پایان نامه ارشد درمورد عقد نکاح، عقد ازدواج، احوال شخصیه، مذهب شافعی

دانلود پایان نامه ارشد

فقهای معاصر امامیه نیز با عنایت به مطالب مطروحه می توان گفت که علت به هم خوردن نامزدی تاثیری در استرداد هدایا ندارد و دهنده هدیه، ولو این که خود وی نامزدی را به هم زده باشد می‏تواند هدایای تقدیمی را مسترد نماید اما بر خلاف آنچه که در مورد فقهای متقدم نموده اند ، در اینجا با عنایت به این که تملک عین موهوبه در مقابل انعقاد عقد نکاح قرار گرفته است نمی توان گفت که امکان رجوع به هدایا صرفاً به خاطر حکومت احکام هبه است بلکه می‏توان به اطلاق عبارات این دسته از فقها نیز استناد نمود. به عبارت دیگر به نظر این فقها اگر نامزدی به هم بخورد و نکاح معهود واقع نشود و موانع رجوع نیز موجود نباشد می توان هدایا را مسترد نمود و با عنایت به این که در مقام بیان موانع رجوع به هدایا بوده اند، هیچ اشاره‏ای به مانع مورد نظر ما ننموده‏اند.
4-2-1-2- نظر فقهای اهل تسنن
برای بیان نظر فقهای اهل تسنن نسبت به وضعیت حقوقی هدایا ناچار هستیم تا احکام عقد هبه در هر یک از مذاهب چهارگانه را تا حدی که با بحث حاضر ارتباط دارد را ذکر نمائیم چرا که درک نظر این فقها بدون آشنایی اجمالی به اصول احکام عقد هبه در هر مذهب دشوار است.

4-2-1-2-1- دیدگاه فقهای مالکی
از نظر فقه مالکی: در صورت عدول نامزدی، مرد می تواند نسبت به آنچه که از مهر تسلیم نموده است رجوع کند و هرگاه عدول از جانب مرد چیزی از هدایا به او باز گردانده نمی شود هر چند هنگام عدول هدایا موجود باشد و اگر عدول از جانب زن (طرف مقابل) باشد اگر هدایا قائم باشند خواستگار هدایا را باز می گرداند و اگر تلف یا مستهلک شده باشند قیمت آن را ( بمیزان خرید) دریافت می نماید و این زمانی است که عرف یا شرطی نباشد و اگر شرطی بوده باشد شرط ملتزم تر و عرف محکم است.
همانطور که ذکر کرده اند که اصل آن است که مرد به هر حال هیچ چیزی از آنچه را که به او هدیه شده را باز نگرداند. و دلیل کسانی که این سخن را می گویند آن است که شایسته نیست وقتی زن نامزدی را رد کرد با محرومیت مرد از هدایای دریافتی رنج مرد افزایش یابد. مردی که به همسری با زنی در آینده امید بسته بود و این زمانی است که عدول از جانب مرد یوده است.
