پایان نامه ارشد رایگان با موضوع بیمارستان، پهلوی دوم، پهلوی اول، مدرنیزاسیون

دانلود پایان نامه ارشد

سازمان ایرانگردی جهت شناسایی شیراز به عنوان شهر گردشگری و انجام اقدامات عمرانی مربوط در شهر(اردشیری و معماریان، 1389: 164).
دلایل عمدۀ توسعۀ این دوره عبارتند از: گسترش مراکز علمی ـ اداری و نظامی، تولید اتومبیل در داخل کشور و در نتیجه افزایش تعداد آن در سطح شهر، تزریق درآمدهای ناشی از افزایش بهای نفت به شهرها و تزاید مهاجرت به شهر به خصوص روستاییانی که نتوانسته بودند خود را با نظام جدید کشاورزی برگرفته از اصلاحات ارضی تطبیق دهند. مهاجرت این روستاییان حاشیه نشینی پیرامون شهر را شدت بخشید. این حاشیه نشین ها عمدتاً مناطق شرقی و جنوبی شهر را برای سکونت انتخاب کردند؛ دلایل این انتخاب ارزان بودن قیمت زمین در این مناطق و استقرار بر راه های مبدأ مهاجرت آنها بود.
توسعه در سمت شرق و جنوب هنوز محدود و نسبت به جهات توسعۀ غربی و شمالی ناچیز بود. احداث پل های متعدد بر روی رودخانۀ خشک مانند: پل نمازی، هجرت، حر و پیرنیا راه توسعه به سمت شمال را گشود(تصویر3ـ8 و 3ـ9). سمت توسعۀ غربی کماکان در این دوره ادامه یافت اما با آهنگی کندتر از دوره های پیشین. احداث محور میدان ستاد ـ میدان گاز در این دوره و استقرار برخی کاربری های عمومی در پیرامون آن مانند پارک شهر، بیمارستان، رستوران و واحدهای تجاری، همراه با استقرار کاربری های تجاری و اداری در امتداد خیابان مشیرفاطمی(خیابان نادر)، از دلایل کاهش آهنگ توسعۀ غرب نسبت به دوره های قبل از خود بود. بزرگترین و چشمگیرترین کاربری که در محدودۀ شمال غرب آن موقع شهر پا گرفت دانشگاه شیراز بود که بیش از 400 هکتار زمین به آن اختصاص یافته بود(نیک کار، 1384: 63).
در این دوره کوشک ها و روستاهایی مانندک کوشک نصرالله میرزا، رحمت آباد، ابیوردی، جوکی ها(چوگیا) در این دوره با بافت شهری محصور شدند. پادگان های خارج از محدودۀ شهر مانند زرهی، پشتیبانی منطقه دو، هوابرد و پادگان مرکز پیاده(باغ تخت) جزئی از شهر شدند. واحدهای آموزشی اعم از متوسطه و عالی و برخی از ادارات دولتی در اراضی آزاد به جا مانده از دورۀ قبل احداث شدند. محورهای تجاری سعدی، توحید، قاآنی، رودکی، انوری، اهلی، مشیرفاطمی، زند و قصرالدشت، فضاهای خالی خود را پر کردند. فروشگاه هایی با عرضۀ کالاهایی با کیفیت برتر نسبت به محورهای قبلی و کاربری های عمومی دیگری در خیابان های صورتگر، بیست متری(هفت تیر)، باغشاه، اردیبهشت و بعضاً خیابان ملاصدرا پا گرفت(همان: 64).(نقشه3ـ6)

تصویر3ـ8. پل فرح(حر امروزی)، اوایل دهه 40.
صانع،1390: 64 و 55.
تصویر3ـ9. پل علی بن حمزه، اواخر دهه 40.
صانع،1390: 64 و 55.

نقشه3ـ6. کاربری های جدید شکل گرفته در سومین مرحلۀ توسعۀ شیراز.
نیک کار، 1384: 63.

