پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، عدالت اجتماعی، بیت المال، آموزش و پرورش

دانلود پایان نامه ارشد

شدت زیر نظر بگیر»(نهج البلاغه، نامه 53: 936).
بیشتر عزل و نصب کارگزاران آن حضرت بر اساس گزارشهایی بود که از مأموران سری خود دریافت میکردند. از باب نمونه هنگامی که به امام گزارش دادند یکی از پسرعموهایش در بیت المال بیدقتی کرده امام (ع) او را چنین سرزنش می کند:
«از خدا بترس و این اموال را به صاحبانش بازگردان و اگر چنین نکنی و خدا مرا یاری دهد، بر تو دست یابم و کیفرت دهم، شمشیری را به خون تو آغشته خواهم کرد، هر کس را بدان زنم به دوزخ روان گردد. سوگند به خدا اگر فرزندانم حسن و حسین کاری همانند کار تو می کردند در حق آنان گذشت نمیکردم و بدون تردید حقّ دیگران را از آنان باز پس می گرفتم» (همان، نامه 41: 873).

4-9-14-5. نشان دادن لغزشگاهها
آن بزرگوار در عهدنامه مالک اشتر میفرماید که تحقّق اهداف حکومت دینی و انجام وظایف و اجرای حقوق در پرتو نظم و از راه قانون امکان پذیر است. از این رو امام به اعزام کارگزاران به مناطق گوناگون، ضمن یادآوری لازم وظایف، به آنها هشدار میداد که اگر تخلفی کنند بهانهای مورد پذیرش نخواهد بود(مزینانی، 1381: 41) آن بزرگوار در عهدنامه ی مالک اشتر می نویسد از باب نمونه:
«بایسته است که این مجموعه را به مثابه میثاقی که چون حجتی است بر تو پایه و مایه عمل سیاسی و نظام خود قرار داده و از آن سرباز نزنی، چرا که در صورت سقوط در وادی خودبینی و خودرایی و انحراف از نظم قانون هیچ غرور و بهانه از تو پذیرفته نیست» (نهج البلاغه، نامه 53: 961).

4-9-14-6. عبرت از تاریخ
شناخت تاریخ و کشف قانونها و سنّتهای آن به برنامهریزی آینده کمک می کند. منابع دینی، قرآن، روایات، انسان را به تأمّل و تعقل به قوانین حاکم بر تاریخ فرا می خواند. نمونه هایی قرآنی و روایی در این باره بسیار است:« آل عمران، 137 ؛ نمل، 69 ؛ اعراف، 10 ؛ روم، 9»
از باب نمونه: علی (ع) به یکی از کارگزارانش به نام حارث همدانی پس از آنکه وی می خواهد که به قرآن و پندهای آن گوش فرا داده و حلال خدا را حلال و حرام آن را حرام بشمارد می نویسد:
«آنچه از حقایق زندگی پیشینیان در قرآن آمده تصدیق کن، از حوادث گذشته دنیا برای باقی ماندهی آن عبرت گیر، چرا که بعضی از آن همانند بعضی دیگر است و پایانش به نخستین آن ملحق می گردد اما همه آن گذرا و ناپایدار است» (نهج البلاغه، نامه 69: 999).
در این نامه به همانندی حوادث و رویدادهای تاریخی و همچنین بهرهگیری از حوادث گذشته برای حال و آینده سفارش شده است.
علی (ع) در نهج البلاغه به این واقعیت تصریح می کند:
«هشیار باشید که در دام گرفتاریها و سختیهایی که در نتیجه کردار زشت گریبانگیر امّتهای گذشته و ملّتهای پیشین شده نیفتید. درباره رویدادهای نیک و بد تاریخ زندگی آنان بیندیشید و بیدار باشید که همانند ایشان نشوید» (همان، خطبه 192: 576).
«برای اینکه کارگزاران نظام اسلامی به خوبی بتوانند به وظایف و مسئولیتهای خود عمل کرده و از نظام اسلامی پاسداری کنند، مطالعهی دقیق و تحلیلی تاریخ امّتهای پیشین، ضرورتی اجتناب ناپذیر است»(مزینانی،1381: 42-44).