همانطور که شایسته نیست وقتی عدول از جانب مرد بوده باشد، زن را ملزم به برگرداندن هدایای مرد کنیم ، رنج و ناراحتی عدول مرد برای زن کافی است و این توضیح عدالت را شرح می دهد.99
و هرگاه زن با تمام یا قسمتی از مهر یاجهاز خریداری نماید و سپس مرد از نامزدی عدول نماید زن مخیر است مهر را نقداً رد نموده یا معادل جهازی که با آن خریده ، به قیمت زمان خرید ، تسلیم نماید.100در مورد امکان استرداد هدایای مصرف شدنی، موضع حقوق مصر عینا حقوق ایران است چرا که ماده 18 قانون احوال شخصیه مصر مقرر نموده است که «… هدیه دهنده می تواند نسبت به …. هدیه …. عیناً رجوع نماید و هرگاه تلف یا مستهلک شده قیمت زمان خرید آن را دریافت نماید…»
واژه استهلاک و تلف ، هر دو به کلمه هدیه باز می گردد استهلاک نیز فقط در مورد هدایای قابل بقاء به کار می‏رود و این موضوع نشان می دهد که قانونگذار مصری مطالبه قیمت هدایای مصرف شدنی را در فرض تلف تجویز نمی‏کند. این حکم نیز کاملا با احکام مذهب مالکیه منطبق است. نسبت به امکان استرداد هدایای قابل بقاء یا هدایایی که عادتاً نگهداری می شوند همانند موضع حقوق مصر با عنایت به بند دوم ماده 18 قانون احوال شخصیه، مانند حقوق ایران می باشند دهنده هدیه می تواند عین و در فرض تلف عین ، قیمت هدایای تقدیمی که قابل بقاء بوده است را مطالبه نماید. اما نسبت به این موضوع که اگر هدیه دهنده بدون تقصیر گیرنده تلف شده آیا قیمت آن قابل استرداد است حکمی را مقرر ننموده است.
به نظر می‏رسد با عنایت به اطلاق عبارت قانونگذار مصر، در این حالت نیز گیرنده باید قیمت هدیه را مسترد نماید. بدیهی است که احکام مزبور ناظر به حالتی می باشد که دهنده هدایا نامزدی را به هم نزده باشد و گرنه حق استرداد هیچ یک از هدایای تقدیمی را نخواهد داشت.
4-2-1-2-2- دیدگاه مذهب حنفی در مورد استرداد هدایا
حنفیه هدایا را جزء هبه قرار می دهد؛ و نزد آنها جایز است که هدیه دهنده هدایایش را باز گرداند. مگر اینکه از موانع باز گرداند. هبه مانند از بین رفتن هدیه یا استهلاک آن موجود باشد و اگر هدیه موجود باشد باید آن را برگرداند و اگر تلف شده باشد یا استهلاک یافته باشد یا تغییر کرده باشد بعنوان مثال اگر انگشتری مفقود شده باشد و غذا مصرف شده باشد و پارچه دوخته شده باشد خواستگار نمی تواند آن را بازگرداند101.
در این مذهب اصولاً روابط بین طرفین عقد هبه به عنوان دو بیگانه بررسی می‏شود. بر این اساس ادعا شده است که عرف و عادت مقتضی آن است که وقتی شخصی به ثالثی مالی راهبه می‏کند باید در مقابل آن عوضی موجود باشد(سرخسی، بی‏تا،ص53 و54)102روابط بین نامزدها از حیث هدایای که به یکدیگر می‏دهند نیز مشمول همین قاعده است. به همین خاطر گفته شده است که حتی اگر مردی به زنی مال راهبه نماید و بعداً با وی نکاح نماید،بعد از عقد نیز می‏تواند آن را مسترد نماید زیرا به هنگام تسلیم مال،زن نسبت به وی بیگانه بوده است و وی عوضی را نیز دریافت نکرده است.(سرخسی،همان ،ص60؛جزیری ،1406،ص305)