3ـ2. معماری مسکونی شیراز
3ـ2ـ1. دورۀ پهلوی اول
همانگونه که گفته شد شهر شیراز تا سال 1300 خورشیدی محدود به حصار اطراف خود بود و به جز پارهای توسعههای پراکنده به صورت باغهای شخصی یا دهات اطراف شهر، توسعههای مسکونی دیگری در خارج از حصار نداشت.
شاخصههای مدرنیته در ایران مانند تکیه بر شهرنشینی مدرن، توسعۀ صنایع جدید، توسعۀ ارتباطات جادهای و خطوط تلگراف و تلفن شهری، گسترش آموزش مقدماتی، متوسطه و عالی جدید، توسعۀ عملکرد بخش کشاورزی و خودکفایی نسبی غذایی، ایجاد اقشار مدرن وابسته به دولت، تختهقاپو کردن ایلات و عشایر و … در شیراز نیز بازتاب فضایی خود را پیدا میکند.
نمود عینی عناصر مدرن شهر در شیراز، ایجاد راههای اتومبیلرو، کاهش زمان سفر، ارزان شدن نرخ حمل و نقل، ایجاد کارخانههای برق، ریسندگی و بافندگی، روغنگیری، آرد، پنبهپاککنی، ایجاد فرودگاه کوچک و محدود، ایجاد اولین بیمارستان روانی، بهبودستان عمومی مجانی شیر و خورشید، افزایش تعداد دبستانها و دبیرستانهای جدید، ایجاد هتل و درمانگاه و مجموعهای از ادارات و بانکهای دولتی، ایجاد پادگانهای نظامی و ژاندارمری است(شهر و خانه، 1389: 13)(تصویر 3ـ10 تا 3ـ13).

تصویر3ـ10. کارخانه سیمان فارس.
نصر، 1383: 51.

تصویر3ـ11. مراکز جدید ایجاد شده در دورۀ پهلوی با محوریت خیابان زند، شیراز.
نصر، 1383: .43

تصویر3ـ12. بانک ملی مرکزی شیراز، احداث 1317 خورشیدی.
نصر، 1383: 46.

