پایان نامه ارشد درمورد فضیلت اخلاقی، رسول خدا (ص)، دوران جاهلیت

دانلود پایان نامه ارشد

بر می آمدند.»

« جمع له الحلم في الصّبر فكان لا يغضبه شي‏ء و لا يستفزّه‏132 :
حلم وصبر در او جمع شده بود؛ بطوری که خشمناک نمی شد و از چیزی متنفر نمی گشت.»

صبر در اصل به معنای طمانینه و خویشتنداری از اضطراب و جزع است.133 برخی محققان برآنند که صبر به معنایی که منظور عرب بوده، عبارت از توانایی روانی برای رویارویی خردمندانه و بردبارانه با سختیها و بلایا است. فضیلتهای دیگری مانند شجاعت و مردانگی در میدان نبرد نیز نیازمند صبر و شکیبایی اند. نقطه مقابل صبر، جزع است و آن ویژگی کسانی است که در برابر سختیها و شرایط ناگوار بیدرنگ دچار اضطراب و سردرگمی می شوند و گاه عکس العملهای آنی نابخردانه از خود نشان می دهند و زیان و خسارت به بار می آورند. صبر لازمه زندگی سخت صحرا و از فضیلتهای برجسته دوران جاهلیت به شمار می رفت.134 پیامبر اکرم (ص) این فضیلت اخلاقی را در جامه نو درآورد و با تهذیب و ویرایش و پیرایش جانی دیگر بدان بخشید. صبر در معنای نبوی، با اسلام مرتبط گشت و راستایی کاملا دینی گرفت و به صورت «صبر در راه خدا» درآمد و کارکردهای دیگری برای اعتلای روح انسانی یافت که در آیات قرآنی بارها به انواع و مراتب آن اشاره شده است؛ از جمله :

«وَ لَقَدْ كُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِكَ فَصَبَرُوا عَلى‏ ما كُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَ لا مُبَدِّلَ لِكَلِماتِ اللَّهِ وَ لَقَدْ جاءَكَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلين‏ 135 :
پيش از تو نيز پيامبرانى تكذيب شدند و در برابر تكذيبها، صبر و استقامت كردند و (در اين راه،) آزار ديدند، تا هنگامى كه يارى ما به آنها رسيد. (تو نيز چنين باش! و اين، يكى از سنتهاى الهى است) و هيچ چيز نمى‏تواند سنن خدا را تغيير دهد و اخبار پيامبران به تو رسيده است. »

«فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ 136 :
پس صبر كن آن گونه كه پيامبران اولو العزم صبر كردند، براى (عذاب) آنان شتاب مكن! هنگامى كه وعده‏هايى را كه به آنها داده مى‏شود ببينند، احساس مى‏كنند كه گويى فقط ساعتى از يك روز (در دنيا) توقّف داشتند اين ابلاغى است براى همگان، آيا جز قوم فاسق هلاك مى‏شوند؟! »

«وَ اصْبِرْ وَ ما صَبْرُكَ إِلاَّ بِاللَّهِ وَ لا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَ لا تَكُ في‏ ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُون 137 :
صبر كن و صبر تو فقط براى خدا و به توفيق خدا باشد! و بخاطر (كارهاى) آنها، اندوهگين و دلسرد مشو! و از توطئه‏هاى آنها، در تنگنا قرار مگير. »

در برخی آیات به روشنی تمام، صبر در ارتباط با استقامت دینی و ایمانی معنا شده و روح جدید این صفت اخلاقی معرفی گشته است :

« وَ كَأَيِّن مِّن نَّبىِ‏ٍّ قَتَلَ مَعَهُ رِبِّيُّونَ كَثِيرٌ فَمَا وَهَنُواْ لِمَا أَصَابهَُمْ فىِ سَبِيلِ اللَّهِ وَ مَا ضَعُفُواْ وَ مَا اسْتَكاَنُواْ وَ اللَّهُ يحُِبُّ الصَّابرِِين138 :
چه بسيار پيامبرانى كه مردان الهى فراوانى به همراه آنان جنگ كردند! آنها هيچ گاه در برابر آنچه در راه خدا به آنان مى‏رسيد، سست و ناتوان نشدند (و تن به تسليم ندادند) و خداوند استقامت‏كنندگان را دوست دارد.»

در این بافت جدید، فضیلت صبر جهتدار شده و در منظومه اخلاقی دینی معنای خاصی گرفته و قید «در راه خدا» یافته است و بدین سان، آن صبر با مفهوم جاهلی را بر نمی تابد؛ چنانکه امام علی(ع) در وصف پیامبر(ص) می فرماید :

« مَا انْتَصَرَ نَفْسَهُ مِنْ مَظْلِمَةٍ حَتَّى يُنْتَهَكَ مَحَارِمُ اللَّهِ فَيَكُونَ حِينَئِذٍ غَضَبُهُ لِلَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى‏ ‏139:
در ظلمی که به او می شد انتقام نمی گرفت، مگر اینکه محارم خدا هتک می شد که در این صورت خشم می کرد وخشمش هم برای خدای متعال بود.»

