پایان نامه ارشد رایگان با موضوع ارتباط با طبیعت، سلسله مراتب، هنر و معماری، دانشگاه شیراز

دانلود پایان نامه ارشد

نماهای پیچدار در بدنۀ ستون یا سرستون مقرنس و پایه های گلدانی شکل استفاده شده است(فلاح فر، 1378: 63).

4ـ6ـ2. بررسی تصویری شاخصه های کالبدی خانه های سنتی شیراز تا اواخر قاجار
4ـ6ـ2ـ1. خانه های سنتی و طبیعت
خانه های شیراز امکان ارتباط با طبیعت را برای انسان به خوبی فراهم می کرده است. طبیعتی که شامل آسمان، آب، پرندگان و گیاهان است. حیاط به عنوان عنصر اصلی سازماندهی در خانه های شیراز، فضای اصلی و مهم گردشی خانه بوده که در سازماندهی فضاهای گوناگون در فصل های مختلف و نیز به عنوان فضایی سبز و نشاط آور در گردش هوا نقش بسزایی داشته است. حوض و باغچه از بخش های اصلی حیاط بوده و به طور معمول محور طولی این دو برهم عمود است. باغچه های خانه با گیاهان همیشه سبز مرکبات مزین شده و انواع گل های زیبا را در کنار آن می کاشتند. این نحوۀ تزیین و آرایش حیاط خانه ها، ارتباط مستقیم با روح علاقه به سرسبزی و خرم دوستی ساکنان آن و به طور کلی شاخصۀ اجتماعی شیراز داشته است.
مهمترین ویژگی خانه های شیرازی ارتباط دیداری و حسی فضای اتاق اصلی خانه با حیاط همیشه سبز است. در این خانه ها در فضای بسته، ارتباط با طبیعت و داشتن چشم انداز مناسب با استفاده از ارسی ها میسر بوده که با بالا کشیدن درک ها، اتاق به شکل یک ایوانی که رو به سوی حیاط دارد در می آمده است. همچنین تدابیری چون کاربرد فضای نیمه باز(ایوان) در خانه جهت ایجاد ارتباط بیشتر باطبیعت و بهرهگیری از آب و هوای معتدل و فرح بخش شیراز در بیشتر فصل ها در بسیاری از خانه ها به کار گرفته می شده است. در حقیقت حیاط خانه های شیراز محل انجام فعالیت های گوناگونی مانند صرف غذا، خوابیدن، دور هم جمع شدن، بازی بچه ها، پذیرایی از میهمانان و انجام مراسمی(عروسی و روضه) بوده است(عبدالله زاده، آزرمند، 1391: 115)(جدول4ـ2).
جدول4ـ2. ارتباط با طبیعت در خانه های سنتی.
نگارنده، 1393.
خانۀ حسن پور
خانۀ خدامحمد
خانۀ افشاریان
خانۀ حق نگهدار

4ـ6ـ2ـ2. تنوع فضایی در خانه های شیراز
سازمان فضایی خانه های سنتی شیراز، تنوع فضایی گسترده ای را برای ساکنانش عرضه می کند و مشوق تجربه ها و فعالیت های متنوع است و ابعاد هر فعالیت به ظاهر ساده را با این ارائه تنوع فضایی افزایش می دهد. خوابیدن در هر سه گونه فضاهای باز، بسته و سرپوشیده رخ می دهد و تجربۀ دیدار آسمان بخشی از تجربۀ شبانۀ ساکنان است. این تنوع فضایی که از راه تنوع در میزان محصور بودن فضاها(بسته، باز، پوشیده)، کیفیت نور و حضور جریان هوا، تنوع کف ها و ارتفاع سقف ها ایجاد می شود، ساکنان خانه ها را نسبت به کیفیت های فضایی حساس کرده است. چنانکه ادراک آنان از فضای خانه تمامی این تنوع ها را شامل می شده و می توانند آن را بیان و به توصیف درآورند( عبدالله زاده، آزرمند، 1391: 116)(جدول4ـ3).
جدول4ـ3. تنوع فضایی در خانه های سنتی شیراز.
عبدالله زاده، آزرمند، 1391: 117.