تصویر3ـ13. دبیرستان شاهپور شیراز، احداث 1309 خورشیدی.
نصر، 1383: 48.
به دنبال گسترش دولت جدید، قشری از کارمندان و بروکراتها به وجود آمد به ویژه قشر نظامیان که در کل نظام و به ویژه به واسطۀ اهمیت استراتژیک شهر در منطقۀ فازی از شأن اجتماعی بالایی برخوردار گشتند. همچنین قشر کوچکی از سرمایهداران صاحب صنعت و کشاورزی بازارمحور، کارگران صنعتی، کارکنان خدمات فرهنگی و حملونقل موتوری و … پدید آمدند(همان، 14).
با ورود اتومبیل به عرصه ی شهر ایرانی که شیراز از نخستین آنها بود و همچنین فقدان زیرساخت های لازم در شهر قدیمی که بتواند پاسخگوی این تحول و سایر تحولات اجتماعی و فرهنگی شهر باشد، شهر شاهد گسترش های جدید در خارج از حصار خود گردید. موقعیت جغرافیایی و قرارگیری شیراز در مسیر راه و کاروانسراهای تجاری که از بندر بوشهر تا شمال کشور ادامه داشتند و همچنین ارتباط خاندان های متمول و بزرگ شهر با خارج از کشور به ویژه شهر بمبئی در هند موجب ظهور الگوهای نوین معماری و شهرسازی در توسعه های جدید شد.
نخستین توسعههای شهری در خارج از حصار شهر قدیمی در منطقۀ باغ حوض صورت گرفت که مشیرالملک در سال 1260 ه.ق(1198خورشیدی) اقدام به احداث باغ بزرگی نمود که به باغ نو مشیر معروف بود. شکستن حصار شهر در این منطقه نیز موجب گردید که به این منطقه “کل مشیر” گویند. پس از تخریب و افراز اراضی باغ نو مشیری در میان وراث او که عمدتاً از خانواده های متمول شهر بودند و احداث بنا در قطعات تفکیک شده، سایر خانوادههای متمول نیز اقدام به احداث بنا در کنار آنها نمودند و بدین ترتیب نخستین بافتهای نوین شهری به صورت باغ شهر شکل گرفت(اردشیری و معماریان، 1389: 153).
توسعه های جدید که آنها را می توان هماهنگ و در امتداد حرکت باغ شهرهای رواج یافته در اروپا دانست، دارای گونه شناسی فضایی، ساختاری و معماری منحصر به فردی بودند. باغ شهرهای آن زمان از نظر وسعت از قطعات نسبتاً بزرگی در حدود 3000 تا 5000 مترمربع تشکیل می شدند و ویلایی در مرکز باغ احداث می شد. از جملۀ بهترین الگوهای باقی مانده از این باغ شهرها می توان به بنای منزل شاپوری در خیابان انوری، منزل فرزانه در خیابان وصال، منزل امتیاز و باغچه مینو در خیابان قآنی اشاره نمود. در توسعۀ سال های 1300 تا 1320 شیراز که بخش عمدۀ آن در این محدوده اتفاق می افتد توسعۀ این منطقه صرفاً به صورت مسکونی ومتعلق به خاندان های متمول شهر است. عمدۀ طبقات متوسط شهر بنا به دلایل مختلف نظیر نزدیکی به محل کار، عدم احساس امنیت، حس تعلق به محلات قدیمی، نزدیکی به خویشاوندان و … ترجیح می دادند در همان شهر قدیمی باقی بمانند(همان: 154).
وضعیت شیراز را می توان یکی از تحولات شهری پیشرو در ایران برشمرد. نخستین خیابان های نوین شهری که صرفاً برای دسترسی به منازل مسکونی(باغ شهری) احداث شدند با هندسهای منظم و شطرنجی و طرحی از پیش اندیشیده شده در سال 1304 ه.ش در مجاورت بافت تاریخی و در کنار شهر قدیم ایجاد گردیدند. عرض معابر احداث شده کم و بناهای اطراف معابر منظم با کاربری مسکونی بودند. درختان سرسبز با باغچه های منظم خیابانی در اطراف پیاده راه ها چهره ای منظم و سبز را به آنها می بخشیدند. نکته ی بسیار مهم و جذاب در طراحی این خیابان ها، مقیاس انسانی آنها، امتداد دید و محصوریت فضایی آنها می باشد. تمامی این خیابان ها بواسطه ی حضور درختان در طرفین آنها، عرض کم، ارتفاع کم ابنیۀ ساختمان های پیرامون حداکثر دو طبقه و نظم بدنه سازی پیرامونی از محصوریتی مناسب برخوردار بوده اند. علی رغم امتداد منظم و طول نسبتاً زیاد این خیابان ها، وجود تقاطع های متعدد با محورهای عمود بر آنها موجب شکسته شدن افق دید و کوتاه شدن امتداد دید می گردید. این ویژگی ها را می توان از ویژگی های خیابان های مسکونی شهر جدید دانست که اکثریت خیابان های شهری را شکل می داده اند(همان: 154ـ 155).
بازار تاریخی شیراز که تا قبل از این عصر ستون فقرات شهر را تشکیل می داد نقش خود را کم کم از دست داد. بازار به کنار خیابان های جدید کشیده شد و در نتیجۀ حرکت بازار، مهاجرت از بافت قدیمی شهر به محلات جدید صورت پذیرفت که تا حدودی منجر به جداییگزینی طبقات در شهر گردید. در این زمان بافت میانی منطقه شروع به شکل گیری نمود؛ اما توسعۀ کمی و تغییر ساختار کالبدی در این مقطع به کندی صورت گرفت(مشاور فرنهاد، 1388؛ 5). فضاهای مدرن شهری نیز به تدریج با سازمان یابی خدمات اداری، تجاری و آموزشی جدید در پیرامون بافت قدیم و در محدودۀ بافت میانی به ویژه محور بازار ـ زند بوجود آمد(مشاور شهر و خانه، 1389: 14).
نکتۀ مهم در تفکیک فضایی همانا پیدایش اصطلاح شهر قدیم و شهر جدید بود. بخش مسکونی جدید شهر تقریباً یکسره به اقشار ثروتمند اختصاص یافته بود که فضای مسکونی ویلا مانند را در نظر داشتند و این امکان را جهت غربی شهر بیشتر در اختیار می گذاشت. اما این نوع تمایز هنوز شهر قدیم را از نظر نینداخته بود به نحوی که این اقشار صاحب باغ و خانه در بخش جدید، همچنان از “خانۀ شهری” خود در بخش قدیم نیز استفاده می کردند که به ویژه در مواقع بحرانی و ناامنی جایگاه خود را داشت(همان: 15).

