 138ـ 139.
3ـ1ـ3. بستر فرهنگی شیراز در دوران پهلوی دوم
در این دوران تغییرات زیادی در ساختار کالبدی رخ داد و چارچوب استخوانبندی اصلی در این مقطع شکل گرفت. در طول دوران پهلوی دوم و تسریع روند مدرنیزاسیون و شهرنشینی در کشور، شهر توسعۀ خود را به سمت غرب ادامه داد و محدودۀ خاصی را از نقطه نظر کالبدی به وجود آورد. این بخش به بافت میانی شهر شیراز مشهور است.
با روی کارآمدن پهلوی دوم، روند تغییر و تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور ـ که از شروع حاکمیت پهلوی اول آغاز شده بود ـ سرعت بیشتری یافت و شهرهای کشور به عنوان پایگاه های گسترش مدرنیزاسیون تحولات زیادی یافتند و در کنار کارکردهای پیشین دارای کارکردهای جدیدی به ویژه در جهت تمرکز فعالیت های اداری و توسعۀ صنعتی شدند. شیراز نیز به عنوان یکی از شهرهای بزرگ آن زمان دگرگونی های زیادی پذیرفت(مشاور نقش محیط، 1388: 3). البته تا سال 1326خورشیدی انجام تغییرات بسیار محدود بوده که شاید بتوان این امر را به از هم پاشیدگی ساختار قدرت پیشین ـ شورش عشایر فارس از نشانه های آن است ـ و رکود شدید اقتصادی پس از جنگ، کاهش تجارت خارجی و نقدینه کاری دوران جنگ و پس از آن نسبت داد(مشاور شهر و خانه، 1389: 15). تغییرات آشکارتری در کالبد شهر و توسعۀ شهری در سال های 1326 تا 1332 خورشیدی دیده می شود. در این مقطع تأسیسات جدیدی چون آب لوله کشی و بیمارستان نمازی، تأسیس دانشکده پزشکی و ادبیات و ساخت چند خیابان تأثیر زیادی بر بافت های شهری و رشد و توسعۀ آن به سمت غرب گذاشت. اکنون شیراز نمادهای جدیدی از مدرنیت را به رخ می کشید: بیمارستان شیک و بزرگ نمازی، آب لوله کشی(شیراز جزء اولین شهرهای دارای آب لوله کشی در ایران است)، ایجاد خیابان های عریض و شطرنجی، کاخ های اداری، مؤسسات جدید مسافربری، کارخانه برق، بناهای تجاری دوطبقه بامصالح آجر، سیمان و سنگ(مشاور شهر و خانه، 1389: 15و16).
در دهۀ دوم این دوره پس از کودتای 28 مرداد 1332 خورشیدی و تثبیت حکومت پهلوی دوم، با اتکا به درآمدهای روزافزون نفت، صنایع و تجارت رونق نسبی یافتند و شهرنشینی رو به توسعه گذاشت که در این میان شیراز به عنوان مرکزیت منطقۀ فارس تحولات زیادی را پذیرفت. از آن سال به بعد شیراز با توجه به پیشنهادهای برنامۀ عمرانی دوم(41ـ1334خورشیدی) تبدیل به مهمترین قطب صنعتی ـ اداری در منطقۀ فارس و جنوب کشور شد. در این دوره سازمان ها و ادارات دولتی گسترش زیادی یافتند و ده ها کارخانۀ جدید در اطراف شهر ایجاد و راه اندازی شد. این امور باعث مهاجرت های گستردۀ نیروی انسانی جویای کار از اقصی نقاط استان و حتی استان های همجوار به ویژه استان های بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد به شیراز و افزایش شدید جمعیتی آن گردید(مشاور نقش محیط، 1388: 4).

3ـ1ـ3ـ1. دومین دورۀ توسعۀ شهری شیراز
این دوره ده سال به طول انجامید(1345ـ1335خورشیدی). مساحت شهر به 8/1 برابر مساحت سال 1325 خورشیدی و به 6/3 برابر مساحت هستۀ اولیۀ شهر(بافت تاریخی) رسید. جمعیت نسبت به سال 1335 معادل 58/1 برابر رشد داشت.
اهم دلایل توسعۀ شهر در این دوره عبارت بودند از: تأسیس و توسعۀ دانشگاه، توسعۀ مراکز نظامی و اداری(لشکری و کشوری)، بهسازی راه های دسترسی به شهر و جذب مهاجر، مهار برخی از بیماری های مهلک و کاهش میزان مرگ و میر(افزایش جمعیت) و فروپاشی نظام کشاورزی سنتی و انتقال سرمایۀ ملاکان از روستاها به شهر(نیک کار، 1384: 60).
در این سال ها اتفاقات مهمی باعث گسترش شهر در جهات مختلف گردید. ایجاد تأسیسات آبرسانی موقوفۀ نمازی، امتداد خیابان نادر از چهارراه پمپ بنزین(پارامونت امروزی) تا فلکه فرودگاه، انتقال فرودگاه از محل قدیمی به محل جدید و احداث بولوار فرودگاه، شروع احداث مجموعۀ دانشگاهی شیراز، امتداد خیابان هنگ موتوری به سمت پادگان هوابرد و زرهی و احداث و بهره برداری از کارخانۀ سیمان از جملۀ آنهاست. حدود بافت متصل شهری شکل گرفته در این دوره را می توان از شمال به حاشیۀ رودخانۀ خشک، از جنوب حوالی باغات جنوبی خیابان مشیرنو، باغ سوار و جاده بوشهر، از غرب به مستحدثات بیمارستان نمازی و آنچه امروزه ملاصدرا نامیده می شود و از شرق به خیابان نادر و ادامۀ آن در شمال تا رودخانۀ خشک(بولوار آزادی کنونی) تعریف کرد(مشاور نقش محیط، 1388: 4و5).
در این دوره نیز در ضلع شرقی شهر هیچ توسعه ای رخ نداد. اولین مرحلۀ حاشیه نشینی شهر در حدی بسیار محدود در بخش جنوبی اتفاق افتاد. در سمت شمال، محور قدیمی دروازه اصفهان ـ دروازه قرآن مورد توجه قرار گرفت(تصویر3ـ5) و کاربری هایی مانند هنرستان صنعتی، اداره های دخانیات، غله و سیلو در کناره های این محور پا گرفت. احداث پل باغ صفا منجر به ایجاد خیابان منشعب از میدان ستاد به سوی شمال شهر شد و توسعه به سمت شمال در این دوره در سطحی محدود آغاز شد(نیک کار، 1384: 60)(تصویر3ـ6).

