پایان نامه ارشد درمورد گیاهان دارویی، محصولات کشاورزی، نیروی کار

دانلود پایان نامه ارشد

ن مورد استفاده قرار میگیرد و نام آن در یکی از فارماکوپههای معتبر بین‌المللی ذکر شده باشد. تهیۀ فهرست گیاهان دارویی هر کشور از قوانین و مقررات، پیشرفتهای علمی و فرهنگ ملی آن کشور که همگی در تدوین فارماکوپه مدنظر قرار میگیرند، تأثیر میپذیرند (مجنونحسینی و دوازدهامامی، 1386).
اندامهای برخی گیاهان، مانند برگهای درخت گردو، کاکل ذرت، پوست میوۀ لوبیا و دُم گیلاس دارای مواد مؤثریاند که برای مداوای برخی بیماریها کاربرد دارند. برخی بر این باورند چون این گیاهان فقط برای تولید مواد مؤثر آنها کشت و کار نمیشوند، بنابراین گیاه دارویی محسوب نخواهند شد. در واقع گیاهانی که حداقل دارای صفات زیر باشند، گیاه دارویی نامیده میشوند (مجنونحسینی و دوازدهامامی، 1386) :
1- در پیکر این گیاهان مواد ویژه‌ای به عنوان مواد مؤثر یا متابولیتهای ثانویه ساخته و ذخیره میشوند که برای مداوای برخی از بیماریها مورد استفاده قرار میگیرند. مواد مذکور طی فرآیندهای ویژه و پیچیدۀ بیوشیمیایی و به مقدار بسیار کم (به طور معمول کم‌تر از یک درصد وزن خشک گیاه)، ساخته میشوند و چون آنها را در تولید گیاهان دارویی به کار میبرند، تولید متابولیستی گفته میشود.
2- اغلب ممکن است اندام ویژهای چون ریشه، برگها، ساقه، گل، میوه و غیره بیشترین مواد مؤثر را داشته باشند، بنابراین همیشه نمیتوان کل اندامهای گیاه را منبع ماده دارویی ویژه‌ای دانست.
3- اندامهای گیاهی برداشت‌شده، آمادهسازی و فرآوری میشوند، یعنی آنها تحت تأثیر عملیات ویژهای مانند جداسازی، خردشدن، خشککردن، تخمیر و غیره قرار گرفته و سپس استفاده میشوند. بهطور معمول این اندامها به صورت سنتی و فقط با خشک کردن با عنوان “کالای عطاری” عرضه میشوند.
بهطور کلی، گیاهان دارویی دارای انواع یکساله، دو ساله، چند ساله، علفی، خشبی، درختچهای یا درختی هستند. جمعآوری آنها اغلب با دست امکانپذیر است، ولی پس از برداشت، محصول جمعآوری شده باید تحت تأثیر عملیات مناسب (خشککردن، پالودگی، استخراج ماده مؤثر، بستهبندی و غیره) قرار گیرد، تا قابل مصرف شود؛ از این رو تولید گیاهان دارویی، مستلزم به کارگیری نیروی کارگری زیادتری نسبت به سایر محصولات کشاورزی است (مجنونحسینی و دوازدهامامی، 1386).
1-4- تاریخچۀ استفاده از گیاهان دارویی
استفاده از گیاهان برای درمان بیماریها با تاریخ بشر همزمان بوده است (Simonetti, 1991). در حفاریهای 60000 هزار ساله در عراق شواهدی یافت شده که انسان از هشت گیاه دارویی، از جمله گیاهان افدرا (Ephedra sinica) و ختمی (Althea rosae L.) استفاده میکرده است. گیاهان دارویی در فرهنگهای مختلف، مانند فرهنگ یونان به عنوان روح یا روان و در فرهنگ هندوها به عنوان گیاه مقدس محسوب میشدند. به طورکلی، نیاکان ما گیاهان دارویی بسیار زیادی در اختیار داشتهاند و به تجربه با خوردن و مشاهدۀ تأثیرات آنها و یا با مشاهدۀ حیوانات به هنگام خوردن این گونه گیاهان و یا مالش دادن خود به آنها با فوائد و آثار درمانی برخی از آنها آشنا شدهاند (Hill, 1989).
