پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، امام حسین، آیات و روایات، آیین دادرسی

دانلود پایان نامه ارشد

خطبه126: 236 ).

ب). امنیّت اقتصادی
امام علی(ع) در نامهای که به مأموران جمع آوری زکات میدهند گوشزد می کند که جمعآوری مالیات و خراج نباید موجب ناامنی و نگرانی مردم شود و با اعتماد به مردم و خوش رویی با ایشان این امر الهی باید محقّق شود ( همان، نامه25: 785 ).

ج). مدیریت اقتصادی
«منظور از مدیریت اقتصادی، اتّخاذ اعمال و روشهایی است که اهداف اقتصاد اسلامی در جامعه را پیاده و محقّق می کند» (ماندگار،1386: 238).
نهج البلاغه نکات مربوط به مدیریت اقتصادی را اینگونه بیان می کند:
1- درنامه 3و 21 به برخورد شدید با اسراف کارگزاران اگرچه از راه حلال باشد اشاره دارد.
2-در نامه 5 به این امر اشاره می کند که هزینههای دولت باید توجیه منطقی داشته باشدو پرداختن به مدیریت های کلان، عذری را برای فراموشی اقتصاد خرد نیست.
3- در نامه 25و 26 به اهتمام اکید به استحصال، حفظ و نگهداری مالیات ها اشاره میکند

4-10-5. حقوق قضایی مردم
الف). توجّه به امر قضاوت
«برای داوری میان مردم از رعیت خود آن را گزین که نزد تو برترین است. آنکه کارها بر او دشوار نگردد و ستیز خصمان وی را به لجاجت نکشاند و در خطا پایدار نبود و چون حق را شناخت در بازگشت بدان در نماند و نفس او به طمع نگردد و تا رسیدن به حق، به اندک شناخت بسنده نکند و در شبهتها درنگش از همه بیش باشد و حجت را بیش از همه به کار برد و از آمد و شد صاحبان دعوی کمتر به ستوه آید و در آشکار گشتن کارها شکیبا بود و چون حکم روشن باشد در داوری قاطعتر، آن کس که ستایش فراوان، وی را به خودبینی نکشاند و خوشامدگویی او را برنینگیزاند و اینان اندکند؛ پس داوری چنین کسی را فراوان تیمار دار و در بخشش بدو گشاده دستی به کار آر چندان که نیاز وی به مردمان کم افتد، و رتبت او را نزد خود چندان بالا بر که از نزدیکانت کسی درباره ی وی طمع نکند از گزند مردمان نزد تو ایمن ماند» (نهح البلاغه، نامه 53: 932 ).

ب). اجرای قوانین و حدود الهی
در خطبه 131 حضرت فلسفهی حکومت اسلامی را بیان فرموده و به این جمله اشاره می فرمایند: «و تقام المعطله من حدودک» که اقامه حدود و قوانین الهی به تعطیلی کشیده می شود و آن را از اهداف قبول حکومت معرفی می کنند. در خطبه ای دیگر می فرمایند:
«اقامه حدود الهی بر مستحقان آن یعنی مجرمان، از وظایف امام شمرده شده است»(همان،خطبه 104: 271 ).
اقداماتی که حضرت برای اقامه حدود الهی در حکومت خویش بنیان نهادند عبارت است از:
1ـ ایجاد آیین دادرسی اسلامی و سامان دهی به محکمه قضاوت اسلامی، 2- تدوین علم فقه و قوانین
محاکمات برای نخستین بار جهت ایجاد وحدت رویه در محاکم اسلامی، 3- رواج علمی اصول محاکمات (ادای شهادت شهود به صورت جداگانه برای احتراز از تبانی شهود)، 4- ایجاد سیستم آموزش قضاوت برای اولین بار، 5- نظارت جدی کار قضات و محاکم قضایی و بازرسی از روند آیین دادرسی.