تصویر3ـ5. دروازه اصفهان به طرف دروازه قرآن، 1305 خورشیدی.
صانع،1390: 27.

تصویر3ـ6. مکان فعلی فلکه گاز، اواسط 1340 خورشیدی.
صانع،1390: 64.
عمده ترین محور توسعه، سمت غرب بود؛ احداث بیمارستان نمازی در فاصلۀ تقریبی 3/1 کیلومتری از میدان ستاد که در زمان آغاز به کار از مجهزترین و پرظرفیت ترین بیمارستان های خاورمیانه بود منجر به امتداد بلوار کریمخان زند به سمت غرب شد(همان: 60)(تصویر3ـ7).

تصویر3ـ7. بیمارستان نمازی، 1332خورشیدی.
نگارنده، 1393.
در طرفین محور تازه امتداد یافتۀ کریم خان زند کاربری های متعددی مانند بیمارستان سعدی، بیمارستان پوستچی، دانشکده علوم پزشکی شیراز، دانشکده مهندسی، سازمان هلال احمر(شیر و خورشید سابق) و اداره مرکزی کارخانه شیر پاستوریزه مستقر شدند(نقشه3ـ5). جداره های خیابان دکتر فاطمی(مشیر فاطمی سابق) منشعب از میدان ستاد به طرف جنوب که بخشی از جدارۀ غربی آن در این دوره شکل گرفته بود، محل پذیرش واحدهای تجاری عرضه کنندۀ کالاهای نوِ آن روزگار شد. در امتداد محور لطفعلی خان زند به سمت غرب، خیابان قصرالدشت قرار داشت که راهی تاریخی بود. به تدریج طرفین محور لطفعلی خان زند از گودعربان تا چهارراه سینما پارامونت(15خرداد فعلی) از واحدهای تجاری و سایر عملکردهای شهری اشباع شد؛ از این رو گسترش واحدهای تجاری و خدماتی به سوی غرب امتداد یافت و طرفین خیابان قصرالدشت را تا چهارراه سینماسعدی اشغال نمود. سینماهای قیام(کاپری سابق)، پارامونت واقع در تقاطع مشیرفاطمی و قصرالدشت(تعطیل شده) و سینما سعدی در تقاطع قصرالدشت با خیابان 30 متری، سه کانون جذب گذران اوقات فراغت بودند. علاوه بر این کاربری ها، احداث بیمارستان ها و واحدهای درمانی و تشخیص پزشکی متعددی در بافت میانی و محدودۀ تازه شکل گرفته با عوامل دیگری منجر به جلب توجه شهروندان و گسترش بافت مسکونی در این مناطق شد(همان: 61).

نقشه3ـ5. کاربری های جدید شکل گرفته در دومین مرحلۀ توسعۀ شیراز.
نیک کار، 1384: 61.
3ـ1ـ3ـ2. سومین دورۀ توسعۀ شهری شیراز
این دوره 10 سال طول کشید(1355ـ1345خورشیدی). مساحت شهر نسبت به سال 45، 2/2 برابر و جمعیت آن 57/1 برابر و نسبت به سال 35 مساحت شهر به 4 برابر و جمعیت آن به 49/2 برابر رسید. مساحت شهر نسبت به مساحت اولیه(بافت تاریخی) در این دوره بالغ بر 8 برابر شد(نیک کار، 1384: 62).
در این دوره نظام اقتصادی و پویش شهرنشینی کشور تحت تأثیر برنامۀ اصلاحات ارضی، افزایش درآمد ناشی از صادرات نفت و انجام برنامۀ عمرانی سوم(46ـ1341)، چهارم(52ـ1346) و پنجم(56ـ1352) دگرگون شد که در این میان شیراز نیز به عنوان مرکز منطقۀ فارس و یکی از شهرهای بزرگ کشور تأثیرات زیادی پذیرفت(مشاور نقش محیط، 1388: 10). به علت تصمیم گیری های کلان سیاسی و تعریف جایگاه و نقش ویژۀ شیراز در برنامه های عمرانی سوم تا پنجم این شهر از اهمیتی خاص در کشور برخوردار شد که مهمترین این تصمیمات عبارت بودند از: تعریف شیراز به عنوان قطب علمی و دانشگاهی، تصمیم به برگزاری جشن های دوهزارو پانصدساله در شیراز و انجام اقدامات عمرانی گسترده در شهر جهت آماده ساختن آن برای برگزاری جشن های مذکور، فعالیت جدی

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع پهلوی دوم، کاروانسرا، مدرنیزاسیون، پهلوی اول Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع بیمارستان، پهلوی دوم، پهلوی اول، مدرنیزاسیون