1-5- کلیاتی در رابطه با تیره کاسنی
تیره کاسنی (Asteraceae) یا گل ستاره (مرکبان)، شامل بیش از 900 جنس و 2000 گونه است که در نقاط مختلف کره زمین پراکندهاند. بیشترین انتشار این تیره در نواحی معتدل و سرد کره زمین دیده میشود. گیاهان تیره کاسنی علفی، یکساله یا چند سالهاند که در موارد نادری به صورت درختچههای کوچک میرویند. برگهای این گیاهان بسیار متنوع اغلب، متناوب (گاهی متقابل)، ساده و بندرت مرکب از برگچههای شانه‌ای یا پنجهای است. این برگها فاقد گوشوارک میباشند (امیدبیگی، 1384).
گلها به صورت گل‌آذین در بالای ساقه و روی نهنج پهن و مشترکی قرار میگیرند. در پای این نهنج، براکتههایی در یک یا دو ردیف دیده میشود. جام گل همواره پیوسته و از گلچههای زبانهای و لولهای تشکیل شده است. گلچههای زبانهای در خارج و گلچههای لولهای در داخل قرار میگیرند. مادگی این گلها دو برچهای است. میوه فندقه و اغلب دارای تارهای بلند میباشد. مواد مؤثره گیاهان این تیره در صنایع دارویی اهمیت خاصی دارند. این مواد متفاوتند و شامل اسانس، روغن، مواد تلخ، گلیکوزید، آلکالوئید، کائوچو، مواد موسیلاژی، موم‌ها و غیره میباشند. از بین گیاهان دارویی تیره کاسنی میتوان به ترخون، افسنطین، خار مقدس، همیشه بهار، گلرنگ، بومادران، ماریتیغال و لوزارنگ اشاره نمود (امیدبیگی، 1379).
1-6- ماریتیغال
مردم در گذشته برای مداوای بیماریهای صفراوی و بیماریهای مربوط به دستگاه گوارش، از برگهای گیاه ماریتیغال استفاده میکردند. اکنون از مواد مؤثره میوههای رسیده این گیاه برای معالجه بیماریهای کبدی (سیروز و مسمویتهای کبدی) و پیشگیری از سرطان کبد استفاده میشود. لگالون، دورا سیلیمارین، هگریمارین و مارین دیستل، داروهایی هستند که از مواد مؤثره ماریتیغال برای مداوای بیماریهای کبدی تهیه شدهاند. تحقیقات اخیر نشان میدهد مصرف مواد مؤثره این گیاه توسط افراد شاغل در صنایع رنگسازی و شیمیایی، نقش عمدهای در عدم ابتلای آنها به مسمویتهای کبدی دارد. به لحاظ استفاده روزافزون صنایع داروسازی از مواد مؤثره این گیاه، ماریتیغال از 20 سال پیش در تعدادی از کشورها در مقیاس وسیعی کشت میشود. در اکثر کشورهای غربی (بخصوص آلمان، اتریش و رومانی) و در تعدادی از کشورهای جنوب آمریکا و جنوب آفریقا، همه‌ساله زمینهای زراعی وسیعی برای کشت ماریتیغال اختصاص مییابد (امیدبیگی، 1384؛ مجنونحسینی و دوازدهامامی، 1386).