3ـ2ـ2. دورۀ پهلوی دوم
در این دوران تغییرات زیادی در ساختار کالبدی رخ داد و چارچوب استخوانبندی اصلی در این مقطع شکل گرفت. در طول دوران پهلوی دوم و تسریع روند مدرنیزاسیون و شهرنشینی در کشور، شهر توسعۀ خود را به سمت غرب ادامه داد و محدودۀ خاصی را از نقطه نظر کالبدی به وجود آورد. این بخش به بافت میانی شهر شیراز مشهور است. نطفۀ بافت میانی در دورۀ پهلوی اول نهاده شد اما توسعه و تکوین آن به شکل امروزی مربوط به دورۀ پهلوی دوم است.
با روی کارآمدن پهلوی دوم، روند تغییر و تحولات اقتصادی و اجتماعی کشور ـ که از شروع حاکمیت پهلوی اول آغاز شده بود ـ سرعت بیشتری یافت و شهرهای کشور به عنوان پایگاه های گسترش مدرنیزاسیون تحولات زیادی یافتند و در کنار کارکردهای پیشین دارای کارکردهای جدیدی به ویژه در جهت تمرکز فعالیت های اداری و توسعۀ صنعتی شدند. شیراز نیز به عنوان یکی از شهرهای بزرگ آن زمان دگرگونی های زیادی پذیرفت(مشاور نقش محیط، 1388: 3)(تصویر3ـ14 تا 3ـ 18).

تصویر3ـ14. شهرداری شیراز، احداث 1329 خورشیدی.
نگارنده، 1393.

تصویر3ـ15. دبیرستان نمازی شیراز، احداث 1329 خورشیدی.
نگارنده، 1393.

تصویر3ـ16. دادگستری شیراز.
نگارنده، 1393.
تصویر3ـ17. اداره آموزش و پرورش شیراز.
نگارنده، 1393.

تصویر3ـ18. هتل سعدی(انتهای خیابان سعدی)، شیراز، اواسط دهۀ 1330 خورشیدی.
صانع: 1390: 36.
شکل گیری تأسیسات جدیدی چون آب لوله کشی و بیمارستان نمازی، تأسیس دانشکده پزشکی و ادبیات و ساخت چند خیابان تأثیر زیادی بر بافت های شهری و رشد و توسعۀ آن به سمت غرب گذاشت. اکنون شیراز نمادهای جدیدی از مدرنیت را به رخ می کشید: بیمارستان شیک و بزرگ نمازی، آب لوله کشی(شیراز جزء اولین شهرهای دارای آب لوله کشی در ایران است)، ایجاد خیابان های عریض و شطرنجی، کاخ های اداری، مؤسسات جدید مسافربری، کارخانه برق، بناهای تجاری دوطبقه بامصالح آجر، سیمان و سنگ(مشاور شهر و خانه، 1389: 15و16)(تصویر3ـ19 تا 3ـ23).

تصویر3ـ19. بیمارستان نمازی شیراز، تاریخ احداث 1332 خورشیدی.
نگارنده، 1393.

تصویر3ـ20. بنگاه برق شیراز(خیابان مشیرنو)، اواخر دهۀ 1330 خورشیدی.
صانع: 1390: 64.

تصویر3ـ21. ساختمان جدیدفرودگاه شیراز، اواخر دهۀ 1340 خورشیدی.
صانع: 1390: 65.

تصویر3ـ22. ساختمان های دوطبقه تجاری ـ مسکونی، خیابان قدمگاه شیراز، اواخر دهۀ 1330 خورشیدی.
نگارنده،1393.

تصویر3ـ23. ساختمان های

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع بیمارستان، پهلوی دوم، کریم خان زند، واحدهای تجاری Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع آموزش عالی، صنعتی شدن، رشد جمعیت، دیوانسالاری