ج). عدالت قضایی
حسن عدالت و قبح ظلم از بدیهیات عقلی است که در فرهنگ اسلام و منابع دین تأکید فراوان بر آن شده. به طوری که حدود 250 آیه قرآنی در باب پلیدی وزشتی و وقاحتو وخامت ظلم است
درنهج البلاغه بیش از 50 مورد به قبح ظلم به اشکال مختلف اشاره نموده. این شدّت پرهیز از هرگونه شایبه ظلمی و پرداختن دقیق ایشان به همه زوایای عدالت او را به تجلی گاه عدالت در عالم هستی تبدیل کرده است.
امام در وصیّت خود به امام حسن و امام حسین پس از ضربت ابن ملجم می فرماید:
«ای فرزندان عبدالمطلب، مبادا پس از من دست به خون مسلمانان فرو برید و بگویید امیرمومنان کشته شد بدانید جز کشنده من کس دیگر نباید کشته شود. درست بنگرید اگر من از ضربت او مردم، او را تنها یک ضربت بزنید (دست و پا و دیگراعضای او را نبرید)» (نهج البلاغه، نامه 47: 859 ).
عمدهترین نکته در تحقّق عدالت قضایی تأثیر فراوان دارد، انتخاب قضات شایسته است که شایستگی ایشان موجب می شود احکام نورانی اسلام به زیبایی اجرا شود که فسلفه همان احکام تحقّق عدالت در جامعه است.

د). آزادی در طرح دعاوی
حقّ دادخواهی و حقّ آزادی دفاع، حقوقی است که اجرای عدالت قضایی متضمن آن است. از این رو حضرت می فرمایند:
«من از رسول خدا شنیدم که بارها فرمود: هیچ امّتی که در آن با صراحت و بیلکنت، حقّ ناتوان از زورمند باز گرفته نشود، از ستم پاکسازی نگردد» (همان، نامه53: 948 ).

ه). نفی آزار و شکنجه
در مکتبی که شکنجه و آزار حیوانات حرام باشد، جایگاه اذیت و آزار انسان و مسلمان مؤمن کاملاً معلوم است و آیات و روایات زیادی در این باره قرار شده است امام در اولین سخنرانی خود به تبیین ویژگی_ های مسلمانی پرداخته و می فرمایند:
«پس مسلمان کسی است که مسلمانان از زبان و دست او آزادی نبینند مگر آنجا که حق باشد و آزار مسلمانان روا نیست جزدر آنچه واجب باشد» (نهج البلاغه، خطبه167: 461 )

و). جبران خسارت های قضایی
از آنجا که قاضی و حاکم، انسان جایز الخطاست، چنان که حکم او موجب خسارت هایی شود باید بیت_ المال مسلمانان و در بعضی فروع، خود حاکم، خسارت ها را جبران کند. امام علی (ع) در هشدارهای خود به مالک اشتر می فرمایند:
«اگر به خطا خون کسی ریختی، یا تازیانه یا شمشیر یا دستت دچار تندرویی شد که گاه مشتی سبب کشتن کسی میگردد چه رسد به بیش از آن، مبادا غرور قدرت تو را از پرداخت خون بها به بازماندگان مقتول باز دارد» ( همان، نامه53: 957 ).

ز). به روز بودن کار قاضی
اولاً سفارش شده والی و حاکم نباید کار امروز را به فردا بگذارد. ثانیاً در قضای اسلامی سفارش شده که در اولین زمان ممکن باید به امور زندانی رسیدگی و آزاد گردد. ثالثاً قاعده کلی است که به تسریع در کارهای خیر و برآوردن حوایج و نیازهای مردم، سفارش شده است بر این اساس حضرت در سفارش های خود به مالک اشتر می فرماید:
«کار هر روز را در همان روز انجام بده، زیرا هر روز کاری مخصوص خود دارد» (همان،نامه 53: 949).