4-9-14-7. روش پند و اندرز
یکی از شیوههای متداول در تربیت استفاده از پند و اندرز است. منابع دینی، قرآن، سخنان پیامبران و امامان معصوم پر از پند و اندرز است. علی (ع) در مقام عمل نیز در تربیت سیاسی مردم و کارگزاران از روش پند و اندرز کمک گرفته است.
موعظههای امام علی (ع) به کارگزاران به سه گونه است :
«الف) برخی مربوط به اخلاق و رفتار فردی آنان است چون: خدا محوری، آخرت گرایی، بی توجّهی به دنیا، یاد مرگ، حق مداری، عدل گرایی.
ب) برخی از پند و اندرزها نیز مربوط به اجتماع و چگونگی برخورد با مردم است چون: اجرای عدالت در میان مردم، رفتار عادلانه با غیر مسلمانان، اطاعت از رهبری، ارتباط مستقیم با مردم، مشورت و رایزنی با مردم، همنشینی با عالمان و حکیمان، توجّه به مصالح مردم، عفو و گذشت و … صلح گرایی، پایبندی به تعهدات، پرهیز از خونریزیهای به ناحق.
ج) بخشی از توصیههای علی (ع) به کارگزاران مربوط به شناخت آفات قدرت و حکومت و پرهیز از آن است. از باب نمونه: پرهیز از عجبو خودپسندی، خیانت، طمع، حرص، ستم، رشوه خواری و … و دوری ازثناگویان و چاپلوسان، پرهیز از منّت بر مردم در برابر خدماتی که به آنها ارائه داده می شود، پرهیز از شعارها و وعده های بدون عمل» (مزینانی، 1381: 44-46).
به عنوان نمونه: «از منّت بر مردم با تکیه بر خدمات خود، از مبالغه و گزافه گویی در عملکرد و از دادن وعدههایی که تخلف تو آن را در پی خواهد داشت، پرهیز کن. چرا که منّت، ارزش خدمات را از بین میبرد. گزافهگویی، فروغ حق را میگیرد و خلف وعده، سبب خشم خدا و مردم است» (نهج البلاغه، نامه 53: 958).
نمونه یاد شده دلیل روشنی بر به کارگیری شیوه ی پند و اندرز از سوی آن حضرت است.

4-10. حقوق مردم از دیدگاه نهج البلاغه
از مسائل اساسی هر نظام سیاسی، اولاً فهم حقوق متقابل حکومت و اقشار مختلف است، ثانیاً توجّه به تنوع این حقوق می باشد، ثالثاً تلاش متقابل در ادای این حقوق است که در صورت تحقّق این سه شرط نظام سیاسی اتقان لازم را پیدا می کند.

4-10-1. حقوق سیاسی مردم
الف). حقّ تعیین سرنوشت
مهمترین حقّی که در حکومت مطرح است اینکه آیا مردم در تعیین سرنوشت خود می توانند دخالت داشته باشند یا خیر؟
امام در خطبه های 173، 137، 170، 205 و نامه های 1 و 31 و 54 متذکر این مبنا شده است.

ب) . آزادی
حضرت در نامه 31 می فرماید:
«و لاتکن عبد غیرک و قد صعبک الله حراً»«بندهی دیگری مباش چرا که خداوند تو را آزاد آفریده است».
بدیهی است آزادی مطرح در فرهنگ سیاسی اسلام، علاوه بر آزادی شخصی، آزادی فکر، بیان، فهم، اندیشه، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی نیز است.
با اشاره به یک نمونه از آزادی در حکومت حضرت در قبال مخالفان وضعیت آزادی در فرمان امام روشن می شود. وضعیت خوارج است که بعد از جنگ صفین و مسأله حکمیّت به مخالفت جدی با امام پرداختند و علیرغم مزاحمتهای فراوان، امام ایشان را به بحث و گفتگو فرا می خواند و سعی در امتناع و هدایت ایشان داشت و نه تنها متعرض ایشان نشد بلکه سهم آنان را از بیت المال پرداخت کرد و آزادی ایشان را محدود نساخت تا جایی که دست به اقدام مسلحانه علیه حکومت زدند.