یکی دیگر از موانع رجوع، خروج عین موهوبه از ملکیت متهب است. زیرا تغییر در ملکیت مانند تغییر در عین است و مستفاد از رجوع در عقد هبه آن است که این رجوع در ملکیت متهب رخ دهد خواه این تغییر در ملکیت، ارادی باشد مانند نقل عین عین موهوبه از سوی متهب به غیر و خواه قهری یعنی انتقال آن به وراث متهب مقارن فوت وی. بنابراین در حالت فوق واهب حق رجوع به عین موهوبه را ندارد. همچنین اگر واهب بمیرد، ورثه وی حق رجوع به عین موهوبه را ندارند زیرا مورث آنها به هنگام فوت مالک عین موهوبه نبوده است.(سمرقندی ،بی تا،ص168 ؛ کاسانی ،1409 ،ص12)
مانع دیگر، تغییر در وصف یا صورت عین موهوبه می باشد(ابوزهره،بی تا،ص66) که به طریق اولی تلف عین موهوبه را نیز شامل می شود. مقصود آن است که صورت عرفی عین تغییر یابد هر چند که در اثر آن ماهیت دیگری ایجاد نشود. مثلاً فرض کنید شخصی چند متر پارچه گرانبهایی را به دیگری هبه می کند و وی نیز با آن پارچه لباسی می دوزد یا شخصی مقداری طلا به دیگری هبه می کند و متهب با آن زیورآلاتی برای خود می سازد. همچنین اگر بعد از قبض عین موهوبه، زیادتی در آن حاصل شود اگر این زیادت ، متصل باشد مانند این که حیوان هبه شده چاق شود یا در زمین مورد هبه متهب غرس اشجار کند امکان رجوع از هبه نیست ولو این که این زیادت قبل از رجوع زایل شود مثلاً درختان غرس شده کنده شوند اما اگر زیادت به صورت منفصل باشد زیادت متعلق به متهب می باشد اما امکان رجوع نسبت به عین وجود دارد(مصری،بی تا ،ص496).103
4-2-1-2-3-دیدگاه مذهب شافعی و حنبلی
از نظر مذهب شافعی و حنبلی ، هدایای نامزدی مطلقاً استرداد نمی گردد. چه عین آن موجود باشد یا تلف شود و فرقی نمی کند عدول از جانب مرد بوده باشد یا زن. و این بر اساس حکم هبه است.
الخرقی می گوید ، حلال نیست که هدیه دهنده (چه مرد و چه زن) هدیه اش را بازگرداند. هر چند که زن بر او حلال نشده باشد.
و برای این سخن از احادیث ذیل استدلال می کنند:
1- رسول خدا(ص) می‏فرمایند، کسی که هدیه اش را باز می گرداند مانند کسی است که قیء اش (استفراغش) را برمی گرداند و در لفظ دیگری است، مانند سگی است که استفراغش را می خورد.
2- هم چنین می‏فرمایند، شایسته کسی هدیه ای دهد و آن را بازگرداند جز آنچه پدر و مادر بر فرزندش می دهد.
و این احادیث رجوع هدایا را منع می کند.
4-2-1-2-4- فقه معاصر
نامزدی مقدمه ازدواج است که قبل از عقد قرار می گیرد و بسیاری اوقات در این دوران بخاطر تحکیم روابط و ابراز علاقه ی جدید جزء یا کل مهریه و هدایا و هبات (شبکه) داده می‏شود و گاه اتفاق می افتد که دختر یا پسر یا هر دو با هم نامزدی را فسخ کنند آیا آن جایز است ؟ و آیا هر آنچه به نامزد داده شده برگردانده می شود ؟
باید پاسخ داد که همانا نامزدی تنها وعده ی ازدواج است و عقد ملزم نمی باشد و عدول از آن یکی از حقوقی است که هر کدام از طرفین دارند. شارع برای فسخ وعده مجازات مادی قرار نداده است که عدول کننده به خاطر آن مجازات شود هر چند که عدول از وعده را خدمت کرده و آن را از صفات منافقان قرار داده است مگر اینکه ضرورت لازمی باشد که عدول از وعده (بی وفایی) را اقتضاء کند. هر آنچه را که خواستگار بعنوان مهریه داده است ، حق دارد آن را برگرداند چرا که مهریه در مقابل ازدواج است و تا وقتی ازدواج صورت نگرفته زن حقی در مهریه ندارد و باید آن را به مرد مسترد نماید. اما حکم هدایا مانند حکم هبات است و درست آن است که هبات وقتی به طور محض برای هدیه باشد نه به خاطر عوض از چیزی، برگرداندن