در این روایت یکی از صفات جاهلی نفی شده است که همانا خوی انتقامجویی است. اعراب در آن روزگار، ستم و اهانت به خویش را بر نمی تافتند و این را بخشی از شجاعت و لازمه شرافت می دانستند؛ اما چنانکه از روایت بالا بر می آید، صبر اسلامی که در وجود پیامبر(ص) تبلور یافته بود، بر جای آن صفت نشسته است. صبر در اینجا نافی انتقامجویی های جاهلانه شخصی است.

3ـ4ـ2. سخاوت
امام علی(ع) درباره سخاوت پیامبر(ص) در چند خطابه بیاناتی ایراد کرده است؛ از جمله :

« كَانَ رَسُولُ اللَّهِ (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) أَجْوَدَ النَّاسِ كَفّا 140 :
پیامبر خدا (ص) از همه مردمان بخشنده تر بود. »
« كان محمّد (صلّى اللّه عليه و آله و سلّم) …أنداه كفّا141 :
محمد (ص) در میان مردم بخشنده ترین بود. »
« اسخاه نفسا142 :
[پیامبر(ص)] سخاوتمندترین انسانها بود. »

سخاوت به معنای بخشندگی، جود و کرم در میان بیشتر ملل دنیا یک فضیلت اخلاقی به شمار می رود؛ اما در صحرا که نیازهای اولیه زندگی به سختی به دست می آید و صحرانشینان گاه بر اثر کمبود آب و غذا و سختی شرایط اقلیمی با خطر مرگ رو به رو می شوند، ارزشی مضاعف دارد. این نیاز باعث شده بود تا عرب جاهلی بخشندگی را بستاید و آن را از هموطنان خود مطالبه کند. اعراب جاهلی شبانگاهان در جایی که دیده شود آتشی می افروختند تا گمگشتگان بیابان خیمه هایشان را بیابند. گمگشده اگر دشمن آنان نیز می بود، از میهمانوازی آنان بهره مند می گشت و در امان می ماند. در اشعاری از عرب از اینکه سگشان بر میهمان پارس نمی کند و به رفت و آمدهای مردم عادت کرده است، بر خود می باليده اند.143 گاه برخی اعراب در این راه مبالغه می کردند و تمام دارایی خویش را از دست می دادند144 و قرآن کریم به همین زیاده روی اشاراتی دارد از جمله :

« وَ لَا تجَْعَلْ يَدَكَ مَغْلُولَةً إِلىَ‏ عُنُقِكَ وَ لَا تَبْسُطْهَا كلُ‏َّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا محَّْسُورًا145 :
هرگز دستت را بر گردنت زنجير مكن، (و ترك انفاق و بخشش منما) و بيش از حدّ (نيز) دست خود را مگشاى، تا مورد سرزنش قرار گيرى و از كار فرومانى!»

این آیه هرچند خطاب به رسول خدا (ص) نازل شده است اما وضعیت سخاوت در روزگار جاهلی را نیز ترسیم کرده است. در جاهلیت، سخاوت نشانه نجابت و شرافت بود و هر چه بیشتر انجام می پذیرفت، شایسته تحسین بیشتری بود. «کریم» نیز با سخاوت ارتباطی تنگاتنگ داشت و او کسی بود که در نظر مردم بزرگواری و اصالت در نژاد داشت؛ زیرا با بخششهای بی حسابش این اصالت را به اثبات می رساند. محدوده سخاوت تنها خویشاوندان و هم قبیله ای ها را شامل نمی شد و اوج سخاوت آن بود که بیگانگان و گاه حتی دشمنان را نیز در پوشش گیرد. اما این صفت نیز بیشتر انگیزه های خودخواهانه داشت و به قصد نام آوری و ریاکارانه بروز می یافت و ریشه های انسانی و معنوی نداشت. این معنا با معنای سخاوت در نظر پیامبر(ص) منافات داشت.146 آن حضرت چنانکه از وحی محمدی بر می آید، سخاوت را اگر بدون ایمان به خدا و معاد و برای تظاهر و صرف عمل انجام گیرد، بی مقدار و دانی می شمارد، چنان که قرآن کریم فرموده است:

« يَأَيُّهَا الَّذِينَ ءَامَنُواْ لَا تُبْطِلُواْ صَدَقَاتِكُم بِالْمَنّ‏ِ وَ الْأَذَى‏ كاَلَّذِى يُنفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَ لَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الاَْخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا 147 :
اى كسانى كه ايمان آورده‏ايد! بخششهاى خود را با منت و آزار، باطل نسازيد! همانند كسى كه مال خود را براى نشان دادن به مردم، انفاق مى‏كند و به خدا و روز رستاخيز، ايمان نمى‏آورد، (كار او) همچون قطعه سنگى است كه بر آن، (قشر نازكى از) خاك باشد (و بذرهايى در آن افشانده شود) و رگبار باران به آن برسد، (و همه خاكها و بذرها را بشويد،) و آن را صاف (و خالى از خاك و بذر) رها كند.»