ج). نصیحت کارگزاران
وقتی مردم از حضرت خواستند که شکایت آنها را به خلیفه سوم برساند خطاب به خلیفه سوم می فرماید:
«مردم پشت سر من هستند و مرا به عنوان نماینده و سفیر خویش نزد تو فرستاده اند»(نهج البلاغه، خطبه 164: 443)

د). توجه به افکار عمومی
امام در خواص و عوام، توجه به عوام و جلب رضایت آنها را مورد تأکید قرار می دهند و فلسفه ی آن را
اینگونه بیان می کند:
«پایه دین و صمیمیت مسلمانان و ذخیره دفاع در برابر دشمنان تنها توده ملّت هستند.بنابراین باید گوشت به آنها و میلت با آنان باشد (گوش دولت برای آنها و در خدمت آنها باشد(نهج البلاغه، نامه 53: 918).

ه). حقّ دانستن
«آگاه باشید حقّ شما برمن این است که هیچ رازی رااز شما پنهان نسازم مگر اسرار جنگی و نظامی را» (همان، نامه50: 901).

و). حفظ اسرار
«از فرمان مهم به مالک اشتر این است که تا آنجا که در توان داری در پرده پوشی عیوب مردم بکوش».( همان، نامه53: 920 )

ز). پیوند با مردم
از عمدهترین آفاتی که مسئولان را تهدید می کند این است که به بهانه اشتغالات از مردم فاصله میگیرند و ارتباط را با واسطه ها انجام می دهند که این فاصله موجب می شود نه درد و مشکلات مردم را مستقیم و درست درک کنند و نه مردم حرف ایشان را خوب بفهمند. امام این وظیفهی مهم همه را در نامه ی 53 گوشزد می کند.
حضرت به قثم بن عباس فرماندار شهر مکه می نویسد: «در میان تو و مردم نباید واسطه و سفیری جز زبانت و حاجب و پرداری جز چهره ات باشد» (همان، نامه 67: 993).

ح). حقّ پرسش از مسئولان و پاسخگو بودن به آنان
مردم نه تنها در مورد اصل حکومت و حاکم حق دارند بلکه بر کارگزاران نیز حق دارند، از این رو حضرت به عبدالله بن عباس فرماندار بصره می فرمایند که «من و تو در اعمالی که از تو به عنوان یک کارگزار حکومتی من سر می زند شریک هستم» (همان، نامه 18: 771 ).

ط). قانون محوری (حق گزینش حق از ناحق)
با وجود جایگاهی که مالک اشتر نزد امام دارد و فرمان جامعی که حضرت برای او صادر کرده و با اطمینانی که به ایشان دارد به مردم مصر نامه می نویسد و ضمن بیان ویژگیهای بیمانند مالک می فرماید:
«سخن مالک را بشنوید و فرمانش را در آنجا که حق است اطاعت کنید» (نهج البلاغه، نامه 38: 876 )
مفهوم این بود که اگر فرمان مالک مطابق حق نبود شما نیز حق عدم اطاعت دارید.

4-10-2. حقوق اجتماعی مردم
الف). عدالت اجتماعی
بالاترین نمود حکومت علوی بین عدالت اجتماعی بود که در زمان رواج تبعیضها بیش از شاخصههای دیگر در کلام حضرت به چشم می خورد تا جایی که حضرت را مقتول عدالتش خواندهاند.
در خطبه شانزدهم که معروف است حضرت در ابتدای حکومت خود قرائت فرموده اند با شدت از اجرای عدالت اجتماعی سخن به میان می آورد:
«سوگند خدایی که پیامبر را به حق مبعوث کرد. سخت آزمایش می شوید، چون دانهای که در غربال ریزند یا غذایی که در دیگ گذارند به هم خواهید ریخت، زیر و رو خواهید شد تا آنکه پایین به بالا و بالا به پایین رود، آنان که سابقهای در اسلام داشتند و تاکنون منزوی بودند بر سر کار می آیند و آنها که به ناحق پیش گرفتند عقب زده خواهند شد» (همان، خطبه16 :719).

