پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، امام علی (ع)، فرهنگ و تمدن

دانلود پایان نامه ارشد

« ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَيْهِ الْكِتَابَ نُوراً لَا تُطْفَأُ مَصَابِيحُهُ وَ سِرَاجاً لَا يَخْبُو تَوَقُّدُهُ وَ بَحْراً لَا يُدْرَكُ قَعْرُهُ وَ مِنْهَاجاً لَا يُضِلُّ نَهْجُهُ وَ شُعَاعاً لَا يُظْلِمُ ضَوْءُهُ وَ فُرْقَاناً لَا يُخْمَدُ بُرْهَانُهُ وَ تِبْيَاناً لَا تُهْدَمُ أَرْكَانُه23:
سپس كتاب آسمانى يعنى قرآن را بر او نازل فرمود؛ نورى كه خاموشى ندارد، چراغى كه افروختگى آن زوال نپذيرد، دريایى كه اعماقش را درك نتوان نمود، راهى كه گمراهى در آن وجود ندارد، شعاعى كه روشنى آن تيرگى نگيرد، فرقان و جدا كننده حق از باطلى كه درخشش دليلش به خاموشى نگرايد، بنيانى كه اركان آن منهدم نگردد.»

در گونه دیگر از سخنان امام علی (ع)، وحی محمدی (ص) موضوع اصلی کلام است و از ویژگی های همان سخن رفته است. در این دسته از سخنان می توان هم مفاهیمی درباره پدیده وحی به دست آورد و هم ویژگی های قرآن کریم را پیدا نمود؛ مانند :

« فَالْقُرْآنُ آمِرٌ زَاجِرٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقٌ حُجَّةُ اللَّهِ عَلَى خَلْقِهِ أَخَذَ عَلَيْهِ مِيثَاقَهُمْ وَ ارْتَهَنَ عَلَيْهِمْ أَنْفُسَهُمْ أَتَمَّ نُورَهُ وَ أَكْمَلَ بِهِ دِينَه‏ 24 :
قرآن فرمان دهنده‏اى است باز دارنده، ساكتى است گويا، حجت خداوند است بر مخلوقش، خداوند پيمان عمل به قرآن را از بندگان گرفته و آنان را در گرو دستورات آن قرار داده، نورانيت آن را تمام و دينش را با آن كامل ساخته است.»

2ـ1. فلسفه و علل بعثت پیامبر(ص)
مراد از فلسفه، وجه عقلانی بعثت پیامبر اکرم(ص) است. در حقیقت، تشریح فلسفه بعثت، پاسخی است به این مسئله که ضرورت بعثت پیامبر اکرم(ص) چه بوده و چه نیاز یا نیازهای خردمندانه ای را برآورده است. فلسفه و علل بعثت، با اهداف آن هم پوشانی هایی دارد و از این رو، ما در اینجا دیگر از اهداف بعثت بحث نخواهیم کرد. تردیدی نیست که برای حل این مسئله می بایست نگاهی به پیش زمینه جامعه ای که پیامبر(ص) در آن ظهور کرد و نیز جامعه بشری آن روزگار بیندازیم. بخشی از بحث به مسئله اخلاق و رفتار باز می گردد که در مبحثی جداگانه بدان پرداخته شده است.25 در کلمات امام علی(ع) نیز بدین مسئله بسیار پرداخته شده که در صفحات آتی شرح آن خواهد آمد.