1-6-1- مشخصات گیاه
ماریتیغال (Silybum marianum L.)، گیاهی است یکساله، مدیترانهای و در جلگههای هموار با آب و هوای گرم و در خاکهای سبک شنی میروید. این گیاه در کشورهای اروپایی که آب و هوای مدیترانهای دارند، در استرالیا و جنوب آمریکا، میروید. ریشه این گیاه مستقیم، به رنگ روشن و دارای انشعابهای زیادی میباشد. ساقه آن نیز مستقیم است و انشعابهای زیادی دارد. ارتفاع ساقه متفاوت بوده و بین 150 تا 250 سانتیمتر است. برگها پهن و شکنندهاند و اوایل رویش به شکل روزت روی زمین قرار میگیرند. وجود لکههای سبز رنگ کلروفیلدار و سفید رنگ که بر اثر ایجاد فاصله بین غشاء و سلولهای کلروفیلدار مزوفیل ایجاد شده به ظاهر برگ حالتی شبیه به سنگ مرمر میدهد. حاشیه برگها خاردار بوده و کاپیتولها به شکل بیضی و تا حدودی تخم مرغی شکل هستند. قطر آنها بین 5 تا 8 سانتیمتر است. گلها به رنگ بنفش تیره بوده و به ندرت سفید رنگ میباشند. میوه (دانه) به شکل تخم مرغ، به طول 8 میلیمتر و به ضخامت 4 میلیمتر است. رنگ آن عموماً قهوهای تیره است، اما قسمت تحتانی آن به رنگ قهوهای روشن مشاهده میشود. وزن هزار دانه 23 تا 31 گرم است. در میوههای ماریتیغال، فلانوئیدهای مختلفی ساخته و ذخیره میشود که مقدار آنها متفاوت است و به شرایط اقلیمی محل رویش و نوع گیاه بستگی دارد و بین 2 تا 5 درصد میباشد (امیدبیگی، 1384؛ مجنونحسینی و دوازدهامامی، 1386).
مهمترین فلانوئیدهای میوه ماریتیغال عبارتند از: سیلیبین، سیلیکریستین و سیلیدیانین که مجموعه آنها تحت عنوان سیلیمارین شناخته میشوند. سیلیمارین در آب غیرمحلول و در الکل، محلول است. این فلانوئید ضد مسمویتهای کبدی است و در مقابل عوامل مسموم‌کننده نیز محافظ کبد میباشد. سیلیمارین، خنثیکننده اثرهای سوء سموم آلفا–آمانتین و فلوئیدین بر روی کبد است. میوه این گیاه علاوه بر ترکیبات فلانوئیدی، حاوی ماده تلخی است که منشأ آن ترکیبات رزینی و ترکیبات روغنی است. مقدار روغن در میوه، بین 20 تا 25 درصد است. مهمترین اجزای آن عبارتند از : اسید لینولئیک (50 تا 60 درصد)، اسید اولئیک (20 تا 35 درصد) و غیره (امیدبیگی، 1384).
دوره رویشی ماریتیغال، بین 110 تا 140 روز است. چنانچه بذرها اوایل بهار کاشته شوند، پس از 8 تا 10 روز جوانه میزنند. در ایران، اولین گلها 75 تا 85 روز پس از سبزشدن دانه یعنی اواخر بهار ظاهر میشوند. 70 تا 80 درصد کاپیتولها روی شاخههای فرعی این گیاه به وجود میآیند (Hornok, 1988).
1-6-2- نیازهای اکولوژیکی
ماریتیغال، گیاهی است مدیترانهای که در طول رویش به هوای گرم و آفتاب فراوان نیاز دارد. بذرها در دمای 8 تا 10 درجه سانتیگراد جوانه میزنند، ولی درجه حرارت مطلوب برای جوانه‌زنی بذر، بین 18 تا 20 درجه سانتیگراد است. ماریتیغال را تقریباً در هر نوع خاک می توان کشت کرد. خاکهای کاملاً شنی و تهی از مواد و عناصر غذایی، برای کشت این گیاه مناسب نیستند و باعث کاهش عملکرد میشوند (امیدبیگی و همکاران، 1382).
1-6-3- تناوب کشت
اگرچه ماریتیغال را میتوان با بیشتر گیاهان به تناوب کشت کرد، ولی گیاهان وجینی برای این کار مناسبتر هستند. این گیاهان، نه تنها خاک را فقیر نمیسازند، بلکه چنانچه بقایای گیاهی آنها به خاک برگردانده شود، مقدار زیادی مواد آلی به خاک افزوده میشود. مزرعه پس از برداشت گیاهان وجینی معمولاً عاری از علفهای هرز میشود و چون ماریتیغال به اکثر علفکشها حساس است، نیازی به مبارزه شیمیایی با علفهای هرز نخواهد بود. هم‌چنین، پس از برداشت گیاهان وجینی، برای آماده‌ساختن زمین فرصت کافی خواهد بود. باقی‌ماندن ماریتیغال برای مدت نسبتاً طولانی در زمینهایی که در آنها کشت میگردد، آن را به علفهرز منطقه مبدل میکند. این گیاه را حداکثر میتوان 2 تا 3 سال در یک زمین کاشت (امیدبیگی، 1384).