ب). عدم اجبار مردم برای حضور در جنگ (اگرچه شرعاً هم به آنها واجب باشد)
«و از آنان که فرمان می برند برای سرکوب عامیان مدد گیر، زیرا آنکس که از جنگ کراهت دارد بهتر است که شرکت نداشته باشد و شرکت نکردنش از یاری دادن اجباری بهتر است» (همان، نامه 40: 871 ).

ج). توسعه و اصلاحات اجتماعی
این یک حقیقت است که رشد و هدایت جامعه به سوی سعادت بدون در نظر گرفتن زندگی سالم قابل تصور نیست. از این رو یکی از مهمترین اصول و حقوق در نظام اسلامی اهتمام به توسعه و اصلاحات اجتماعی است که حضرت در صدور نامه مالک اشتر به آن اشاره می فرمایند. و دیگر مصادیق حقوق اجتماعی مردم از نگاه حضرت شایسته سالاری و امنیت اجتماعی که دراین باره تو ضیح داده شده است .
4-10-3. حقوق فرهنگی مردم
1-آموزش و پرورش 2-ارائه الگوهای متعالی3-نصیحت وخیرخواهی 4- احیای ارزشهای الهی(جلوگیری از تهدیدها).

الف). آموزش و پرورش
امام در بیان حقوق مردم بر رهبر و حکومت اسلامی چنین می فرماید:
«اما حقّ شما بر من … اینکه شما را آموزش دهم تا بی سواد و نادان نباشید و شما را تربیت کنم تا راه و رسم زندگی را بداند» (نهج البلاغه،خطبه 34: 112).

ب). احیای ارزش های الهی (جلوگیری از تهدیدها)
امام در خطبه منبریه در بیان فلسفه حکومت اسلامی چنین می فرماید:
«خدایا تو میدانی که جنگ و درگیری ما برای به دست آوردن قدرت و حکومت و دنیا و ثروت نبود بلکه می خواستیم:1- نشانه های حق و دین تو را به جایگاه خویش (جامعه اسلامی) بازگردانیم (بازگشت معالم دینی)، 2- و در سرزمینهای تو اصلاح را ظاهر کنیم (اصلاح جامعه)، 3- تا بندگان ستم دیدهات در امن و امان زندگی کنند (برقراری امنیّت)، 4- و قوانین و مقررات فراموش شده تو بار دیگر اجرا گردد (احیای سنّتهای فراموش شده)».
«حضرت در اینجا حق مردم به عهده حکومت را در قالب فلسفه ی حکومت بیان کرد»(ماندگار، 1386: 237).
4-10-4. حقوق اقتصادی مردم
الف). عدالت اقتصادی
تحقّق عدالت از اساسیترین اهداف امام بود و به علت آن بعضی افراد مثل طلحه و زبیر از امام جدا شدند و بعضی مثل معاویه تا حد نابودی اسلام تلاش کردند تا امام را از سر راه خود بردارند و بعضی نیز از سر دلسوزی به امام توصیه میکردند که همانند خلفای قبل برخلاف سیره ی پیامبر اکرم در تقسیم بیت المال رعایت حال بزرگان خویش و اشراف عرب را بکند؛ اما امام با همه این خواست ها و حوادث مقابله کردند و سرانجام در طریق عدالت به شهادت رسیدند (نهج البلاغه،

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد امام علی (ع)، تشویق و تنبیه، نهج البلاغه، امر به معروف Next Entries پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، امام حسین، آیات و روایات، آیین دادرسی