2ـ1ـ1. اصلاح تباهی و فساد دنیا و نجات تمدنهای بشری
این حقیقت در آثار محققان تاریخ به اندازه کافی بحث شده است که در قرن هفتم میلادی، عصری که پیامبر اکرم (ص) ظهور کرد، دو امپراتوری بزرگ آن روزگار، ساسانی و روم شرقی بر جهان متمدن حکمفرما بودند. ارائه تصویری از وضعیت این دو امپراتوری می تواند تا حدودی شرایط حاکم بر جهان متمدن آن روزگار را بر ما نمایان سازد. امپراتوری ساسانی و روم شرقی، افزون بر آنکه خود از درون دچار معضلات و مشکلات اجتماعی، اخلاقی و مذهبی بودند، سالها بود که با یکدیگر در یک سلسله نبردهای فرسایشی خسارت بار از جمله نبردی که از سال 603م. آغاز شده بود، به سر می بردند.26به گفته ویل دورانت، در این دو کشور، طبقات مختلف اجتماعی در حال نزاع با یکدیگر بودند و حکومت هایشان به گونه ای بی رحمانه از مردم مالیات می گرفتند و انواع ظلم و ستم را بر آنان روا می داشتند. طبقه حاکم و اشراف، غرق شهوات و امیال نفسانی بودند و از سرانجامی که در پیش داشتند در غفلت به سر می بردند و موجبات زوال خود را فراهم می آوردند. حکومت ساسانی اندکی بعد از ظهور اسلام سقوط کرد و حکومت روم شرقی هرچند مدتی بعد نیز دوام آورد، اما آن نیز عاقبت به زیر آمد و از میان رفت.27 ساسانیان جامعه را به طبقات مختلف تقسیم کرده بودند و در عرصه اقتصاد و مالکیت به شدت تبعیض روا می داشتند.28 مملکت ساسانی افزون بر این دچار تفرقه مذهبی نیز شده بود. آیین زرتشت دچار تشریفات و ظاهرگرایی و از تعالیم اخلاقی و معنوی تهی شده بود29 و مردم برای گریز از فشار اشراف و و موبدان می کوشیدند از زیر بار گران این ناملایمات خود را بیرون آورند و بدین سان، در مقابل آیین رسمی زرتشتی، که مذهب دولت و دربار بود و به آن «بهدین» می گفتند، مذاهب دیگری نیز در میان زرتشتیان، پدید آمد.30
باید گفت که دو امپراتوری یاد شده، در حقیقت عصاره فرهنگ و تمدن بشر تا آن زمان بودند و میراث گذشتگان را در شرق و غرب عالم در خود به هم رسانده بودند. آنچه از امام علی (ع) در منابعی همچون نهج البلاغه موجود است، به صراحت تمام با گزارش های تاریخی درباره اوضاع بغرنج مردم جهان همخوانی دارد. امام (ع) در بخشهایی از این سخنان از تفرقه، فساد اخلاقی و حکومت هوا و هوس در جهان سخن گفته است :

« إِلَى أَنْ بَعَثَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَمَّداً رَسُولَ اللَّهِ (ص) لِإِنْجَازِ عِدَتِهِ وَ إِتْمَامِ نُبُوَّتِهِ مَأْخُوذاً عَلَى النَّبِيِّينَ مِيثَاقُهُ مَشْهُورَةً سِمَاتُهُ كَرِيماً مِيلَادُهُ وَ أَهْلُ الْأَرْضِ يَوْمَئِذٍ مِلَلٌ مُتَفَرِّقَةٌ وَ أَهْوَاءٌ مُنْتَشِرَةٌ وَ طَرَائِقُ مُتَشَتِّتَةٌ 31 :
تا اين كه خداوند سبحان، براى وفاى به وعده خود و كامل گردانيدن نبوت، محمد (ص) رسول خويش را مبعوث ساخت؛ كسى كه از همه‏پيامبران براى بشارت به آمدنش پيمان گرفته شده بود، نشانه‏هايش مشهور و ميلادش پسنديده بود، در آن روز (كه او قدم به جهان گذارد) مردم زمين داراى مذاهب پراكنده و خواسته هاى ضد و نقيض و جمعيت هایى متشتت بودند.»

تعبیر «اهل الارض» که در کلام بالا آمده است، در تمامی مردم زمین ظهور دارد و نشان می دهد که امام علی(ع) در این گفتار، قصد توصیف وضعیت دنیای آن روزگار را دارد نه فقط حجاز. آن حضرت در سخنی دیگر باز به کلمه «دنیا» تصریح کرده و از این خبر می دهد که اساسا از فلسفه های ظهور پیامبر اکرم(ص) نجات دنیا از نابودی بوده است. این دور از ذهن نیست؛ زیرا چنان که گفتیم، بخش عمده دنیای آن روزگار متشکل از دو تمدن ساسانی و روم شرقی بود که هر دو در شُرُف نابودی و اضمحلال بودند. این نکته نیز جالب توجه است که هر دو تمدن چندی بعد و با فاصله، به دست مسلمانان افتادند و بقای آن دو تمدن و سپردن دستاوردهایشان به مردمان روزگاران بعدی، وامدار اسلام است :

« ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ بَعَثَ مُحَمَّداً (ص) بِالْحَقِّ حِينَ دَنَا مِنَ الدُّنْيَا الِانْقِطَاعُ وَ أَقْبَلَ مِنَ الْآخِرَةِ الِاطِّلَاع‏ 32 :
خداوند، محمد (صلى اللّه عليه و آله و سلّم) را هنگامى به حق مبعوث ساخت كه دنيا به پايان يافتن نزديك شده، نشانه‏هاى آخرت روى‏آور گرديده بود.»

