پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، حکومت اسلامی، امام علی (ع)، شایسته سالاری

دانلود پایان نامه ارشد

الهی و ابلاغ آن از سوی پیامبر تحقّق پیدا کرد. لذا امامت علی (ع) از جانب خدا بوده و عملاً مردم در امامت و رهبری و مشروعیت آن نقشی نداشتهاند. البته پس از ابلاغ پیام الهی مردم از سوی رسول خدا امر به بیعت شدند و زن و مرد در آن روز با علی بن ابیطالب (ع) به عنوان جانشین و رهبر امّت اسلام بعد از پیامبر اکرم (ص) بیعت نمودند.
دوّم: جریان رهبری بعد از پیامبر خدا، دستخوش توطئه و انحراف شده و عملاً مردم از امامت خود محروم ماندند و حق مسلّم آن حضرت، به رأی سقیفه تصاحب و غصب گردید در این زمینه عبارات فراوانی در نهج البلاغه وجود دارد که در ذیل به ذکریک نمونه اشاره می شود:
می فرماید: «به خدا سوگند؛ هرگز فکر نمی کردم به خاطرم خطور نمی کرد که عرب بعد از پیامبر امر امامت و رهبری را از اهل او برگردانند یا آن را از من دور سازند» (نهج البلاغه، نامه62: 981 ).
سوم: پس از عثمان مردم سراسیمه به سوی علی (ع) شتافتند و خواستار بیعت با او بودند حضرت ابتدا از پذیرش امتناع نمود وبا اصرار مردم مسوولیت حکومت را پذیرفت (سلمانی کیاسری، 1385: 144).

4-9. مبانی حقوق متقابل دولت ومردم
4-9-1. خدامحوری
زمام دار حکومت اسلامی بر طبق اصول و مبانی کلی و جهان بینی توحیدی، بر این باور است که قدرت الهی بالاتر از همه قدرت ها و همه چیز تحت قدرت اوست؛ بنابراین همواره خود را در محضر خداوندی می بیند. حضرت به مالک می گوید: «ای مالک تو از مردم برتری و من که تو را نصب کرده ام بالاتر از تو هستم و خداوند برتر از من و تو است؛ بنابراین همواره به عظمت و قدرت مافوق توجّه کن و رفتار با شهروندان را با عنایت بر قدرت خداوند تنظیم کن پس چنانکه دوست داری خدا بر تو ببخشاید که گناهت را عفو کند، تو هم از گناه رعیت درگذر» (نهج البلاغه، نامه 53: 918 ).