4ـ6ـ2ـ3. انعطاف پذیری خانه های شیراز
در دورۀ قاجار سازمان فضایی خانه ها در برابر نیازمندی ها و دگرگونی های شیوۀ زندگی بسیار انعطاف پذیر است. هیچ فضایی در این خانه ها در خود تمام شده و مسدود نیست و هر فضایی در عین استقلال، امکان ترکیب با پیرامون خود را دارد. چند فضای مستقل مانند دودری ها، شاه نشین ها و گوشوارها می توانند یک فضای خیلی بزرگ را شکل دهند و یا ترکیب فضاهای حوضخانه، اتاق ها و حیاط و شاه نشین می توانند بیشترین گنجایش فضایی خانه را به نمایش درآورند که این امر در موقع برگزاری مراسم و میهمانی های بزرگ(روضه خوانی، عروسی و …) در خانه ها رخ می داده است. به طور کلی در خانه های شیراز فضاهای وابسته به قلمرو خصوصی می توانند با قلمرو عمومی ترکیب شوند. از راه وجود درگاه های میانی تعبیه شده بین این فضاها و حریم های عبوری یا آویزان کردن پرده های سراسری و یا گشودن ارسی ها و درـ پنجره ها، فضای مستقل خصوصی با عمومی ترکیب شوند(عبدالله زاده، آزرمند، 1391: 117)(جدول4ـ4).

جدول4ـ4. انعطاف پذیری خانه های سنتی.
عبدالله زاده، آزرمند، 1391: 117.

4ـ6ـ2ـ4. سلسله مراتب فضایی در خانه های شیراز
در خانه های سنتی ارتباط مستقیم فضای بیرون با فضای داخلی خانه امکانپذیر نبوده و همواره از یک یا چند فضای رابط استفاده می شده است(جدول4ـ5).
جدول4ـ5. وجود سلسله مراتب فضایی در خانه های سنتی.
نگارنده، 1393.

خانه خلیل پسند
ورودی به هشتی ـ هشتی به دالان ـ دالان به حیاط
خانه حق نگهدار
ورودی به هشتی ـ هشتی به دالان ـ دالان به حیاط ـ حیاط به تخت گاه ـ تخت گاه به تالار(اتاق عمومی)
خانه افشاریان
ورودی به هشتی ـ هشتی به دالان ـ دالان به حیاط ـ حیاط به اتاق سه دری(اتاق خصوصی)

4ـ6ـ2ـ5. محل قرارگیری حیاط در خانۀ ایرانی
در خانه های قدیمی حیاط در درونی ترین قسمت خانه قرار داشت و عرصه و حریمی خصوصی برای افراد خانه محسوب می شد(جدول4ـ6).
جدول 4ـ6. محل قرارگیری حیاط در خانه های سنتی.
نگارنده، 1393.
خانه حق نگهدار
خانه منصوری
خانه افشاریان
خانه حسن پور