آن جایز نیست، چرا که وقتی کسی هدیه ای را می گیرد مالک آن می شود و جایز است در آن تصرف کند و بازخواست هدیه دهنده غصب ملک هدیه گیرنده بدون رضایت ولی است و این از نظر شرع و عقل باطل است و اگر هدیه را مقابل عوض آن دهد و بخواهد آن را برگرداند این حق بر او جایز است چرا که هبه ی او در مقابل عوض بوده است پس وقتی ازدواج صورت نگیرد او حق دارد هبات را برگرداند و اصل در آن چیزی است که اصحاب سنن روایت می کنند. ابن عباس از پیامبر اکرم (ص) روایت می کند که بر مرد حلال نیست که هدیه ای دهد یا هبه ای ببخشد و آن را برگرداند مگر آنچه پدر به فرزندش می دهد.104
و سالم از رسول خدا (ص) روایت می کند که کسی که هدیه ای می بخشد شایسته نیست آن را برگرداند و جمع بین این احادیث چیزی است که بزرگان ذکر کرده اند، هدیه دهنده حق برگرداندن هدیه ای که صرفاً به عنوان هدیه داده باشد و در مقابل عوض نبوده باشد، ندارد و هدیه دهنده ای حق رجوع دارد که در مقابل عوضی هدیه داده باشد.105
دکتر وهبه ازحیلی نیز رای شافعی و حنبلی را به آراء دیگر فقها ترجیح می دهد چرا که زن هر چه را که هدیه گرفته حقش است با استدلال به این حدیث هر زمانی که زنی مهریه یا هباء یا عده را قبل از عقد نکاح گرفته باشد پس آن حق اوست.106
اما در این نظر ، آنجا که سخن بر این امر دلالت می کند که آنچه در این دوران « دوران نامزدی» به زن بخشیده می شود حق اوست. در این مورد اختلاف نیست، اما وقتی عقد نکاح صورت نگیرد و فسخ شود این حدیث، این بحث را شامل نشده و خارج از محل نزاع است و برخی پژوهشگران رای مالکی را به خاطر تفصیل در روشن سازی مسأله برتر دانسته اند107 و چون این نظر عدالت را میان نامزدین برقرار می کند با عقل و منطق منطبق است.108
از نظر فقهی مصر دکتر علی جمعه ، به هنگام فسخ نامزدی شبکه حق مرد است مثلاً در دعاوی مثل؛ مردی از زنی خواستگاری می کند سپس نامزدی اش را فسخ می کند حال می خواهد هزینه های جشن نامزدی چون طعام و نوشیدنی و شبکه و هدایا را پس بگیرد حال تکلیف چیست ؟ آیا او این حق را دارد؟
دکتر علی جمعه این گونه پاسخ می دهد، خواستگار به هنگام فسخ نامزدی می تواند شبکه و هدایا را بازگرداند و در این صورت نامزد باید آنها را برگرداند اما از نظر شرع استهلاک از موانع بازگرداندن هبه است. و جمعه اضافه می کند نامزد باید فقط شبکه را بازگرداند و هدایایی مثل الکل و شرب و هزینه‏های نامزدی که از بین رفته اند چیزی بازگردانده نمی‏شود.
وی فتوایش را اینگونه تفسیر می کند که نامزدی و قرائت فاتحه و مهریه گرفتن و قبول شبکه و هدایا همگی از مقدمات ازدواج بوده و تا وقتی که عقد ازدواج با ارکان و شروطش تمام نشده همانند وعده به شمار می آید و میان مردم رسم است که نامزدی قبل از عقد نکاح باشد تا فضای مناسب برای آشنایی بیشتر بین دو خانواده ایجاد شود، پس زمانیکه یکی از طرفین از تصمیمش عدول کرده و عقد مقرر به طور شرعی بسته نشد در این صورت ، همانا مهریه با عقد ازدواج بر عهده ی شوهر است ، پس اگر عقد ازدواج صورت گیرد

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد قانون مدنی، اموال غیر منقول، حقوق ایران، حقوق انگلیس Next Entries پایان نامه ارشد درمورد حقوق انگلیس، عقد نکاح، عقد ازدواج، قانونگذاری