1-6-4- مواد و عناصر غذایی مورد نیاز
فصل پاییز، به هنگام آماده ساختن خاک، باید 40 تا 50 کیلوگرم در هکتار اکسید فسفر و 80 تا 100 کیلوگرم در هکتار اکسید پتاس به خاک اضافه نمود. تحقیقات انجام شده در ایران (اطراف تهران) نشان میدهد، ازت فراوان سبب کاهش مواد مؤثره ماریتیغال میگردد. از این‌رو، چنانچه زمین تهی از ازت باشد، توصیه میشود 25 تا 30 کیلوگرم در هکتار ازت به عنوان سرک در اختیار گیاهان قرار گیرد (Omidbaigi & Nobakht, 2001).
1-6-5- آماده سازی خاک
زمین را در اولین فرصت پس از برداشت محصول قبل، شخم عمیقی میزنند. پس از خردکردن کلوخهها با دیسک و افزودن کودهای شیمیایی مورد نیاز، زمین را تسطیح میکنند. اواخر زمستان، بستر خاک را برای کاشت آماده میکنند. پس از کاشت بذرها، برای ایجاد تراکم در بستر خارجی خاک و به منظور هماهنگی در رویش آنها، زمین را غلتک مناسبی میزنند (امیدبیگی، 1384).
1-6-6- تاریخ و فواصل کاشت
ماریتیغال در مناطق سردسیر در فصل بهار و در مناطق گرمسیر، به صورت یک محصول پاییزه کشت میشود. زمان مناسب برای کاشت بهاره ماریتیغال، اوایل بهار است. تأخیر در کاشت مناسب نیست، زیرا گیاه به ساقه نمیرود و عملکرد به شدت کاهش مییابد. تحقیقات نشان میدهد زمان مناسب برای کاشت پاییزه ماریتیغال در اطراف تهران، اواخر تابستان (20 شهریور) و فاصله ردیفهای کاشت 50 سانتیمتر و فاصله دو بوته در طول ردیف 30 سانتیمتر مناسب است. عمق بذر ماریتیغال موقع کشت، باید 2 تا 3 سانتیمتر باشد (Omidbaigi & Nobakht, 2001).
1-6-7- روش کاشت
کاشت ماریتیغال از طریق بذر و به صورت ردیفی در زمین اصلی انجام میگیرد. برای هر هکتار زمین، 10 تا 12 کیلوگرم بذر نیاز است. تعداد 10 تا 12 بذر در هر متر مربع طولی مناسب است. برای سهولت در برداشت مکانیکی، بهتر است گیاهان به صورت نواری کشت شوند؛ یعنی پس از هر 4 تا 5 ردیف در فاصلهای به اندازه 120 تا 150 سانتیمتر خالی بماند و در تمام زمین به همین شکل عمل شود. پس از کشت، انجام غلتک مناسب و آبیاری کافی، باعث تسریع و هماهنگی در رویش بذر میشود (امیدبیگی، 1384).
1-6-8- مراقبت و نگهداری
بذرها پس از 8 تا 10 روز سبز میشوند. وقتی گیاهان 4 تا 5 برگی شدند، علفهای هرز بین ردیفها و گیاهان را باید با دست یا به وسیله ماشین (کولتیواتور) وجین کرد. وقتی ارتفاع گیاهان به 30 تا 40 سانتیمتر رسید، باید وجین علفهای هرز را تکرار کرد و پس از 3 تا 4 هفته سومین و آخرین برداشت علفهای هرز را انجام داد. چنانکه گفته شد، ماریتیغال به بسیاری از علفکشها

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد گیاهان دارویی، منابع طبیعی، محصولات کشاورزی Next Entries پایان نامه ارشد درمورد آب آبیاری، محصولات کشاورزی، کشورهای درحال توسعه