4ـ7. تزیینات ورودی خانه های سنتی دورۀ قاجار
فضای ورودی نسبت به سایر فضاها و اجزای هر واحد معماری از ویژگی ها و امتیازات خاصی برخوردار است، زیرا علاوه بر کارکرد اصلی آن به عنوان یک فضای ارتباطی، از لحاظ بصری و ادراکی نیز فضایی رابط بین یک بنا با فضاهای شهری است. از این رو بیشتر مورد توجه بوده و تزیینات و پرداخت بیشتری بر روی آن انجام می شده است. فضای ورودی در معماری ایران به تدریج از چنان اهمیتی برخوردار شده بود که می توان بخش مهمی از سیر تحول و تکامل معماری ایران را در آن مشاهده کرد. این موضوع توجه به بررسی این فضا را ضروری می سازد. در طراحی فضای ورودی خانه ها، اهداف و اصولی چند در نظر گرفته می شد از جمله: حفظ محرمیت افراد خانواده، ورود به تدریج، ایجاد دشواری در دسترسی به فضاهای داخلی و شاخص و خوانا نمودن در نظر گرفته می شد(سلطان زاده، 1372: 10و12).
یکی از نخستین عناصری که در ورودی ها مورد توجه معماران و هنرمندان قرار گرفت، سطح نمای ورودی و بخصوص سردر و قاب بوده است.
به منظور غنا بخشیدن به مفهوم ورودی در خانه های سنتی از عوامل متعددی یاری گرفته شده، شاخصه هایی همچون: پیرنشین، فضای سرپوشیده، نوع تزیینات خاص، نوع قوس ویژه، کف سازی متفاوت با گذر و اختلاف سطح با گذر همه و همه قصد آن دارد که مفهوم فضایی متفاوت با گذر و متناسب با ورود به درون را القا نماید.
اغلب فضاهای ورودی طراحی شده هستند، به این معنا که بیشتر فضاهای ورودی را با طراحی معمارانه و از پیش اندیشیده شده می ساختند و بخش هایی از سطح آن را با مواد و عناصر مختلف مانند آجر، کاشی، سنگ و گچ تزیین می کردند به گونه ای که سطح این فضا نسبت به دیوارهای مجاور و متصل به آن کاملاً متمایز می شد. اهمیت طراحی و تزیین فضای ورودی و مدخل خانه و سایر بناها به گونه ای بود که حتی در بناهایی که فضای ورودی نداشتند و در ورودی در بدنۀ دیوار متصل به راه تعبیه شده بود، سردر بنا را با آجر، کاشی و در مواردی با گچ تزیین می کردند. علاوه بر سکو که در دو سوی بعضی از فضاهای ورودی قرار داشت و دارای جنبۀ کارکردی بود از عناصری مانند ستون های تزیینی نیز استفاده می شد. در حالت فاقد طراحی معمارانه، ورودی ها ساده و بدون تزیینات بود. البته وجود جرزها و یک طاق قوسی شکل آجری را نمی توان طراحی معمارانه ورودی به شمار آورد زیرا کاربرد این عناصر و مواد به لحاظ ساختمانی و استحکامی لازم است(همان: 94 و 95).
4ـ7ـ1. ورودی به سبک سنتی
در معماری فضای ورودی خانه های سنتی، تمام اصول ترکیب کالبدی از جمله اصل سلسله مراتب، اصل تقارن و اصل درونگرایی به صورتی کامل به اجرا درمی آمد؛ بدین ترتیب ورودی خانه ها فضایی شاخص، متقارن، غیرمستقیم و تنها بخشی از نمای بیرونی خانه ها بود که غالباً تزیین می شد؛ البته با توجه به درونگرا بودن خانه ها و عدم امنیت در جامعه، به شکلی ساده تزیین می گردید تا توجه دیگران به آن جلب نشود. این ورودی که معمولاً در نزدیکی یکی از گوشه های خانه قرار می گرفت یا حالتی گشوده و باز به سوی معبر داشت و یا فضایی بسته و اختصاصی بود، به این صورت که در ورودی دو یا چند خانه در یک محیط واحد مانند کوچۀ بن بست یا هشتی متصل به معبر قرار می گرفت و فضای واقع در ابتدای این کوچه یا هشتی به مثابۀ فضای ورودی خانه ها، طراحی و تزیین و توسط یک در به لبۀ راه متصل می شد(سلطان زاده، 1372: 60).
ورودی خانه های سنتی دارای اجزاء و ترکیبات تقریباً واحدی چون پیش طاق، سکو، درگاه، در ـ به همراه اجزایی چون آستانه، کوبه، کلون، گلمیخ و گاهی روزن ـ سردر، هشتی و دالان بود که این اجزا و عناصر نه تنها امکان دیدار، گفتگو، توقف، انتظار و ورود را فراهم می کرد، بلکه واردشدگان را بر حسب جنس(زن یا مرد)، کیفیت حضور(حضور در شب یا روز، در خواب یا بیداری، در هنگام استراحت یا زمان کار، در تنهایی یا جمع، در زمستان یا تابستان، در کنار طبیعت یا دور از آن) و رابطۀ آنها با خانواده(رابطۀ فردی یا جمعی، شخصی یا اجتماعی، کوتاه مدت یا دراز مدت) به فضاهای مختلف خانه هدایت می کرد(هاشمی، 1375: 2)(کروکی4ـ1).