4–9-2. عدالت محوری
حکومت برای امام هدف نبوده، بلکه امام آن را وسیله ای برای تحقّق عدالت، اقامه حق و ازاله باطل می دانست. در جای دیگر، امام وجود موّدت و همدلی در جامعه که نشانه رابطه متقابل حکومت و مردم بوده و مشروعیت نظام را مشخص می کند، را نتیجه اقامه عدل معرفی کرده و می فرماید:
«همانا برترین چشم روشنی زمامداران، برقراری عدل در شهرها و آشکار شدن محبّت مردم به رهبر است که محبّت دلهای رعیت جز با پاکی قلب ها پدید نمیآید و خیرخواهی آنان زمانی است که با رغبت و شوق، پیرامون رهبر را گرفته و حکومت بار سنگینی را بر دوش رعیت نگذاشته باشد و طولانی شدن مدّت زمامداری بر مردم ناگوار نباشد ( همان، نامه53: 930 ).
حضرت با بیان صفات ویژگیهای لازم برای جانشین پیامبر اولویتهای خود را در احراز این جایگاه بیان می فرماید: «خدایا، من نخستیم کسی هستم که به تو روی آورد و دعوت تو را بشنید و اجابت کرد. در نماز کسی از من جز رسول خدا پیشی نگرفت، همانا شما دانستید که سزاوار نیست بخیل بر ناموس و جان و غنیمتها و احکام مسلمانان ولایت و رهبری یابد و امامت مسلمانان را عهده دار شود تا در اموال آنها حریص گردد و نادان نیز لیاقت رهبری ندارد تا با نادانی خود مسلمانان را به گمراهی کشاند و ستمکار نیز نمی تواند رهبر مردم باشد که با ستم، حقّ مردم را غضب و عطاهای آنان را قطع کند. و نه کسی که در تقسیم بیت المال و رشوه خوار در قضاوت نمی تواند امام باشد زیرا که برای داوری با رشوه گرفتن حقوق مردم را پایمال، و حق را به صاحبان آن نمی رساند و آن کسی که سنّت پیامبر اکرم (ص) را ضایع می کند لیاقت رهبری ندارد. زیرا که امت اسلامی را به هلاکت میکشاند» (همان، خطبه 131: 348 ).
وقتی هدف تحقّق عدالت باشد بخیل، نادان، ستمکار، غیر عادل، رشوه خوار و ضایع کننده سنّت پیامبر نمیتوانند این جایگاه را عهده دار باشد، چون حق این منصب را ضایع خواهند کرد و مصداق «وضع الشی علی موضعه» که معنای عدالت است نخواهد بود.
«درواقع جامعهای که عدالت در آن برپا نیست فاقد حیات انسانی و زندگی معنوی است و دیانتی که در آن اهتمام به برقراری عدالت نیست، مایه گمراهی است و حکومتی که عدالت هدف آن نیست و در راه برقراری عدالت همه جانبه و فراگیر نام نمی زند در مسیر هلاکت است» (ماندگار ،1386 :206).
حضرت در توصیف بهترین بندگان خدا می فرماید:
«بهترین و محبوب ترین بنده نزد خدا، بنده ای است که خود را به عدالت واداشته و آغاز عدالت او آنکه هوای نفس را از دل بیرون رانده است، حق را می شناسد و به آن عمل می کند» (نهج البلاغه،خطبه 86: 198).
ازجمله ویژگیهای عدالت را می توان به ندادن امتیازبه خواص اشاره کرد.حضرت در این باره می فرمایند نزدیکان و خویشان خویش را برتری مجوی و انصاف را رعایت کن و حق را به هر کس که لایق آن است بسپار:
«والی را نزدیکانی است و خویشاوندان که خوی برتری جستن دارند و گردن فرازی کردن و در معاملت انصاف را کمتر به کار بستن، ریشهی ستم اینان را با بریدن اسباب آن برآر و به هیچ یک از اطرافیان و خویشاوندانت زمینی را به بخششی وامگذار و مبادا تو طمع کنند با بستن پیمانی که مجاور آنان را زیان رساند در بهره که از آب دارند، یا کاری که باید با هم به انجام رسانند و رنج آن را بر عهده دیگران نهند … حق را از آن هر که بود بر عهده دار؛ نزدیک یا دور، و در این باره شکیبا باش» (همان،نامه 53: 952).

4-9-3. مصلحت محوری (تأمین مصالح عموم)
یکی از زمینههای مهمّ تحقّق حقوق متقابل، توجّه به مصالح اهم در جامعه است. اگر مصلحت محوری ملاک عمل حکومت ها قرار گیرد و باور عمومی را به خود جلب کند بهترین وسیله و بستر برای اعمال این حقوق است.
حضرت در فرمان به مالک در نامه 53، چهار موضوع حیاتی را به عنوان هدف فرمان ذکر می فرماید:
(جمع آوری مالیات، نبرد با دشمنان، اصلاح مردم و کار مردم و آبادی شهرها).