وضعیت عرب و جزیرة العرب بسی بغرنج تر از جهان ساسانی و روم شرقی بود. این دوره از تاریخ حجاز را دوره جاهلی می نامند. دوره جاهلی را پژوهشگران غالبا تا حدود 150 سال قبل از اسلام تحدید کرده اند.33 عرب در دوره جاهلی به لحاظ اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی دچار بیماریهای سختی بود. خوشبختانه آن بخش از سخنان امام علی(ع) که این دوره را به تصویر کشیده است، امروزه در دسترس است و در این کلمات امام علی(ع) توضیحاتی همه جانبه از جامعه عرب ارائه شده است.
در عربستان یا حجاز آن روزگار معدود کسانی سواد خواندن و نوشتن داشتند.34 جهل بر جامعه تسلط داشت و قساوت حکومت می کرد؛ چنانکه امام علی(ع) می فرماید:

« الْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ وَ الْجَفْوَةِ الْجَافِيَةِ وَ النَّاسُ يَسْتَحِلُّونَ الْحَرِيمَ وَ يَسْتَذِلُّونَ الْحَكِيمَ يَحْيَوْنَ عَلَى فَتْرَةٍ وَ يَمُوتُونَ عَلَى كَفْرَةٍ 35 :
جهل بر افكار غالب، قساوت و سنگدلى بر دلها مسلط گشته بود و مردم حرام را حلال مى‏شمردند و دانشمندان را تحقير مى‏كردند و بدون آئين الهى زندگى كرده و در حال كفر و بى دينى جان مى‏سپردند. »

عرب نه کتاب خواندن می دانست و نه سابقه نبوت داشت و نه پیامبری در میانشان ظهور کرده بود:

« إِنَّ اللَّهَ بَعَثَ مُحَمَّداً (ص) لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ يَقْرَأُ كِتَاباً وَ لَا يَدَّعِي نُبُوَّةً 36:
خداوند هنگامى محمد (ص) را مبعوث ساخت كه هيچكس از عرب كتاب آسمانى نداشت و ادعاى نبوت نمى‏نمود. »

اندک مردمانی که از علم و معرفت و خرد بهره می بردند، در آن فضای جهل آلود توان سخن گفتن نداشتند و گفتار آنان شنیده نمی شد:
« بِأَرْضٍ عَالِمُهَا مُلْجَمٌ وَ جَاهِلُهَا مُكْرَمٌ 37 :
در سرزمينى كه دانشمندش به حكم اجبار لب فرو بسته و جاهلش گرامى بود. »

وضعیت اخلاقی و رفتاری عرب نیز چنانکه در بخش مربوط به اخلاق در پژوهش حاضر تشریح شده است، بسیار نابسامان و غیر انسانی بود.38 اوضاع زندگی و معیشتی آنان چنان که در منابع تاریخی و نیز کلمات امام علی(ع) آمده است، به دشواری می گذشت :

« أَنْتُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ عَلَى شَرِّ دِينٍ وَ فِي شَرِّ دَارٍ مُنِيخُونَ بَيْنَ حِجَارَةٍ خُشْنٍ وَ حَيَّاتٍ صُمٍّ تَشْرَبُونَ الْكَدِرَ وَ تَأْكُلُونَ الْجَشِبَ وَ تَسْفِكُونَ دِمَاءَكُمْ وَ تَقْطَعُونَ أَرْحَامَكُمْ الْأَصْنَامُ فِيكُمْ مَنْصُوبَةٌوَ الْآثَامُ بِكُمْ مَعْصُوبَةٌ 39 :
شما ای ملت عرب بدترين دين و آئين داشتيد و در بدترين سرزمينها زندگى مى‏نموديد، در ميان سنگهاى خشن و مارهائى كه فاقد شنوائى بودند (و به همين جهت از هيچ چيز نمى‏ترسيدند) آبهاى آلوده را مى‏نوشيديد و غذاهاى ناگوار را مى‏خورديد، خون يكديگر را مى‏ريختيد و پيوند خويشاوندى را قطع مى‏نموديد، بتها در ميان شما بر پا بود (و پرستش بت شيوه و آئين شما) و گناهان سراسر وجود شما را فرا گرفته بود.»