کروکی4ـ1. اجزا و تزیینات ورودی خانه های سنتی.
آرشیو دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز.
پیش طاق خانه ها معمولاً به شکل جناغی و گاه به صورت بیضی یا هلالی بود و سقف آنها اغلب ساده و یا با کاربندی های آجری و گچی تزیین می شد. سکوهای آجری یا سنگی دو سوی پیش طاق حالتی نیمه خصوصی داشت، زیرا هم هنگام گفتگوی صاحبخانه با همسایه ها یا مراجعین با اهالی خانه از آن استفاده می شد و هم هنگام انتظار و رفع خستگی، بدون کسب اجازه از صاحبخانه مورد استفادۀ مراجعان یا عابران قرار می گرفت و این کار یکی از الگوهای رفتاری و عادات بارز مردم آن زمان محسوب می شد(میرزایی و دیگران، 1385: 190). اندازۀ درگاه خانه ها معمولاً 5/1 متر و عمق آن حدود 5/0 متر و در خانه ها بیشتر شکل و دارای ابعادی در مقیاس انسانی بود(سلطان زاده، 1371: 128). روی در گلمیخ خای فلزی(با اشکال متنوع) جهت تزیین و دو کوبه به شکل های گوناگون ـ هر کدام بر روی یک لته ـ نصب می شد که کارکرد آنها اطلاع رسانی برای حفظ محرمیت بود. گاهی نیز در قسمت داخلی در، چفت و کلون به کار می رفت که مقاومت در را تکمیل می کرد(ابوالقاسمی، 1384: 123)(کروکی4ـ2).

کروکی4ـ2. اجزا و تزیینات به کار رفته در “در سنتی”.
آرشیو دانشکده هنر و معماری دانشگاه شیراز.
سردر خانه ها یا کاملاً ساده بود و یا تزیینات کم مایه ای از آجرکاری، گچبری یا تلفیقی از آنها را بر سطح خود داشت که این تزیینات نیز متناسب با وضعیت و موقعیت اجتماعی و به فراخور حال صاحبخانه بود. بر سطح سردر، کتیبه های کاشی یا مرمری به شکل های مختلف و با مضامین آیات قرآنی و احادیث، نام پنج تن، نام بانی، تاریخ ساخت بنا و عدد 7 تعبیه می گردید تا در هنگام خروج از خانه، ساکنان را از شر شیطان و چشم بد در امان نگه دارد(رمضان جماعت، نیستانی، 1389: 68)(تصویر4ـ1).

تصویر4ـ1. ورودی به سبک سنتی.
رمضان جماعت، نیستانی، 1389: 68.
این سبک از فضاهای ورودی را می توان به تبع گونۀ معماری خانه ها، ورودی سنتی نامید که تمامی اجزا و عناصر آن معرف شیوه های ساختاری و تزیینی معماری مسکونی ایرانی و متناسب با جایگاه و اعتقادات و احتیاجات ساکنان خانه بوده است(رمضان جماعت، نیستانی، 1389: 68).
4ـ7ـ2. ورودی به سبک تلفیقی
نمای خانه های تلفیقی بیشتر از آجر و ورودی آنها دارای عناصری مانند پیشطاق، سکو، درگاه، در ـ با روزن و گاهی کوبه و کلون ـ سردر، هشتی، دالان یا راهرو بود. عمق ورودی ها معمولاً در حدود 5/0 متر، عرض آنها بین 3 تا 4 متر و ارتفاع آنها بین 3 تا 5/4 متر بود(سلطان زاده، 1371: 44).
بیشتر ورودی های این سبک پیش طاق هلالی شکل و دارای تزیینات آجر یا کاشی است. گاهی اوقات نیز در طرفین پیش طاق، دو طاقنما، دو ستون یا نیم ستون تزیینی و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع دانشگاه شهید بهشتی، ارتباط بصری، اجتماعی و فرهنگی، معماری ایرانی Next Entries پایان نامه ارشد رایگان با موضوع پهلوی دوم، پهلوی اول، معماری مسکونی، معماری ایران