4-9-4. مردم محوری
از اهداف حکومت امام علی(ع) تربیت است. در تربیت، انسان، محور اساسی است. از این رو در حکومت الهی، مردم نقش اساسی را دارند و حکومت ابزاری برای رشد و تعالی آنان است در اینجا به نمونههایی از ویژگیهای مردم محوری در نهج البلاغه اشاره می کنیم:

الف). مشروعیّت سیاسی و مقبولیّت مردمی(حق تعیین سرنوشت)
حضرت در این معنا را در خطبه های 173 و 137 و 170 و 205 و نامه های 31 و 54 متذکر می شود که تنها به بخشی از نامه 54 اشاره می کنیم:
«من قصد مردم نکردم تا اینکه مردم قصد من کردند به سویم آمدند و برای بیعت دست به سوی آنان دراز نکردم تا اینکه ایشان دست دراز کردند و با من بیعت کردند» (نهج البلاغه، نامه 54 :963 ).

ب). حضور در بین مردم
از وظایف حاکم این است که باید در بین مردم حضور پیدا کند:
«فراوان خود را از رعیت خویش پنهان مکن که پنهان شدن والیان، از رعیت، نمونهای، از تنگ خویی و کم اطلاعی در کارها و نهان شدن از رعیت، والیان را از دانستن آنچه بر آنان پوشیده است باز دارد؛ پس کار بزرگ نزد آنان خرد به شمار آید و کار خرد بزرگ نماید، زیبا زشت شود و زشت زیبا، و باطل به لباس حق درآید و همانا والی، انسانی است که آنچه را مردم از او پوشیده دارند نداند و حق را نشانهای نبود تا بدان راست از دروغ شناخته شود و تو به هر حال، یکی از دو کس خواهی بود: یا مردی که نفس او در اجرای حق سخاوتمند است پس چرا خود را بپوشانی و حق واجبی را که بر عهده تو است نرسانی یا کار نیکی را نکنی که کردن آن توانی یا به بازداشتن حق گرفتاری ایشان فرمود: مثل نماز ضعیف ترین آنها و با مؤمنان مهربان باش» (همان،نامه53: 920).

ج). رسیدگی مستقیم به امور مردم
حضرت علی (ع) یک از وظایف حاکم را این می داند که بدون هیچ واسطه ای به سخنان و شکایات مردم
گوش فرا دهد و به آنها رسیدگی کند:
«و برای مراجعه کنندگان، زمانی را قرار بده که شخصاً به امور آنها رسیدگی کنی، برای آنها مجلسی قرار بده که عمومی باشد و در آن برای خداوند تواضع کنی و لشکریان و یارانت را از آن مجلس دور ساز تا هر کس بدون ترس و لکنت صحبت کند» (نهج البلاغه،نامه67 :154).

د). تعیین وقت ملاقات با مردم
حضرت علی (ع) یکی از وظایف حاکم را این می داند که با مردم به گفتگو بنشیند:
«بخشی از وقت خود را خاصّ کسانی کن که به تو نیاز دارند، خود را برای کار آنان فارغ دار و در مجلس عمومی بنشین و در آن مجلس برابر خدایی که تو را آفریده فروتن باش و سپاهیان و یارانت را که نگهبانند یا تو را پاسبانان، از آنان بازدار تا سخنگوی آن مردم با تو گفتگو کند …» (همان، نامه 53: 916).

ه). گزارش کار به مردم
امام استیضاح زمام دار را از حقوق مردم می شمارند و آن را از وظایف یک حاکم می داند:
«اگر رعیت بر تو گمان ستم برد عذر خود را آشکارا با آنان در میان گذار و با این کار از بدگمانی شان در آر، که بدین رفتار، نفس خود را به فرمان آورده باشی، و با رعیت مدارا کرده و حاجت خویش را برآورده رعیت را به راه راست واداشته» (همان،نامه53 :953).

و). حاکم خدمتگزار است و منّتی بر مردم ندارد
امام علی(ع) به مالک اشتر خطاب می کند که حاکم هیچ منّتی بر مردم ندارد و این کار باعث کم ارج شدن نیکی می شود:
«بپرهیز که با نیکی خود بر رعیت منّتگذاری یا آنچه را کردهای بزرگ شماری یا آنان را وعدهای دهی و در وعده خلافت آری، که منّت نهادن، ارج نیکی را ببرد و کار بزرگ شمردن نور حق را خاموش گرداند» (همان، نامه53: 959).