این نوع زندگی و دور بودن آنها از تعالیم آسمانی و انسانی باعث شده بود تا همواره در نزاع و ستیز باشند، امام علی(ع) در برخی خطابه های دیگر، نمایی کلی از اختلاف و پراکندگی و اضمحلال اجتماعی عرب را خطاب به آنان یادآوری کرده؛ از جمله آنجا که فرموده :

« فَلَمَّ اللَّهُ بِهِ الصَّدْعَ وَ رَتَقَ بِهِ الْفَتْقَ وَ أَلَّفَ بِهِ الشَّمْلَ بَيْنَ ذَوِي الْأَرْحَامِ بَعْدَ الْعَدَاوَةِ الْوَاغِرَةِ فِي الصُّدُورِ وَ الضَّغَائِنِ الْقَادِحَةِ فِي الْقُلُوبِ 40 :
بوسيله او شكافهاى اجتماعى را پر كرد و فاصله‏ها را پيوستگى بخشيد، بين خويشاوندان يگانگى برقرار ساخت، بعد از آنكه آتش دشمنى در سينه ها ‏و كينه‏هاى بر افروخته در دلها جايگزين شده بود. »

2ـ1ـ2. راهنمایی مردمان به توحید
رشد بعد انسانی آدمی، در گرو توحید است و انحرافات او در عرصه های مختلف، به واقع، در گروه ایمان نداشتن به خدای واحد و تسلیم نبودن در برابر اراده و مشیت او است. این مضمون را می توان از کلمات پرشماری از امام علی(ع) به وضوح دریافت. نگاهی به کلیت نهج البلاغه نشان می دهد که پیام اصلی این کتاب توحید است و و نیز این پیام که والاترین درجه توحید و اتمام و ابلاغ رسالت و احیای توحید، در بعثت پیامبر اکرم (ص) نمود یافته است:

«أَنَّ أَحَداً لَمْ يُنْبِئْ عَنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ كَمَا أَنْبَأَ عَنْهُ الرَّسُولُ (ص)41:
هيچكس از خدا همچون پيامبر اسلام (ص) خبر نياورده است.»

از این رو، به نظر می رسد، فلسفه نخستین بعثت از دیدگاه امام علی(ع) راه نمودن مردم به ارکان توحید و هدایت آنان به سوی مرحله ای است که کسی را جز خدا در جهان، مؤثر راستین و اصیل ندانند و جز او را گردن ننهند و بدین سان، ظرفیتهای انسانی و ذخایر نهفته درون آدمی با ایمان به توحید و عمل بر طبق آن شکوفا گردد. در نظر امام علی(ع) رسیدن بدین مرحله مرهون کوششهای همه پیامبران است :

« وَ اصْطَفَى سُبْحَانَهُ مِنْ وَلَدِهِ أَنْبِيَاءَ أَخَذَ عَلَى الْوَحْيِ مِيثَاقَهُمْ وَ عَلَى تَبْلِيغِ الرِّسَالَةِ أَمَانَتَهُمْ لَمَّا بَدَّلَ أَكْثَرُ خَلْقِهِ عَهْدَ اللَّهِ إِلَيْهِمْ فَجَهِلُوا حَقَّهُ وَ اتَّخَذُوا الْأَنْدَادَ مَعَهُ وَ اجْتَالَتْهُمُ الشَّيَاطِينُ عَنْ مَعْرِفَتِهِ وَ اقْتَطَعَتْهُمْ عَنْ عِبَادَتِهِ فَبَعَثَ فِيهِمْ رُسُلَهُ وَ وَاتَرَ إِلَيْهِمْ أَنْبِيَاءَهُ لِيَسْتَأْدُوهُمْ مِيثَاقَ فِطْرَتِهِ‏وَ يُذَكِّرُوهُمْ

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد رسول خدا (ص)، پیامبر (ص)، امام علی (ع) Next Entries پایان نامه ارشد درمورد امام علی (ع)، نهج البلاغه، پیامبر (ص)