بدین سان تغییر اساسی در این صفت در دو ناحیه روی داد: اول، اعتدال بخشیدن بدان و خردمندانه شدنش به گونه ای که بخشش و جود چنان نباشد که شخص بخشنده و خانواده او را از هستی براندازد و به نیستی بکشاند و دوم، روح و جان این صفت اخلاقی است که در وجه محمدی (ص) آن، نیتی الهی و انسانی گرفت و نیت ریاکارانه و نمایشگرانه اش از میان رفت و وسیله ای گشت که از یک سو تا اندازه ای فاصله طبقاتی مالی میان افراد را پر می کرد و از سوی دیگر با توجه به نیت خداجویانه اش، در تکامل روحی و اخلاقی شخص بخشنده موثر می افتاد.

3ـ4ـ3. وفاداری
شمار بسیاری از توصیفات امام علی (ع) از صفات اخلاقی پیامبر(ص) به فضیلت وفای به عهد، پایبندی به پیمان و گرامی داشتن وعده اختصاص یافته است که ما در اینجا دو روایت را که حاوی این توصیفات است مرور می کنیم :

« أوفاه بعهد و آمنه على عقد 148:
[پیامبر(ص)] در وفای به عهد بر همگان پیشی گرفته و امین ترین مردم بر پیمان بود.»

« اصدق الناس لهجة و اوفاهم ذمة 149 :
[پیامبر(ص)] راستگوترین مردمان به سخن گفتن و وفادارترین شان به پیمان بود.»

فضیلت اخلاقی وفاداری در روزگار پیش از اسلام نیز از صفات ستوده عرب بود. آنان به پیمانهایی که میان خود می بستند، بسیار ارج می نهادند هرچند محدوده این وفاداری، روابط خویشاوندی و قیبله و امثال آن بود. گاه برخی دیگران خارج از این حوزه نیز به سبب منافع مشترک با یکدیگر پیمان می بستند یا برخی افراد که نیازمند یاری بودند، به دیگران پناه می آوردند و در این صورت، کسی که بدو پناه آورده می شد، موظف بود امنیت او را فراهم آورد و به این عهد پایبند باشد. عهد و پیمان، آداب خاص دیگری هم داشت و در صورتی که کسی پیمان خود را می شکست، برای او و قبیله اش سرشکستگی بزرگی محسوب می شد و پرچمی برای او در بازار عکاظ می‌افراشتند تا همگان از پیمان شکنی اش باخبر شوند.150
پیامبر اکرم (ص) این صفت را نیز از آلودگی جاهلیت رهانید و آن را با ایمان به خدا پیوند داد و دایره اش را گسترانید و لزوم وفا به پیمان حتی با غیرخویشاوندان و غیر اعضای قبیله را گوشزد کرد. بدین سان، دو دگرگونی در آن پدید آورد:
اول: آن را از محدوده تنگ نظری عشیرگی و قبیله گی به در آورد و رنگ انسانی تری بدان بخشید.
دوم: چنانکه در تمامی حوزه اخلاقی اسلام می نگریم، پیامبر(ص) اندیشه های خام اخلاقی عرب بدوی را تعالی داد و رنگ الهی بدانها بخشید و در مورد فضیلت وفاداری نیز چنین کرد و مفهوم عهد و میثاق را با خداوند پیوند زد و رابطه میان الله و امت را در قالب «میثاق» معرفی کرد. در این بافت اخلاقی، مومنان با خدا میثاق بستند که بر دین او بمانند و خداوند نیز تعهد نمود که آنان را یاری و در نهایت، رستگار کند. 151 این معنا درآیات متعدد قرآن تبلور یافته است:

« إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‏ مِنَ الْمُؤْمِنينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ يُقاتِلُونَ في‏ سَبيلِ اللَّهِ فَيَقْتُلُونَ وَ يُقْتَلُونَ وَعْداً عَلَيْهِ حَقًّا فِي التَّوْراةِ وَ الْإِنْجيلِ وَ الْقُرْآنِ وَ مَنْ أَوْفى‏ بِعَهْدِهِ مِنَ اللَّهِ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذي بايَعْتُمْ بِهِ وَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظيم152 :
خداوند از مؤمنان، جانها و اموالشان را خريدارى كرده كه (در برابرش) بهشت براى آنان باشد (به اين گونه كه:) در راه خدا پيكار مى‏كنند، مى‏كشند و كشته مى‏شوند اين وعده حقّى است بر او، كه در تورات و انجيل و قرآن ذكر فرموده و چه كسى از خدا به عهدش وفادارتر است؟! اكنون بشارت باد بر شما به داد و ستدى كه با خدا كرده‏ايد و اين است آن پيروزى بزرگ! »

« إِنَّ الَّذينَ قالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَيْهِمُ الْمَلائِكَةُ أَلاَّ تَخافُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتي‏ كُنْتُمْ تُوعَدُون153 :
به يقين كسانى كه گفتند:

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد امام علی (ع)، پیامبر (ص)، ساختار اجتماعی Next Entries پایان نامه ارشد درمورد امام علی (ع)، رسول خدا (ص)