ز). شایسته سالاری

4-9-5. تربیّت محوری
انسان سازی و تربیت انسان از اصلی ترین اهداف بیعت دنیا و تشریع مکاتب الهی به ویژه اسلام است. بر اساس آموزههای اسلامی، حکومت، بهترین وسیله برای رسیدن به این هدف مهم میباشد. با تربیت میتوان زمینه رشد و تعالی فرد و جامعه را فراهم کرد تا استعدادها و توانایی ها در جهت کمال مطلق شکوفا شود خطبههای حضرت و نامهها و مکاتبات ایشان و کلمات قصار ایشان در واقع منشور انسانسازی است چون از لسان انسان کامل صادر شده است از باب نمونه به برخی سخنان حضرت در باب تربیت و اهتمام ایشان به این مهم اشاره می کنیم:
تربیت اسلامی از وظایف مهم و واجبات بر عهدهی امام و رهبر جامعه است. «امّا شما نیز بر امام حقوقی دارید … از جمله اینکه شما را تعلیم دهم تا نادان نمانید و آدابتان بیاموزم تا بدانید» (نهج البلاغه،خطبه 34: 112 ).
بیان آنچه لازمه ی تربیت است:
«ای مردم من اندرزهایی را که پیامبران به امّتهایشان دارند بر شما گفتم، و آنچه اوصیا به (مردمان) پس از خود رساندند (من نیز به شما) رساندم» (همان،خطبه 181: 500 ).
4-9-6. امنیّت محوری
برقراری امنیّت در تمام ابعاد از اهداف مبانی مهمّ حکومت اسلامی است که در سایه آن تحقّق اهداف عالیه و رسیدن به رشد و کمال و انسانی میسر می شود. امام علی (ع) از منادیان امنیّت در جامعه بود. از نمونههای اهتمام امام به مسأله امنیّت می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
1- در خطبه 3و نامه 63، به این امر اذعان داردکه: نوع پذیرش حکومت که اگر، اصرار مردم بر آن و تقاضای بیعت آزادانه مردم نبود، امام همانند زمان خلفای سهگانه به وظایف دیگر مشغول می شدو در حاشیه حکومت قرار می گرفت.
2- درخطبه 136نیز آمده است که: از مهمترین زمینههای امنیّت، نوع شکل گیری حکومت است که بر اساس پذیرش عمومی اکثریت می باشد، از این رو استناد امام به نوع پذیرش حکومت و اینکه بیعت با ایشان امری اجباری و ازسوی ناآگاهی نبوده را به عنوان نمودی از اهتمام حضرت به بحث امنیّت می توان بیان کرد.
3- در خطبه 106 بیان صریح امنیّت به عنوان یکی از اهداف پذیرش حکومت مد نظر است.
4- در خطبه 206 به این امر اشاره دارد که: در سایه رونق دین و برپایی علائم دیانت و حفظ حدود و مرزهای شریعت امنیّت فکری، فرهنگی و معنوی و دیگر امنیّتها به درستی فراهم خواهد شد.
5ـ در نامه 53 به این امر اشاره می فرمایند که: پیوند بین امنیّتهای متعدد با یکدیگر، به این معنا که امنیّت سیاسی و اجتماعی با امنیّت معنوی و فرهنگی و یا امنیّت شغلی و اقتصادی در ارتباط هستند و آسیب در یکی موجب آسیب در دیگری می شود؛ از این رو به فرمانداران و کارگزاران حکومت سفارش به حفظ امنیّت سیاسی، اجتماعی می کنند.
6-

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، قدرت سیاسی، اجرای عدالت، امام علی (ع) Next Entries پایان نامه ارشد درمورد امام علی (ع)، تشویق و تنبیه، نهج البلاغه، امر به معروف