4-10-6. حقوق دشمنان
حضرت در مورد دشمنان به سه حق تأکید دارند.
اول در خطبه 43به مذاکره(رسمی و غیر رسمی)قبل از اقدام نظامی اشاره فرمودند.
دوم در نامه 53به رعایت دقیق مقاوله نامه ها و تعهدات با دشمنان اشاره کردند.
سوم رعایت حقوق جنگی دشمن.
در نامه های 12و14 نهج البلاغه، پیشگامی در جنگ نهی شده است ودر خطبه های 127و 209اشاره شده است که تاریخ رهبران دینی مملو از جلوههای رحمت به دشمنان می باشدو اصل مهمی که حضرت به آن تاکید کرده است: اوّل اجرای عدالت به همراه لطف و محبّت و دوّم عفو در صورت وجود مصلحت.

4-10-7. حقوق اقلیّتها
از دیدگاه نهج البلاغه اقلیّتها نیز حقوقی را در جامعه اسلامی دارند که حضرت در نامه های 51، 53 و 19 و در خطبه 27 به آنها اشاره می فرمایند «که اولاً کفار ذمی از حقوق عمومی باید بهره مند باشند، و ثانیاً پیمان نامهها با ایشان باید مورد احترام قرار گیرد، و ثالثاً حقوق قضایی متناسب باید در مورد ایشان رعایت شود» (ماندگار، 1386: 243).

4-11. حقوق دولت از نگاه نهج البلاغه
در نظام اسلامی حکومت و امامت از جایگاه و نقش ویژه ای برخوردار است. حضرت نیز امامت را مایهی سامان جامعه و امام را قلب سازمان جامعه معرفی میکند (نهج البلاغه، حکمت244: 980). این جایگاه مقتضای حقوق متقابل بین مردم و حکومت است که پس از بررسی اجمالی حقوق مردم به حقوق حکومت در بعد سیاسی و نظامی می پردازیم.

4-11-1. حقوق سیاسی حکومت
الف). پایبندی به تعهدات
همان طور که گفته شد، بیعت پیمانی است بین حکومت و مردم که بر اساس آن نظام سیاسی، مقبولیّت مردمی و مشروعیت سیاسی پیدا می کند. این پیمان تعهداتی را اقتضا دارد که طرفین باید به آن پایبند باشد
حضرت بعداز اینکه عمده ترین ویژگیهای امام جامعه را بر می شمارند، حضور تمامی مردم برای انتخاب رهبر را شرطی غیر قابل تحقق می داند و تصریح می فرمایند که آگاهان دارای صلاحیت ورأی (اهل حل و عقد، خبرگان ملّت) رهبر را انتخاب می کنند که عمل آنها بر دیگر مسلمانان نافذ است. در ادامه می فرمایند:
«آنگاه نه حاضران بیعت کننده، حق تجدیدنظر دارند و نه آنان که در انتخابات حضور نداشتند حق انتخابی دیگر را خواهند داشت» (نهج البلاغه، خطبه 172: 472 ).

ب). سازماندهی و بازرسی و حقّ مدیریت و سازماندهی امور
اگر دولت و حکومت عهده دار جامعه باشد و این مسئولیت بر اساس توافق بین مردم و حکومت به حکومت سپرده شده باشد. بدیهی است که انجام این مسئولیت بدون اختیارات، شدنی نخواهد بود. از این رو این حقّ حکومت است که در سازماندهی امور تقسیم مسئولیّتها، نظارت و کنترل، ارزشیابی انجام مسئولیتها، عزل و نصب کارگزاران اختیار تام و کامل داشته باشد، حضرت در زمان حکومتی به مالک اشتر از این اختیار چنین سخن می گوید:
«باید برای هر نوع از کارها یک رئیس انتخاب کنی»(همان، نامه 53: 625). واین مطلب را به عنوان اختیار و وظیفه متذکر می شوند.

ج). اقامه نمازهای جمعه و عیدین
از جمله جلوههای بارز عینیت دیانت و سیاست در فرهنگ اسلامی، همین وحدت امامت سیاسی و امامت
دینی است در نامه 53 حضرت به مالک اشتر قضیه نمایندگی خود از طرف رسول خدا، را متذکر شده و سفارشات پیامبر را برای او که در نمازت چگونه باش یادآوری می فرمایند.

4-11-2. حقوق نظامی و دفاعی حکومت
الف). بسیج عمومی برای دفاع از نظام و قلمرو و اسلام (همکاری با امام در دفاع از نظام و قلمرو اسلامی)
حضرت در نامه مالک اشتر بسیج برای جهاد را در زمره چهار هدف حکومت تلقی می کنند «او جهاد عدوها …»
امام در خطبه جهادیه وقتی که خبر تهاجم سربازان معاویه به شهر انبار و شهادت حسان بن حسان بکری و قتل و غارت و تاراج و سستی مردم در برابر این تهاجم به امام رسید، فرمودند:
«ای مردم نمایان نامرد، ای کودک صفتان بیخرد که عقلهای شما به عروسان پرده نشین شباهت دارد، چقدر دوست داشتم که شما را هرگز نمی دیدم و هرگز نمی شناختم … و با نافرمانی و ذلت پذیری رأی و تدبیر مرا تباه کردید، تا آنجا که قریش در حق من گفت بی تردید پسر ابیطالب مردی دلیر است ولی دانش نظامی ندارد. خدا پدرشان را مزد دهد» (نهج البلاغه، خطبه 27: 97-98).
«آیا یکی ازشما تجربه های جنگی سخت و دشوار مرا دارد؟ یا در پیکار توان پیش گرفتن از مرا داشته است؟ هنوز بیست سال نداشتم که در میدان نبرد حاضر بودم، هم اکنون که از شصت سال گذاشته ام، امّا دریغ آن کس که فرمانش را اجرا نکند، رأیی نخواهد داشت» (همان ،خطبه 34: 813 ).
این خطبه بیانگر رعایت فرمان زمامدار در امر دفاع است که کنایه از حقّ حکومت و حاکم می باشد. (ماندگار، 1386: 247)

ب). عفو اسیران جنگی
از آیات و روایات استفاده می شود که عفو اسیران جنگی حق حاکم است (همان، 228-248).
«یا ایها النبی قل لمن فی ایدکم من الاسری» (انفال، آیه 70).
از این رو در جنگ جمل، مروان بن حکم بن ابی عاص اسیر شد و از امام حسن و امام حسین خواست که برای رهایی خود نزد امیرالمومنین شفاعت کند و آن دو بزرگوار با حضرت گفتگو کردند و حضرت او را آزاد کردند (نهج البلاغه، خطبه 73: 163).

4-12. اوصاف منفی رهبران
«رهبر عادل و زمامدار شایسته، باید یک سری از صفات منفی و رذیله را از خود دور کند این صفات منفی رابطه مستقیمی با حکومت و رهبری او دارد. لذا نفی آن به منزلهی تضمین لیاقت و شایستگی در رهبری می باشد» (سلمانی کیاسری، 1385: 171).
در نهجالبلاغه مواردی از اوصاف مثبت و منفی زمامداران در خطبهها و نامهها به صورت پراکنده ذکر شده است، امّا در خطبه 131 نهج البلاغه چند صفت منفی به صورت منظم و مستدل بیان شده است:
«همانا شما دانستید که سزاوار نیست بخیل بر ناموس و جان و غنیمتها و احکام مسلمین ولایت و رهبری یابد و امامت مسلمین را عهده دار شود تا در اموال آنها حریص گردد و نادان نیز لیاقت رهبری ندارد تا با نادانی خود مسلمانان را به گمراهی کشاند و ستمکار نیز نمی تواند رهبر مردم باشد که با ستم، حق مردم را غضب و عطاهای آنان را قطع کند و نه کسی که در تقسیم بیتالمال عدالت ندارد زیرا در اموال و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، عدالت اجتماعی، بیت المال، آموزش و پرورش Next Entries پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، امیرالمومنین، ظلم و ستم