پایان نامه ارشد درمورد امام علی (ع)، پیامبر (ص)، ساختار اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

تَعْظُمْ كَبْوَتُهُ وَ يَكُنْ مَآبُهُ إِلَى الْحُزْنِ الطَّوِيلِ وَ الْعَذَابِ الْوَبِيلِ وَ أَتَوَكَّلُ عَلَى اللَّهِ تَوَكُّلَ الْإِنَابَةِ إِلَيْهِ وَ أَسْتَرْشِدُهُ السَّبِيلَ الْمُؤَدِّيَةَ إِلَى جَنَّتِهِ الْقَاصِدَةَ إِلَى مَحَلِّ رَغْبَتِهِ أُوصِيكُمْ عِبَادَ اللَّهِ بِتَقْوَى اللَّهِ وَ طَاعَتِهِ فَإِنَّهَا النَّجَاةُ غَداً وَ الْمَنْجَاةُ أَبَداً رَهَّبَ فَأَبْلَغَ وَ رَغَّبَ فَأَسْبَغَ وَ وَصَفَ لَكُمُ الدُّنْيَا وَ انْقِطَاعَهَا وَ زَوَالَهَا وَ انْتِقَالَهَا فَأَعْرِضُوا عَمَّا يُعْجِبُكُمْ فِيهَا لِقِلَّةِ مَا يَصْحَبُكُمْ مِنْهَا أَقْرَبُ دَارٍ مِنْ سَخَطِ اللَّهِ وَ أَبْعَدُهَا مِنْ رِضْوَانِ اللَّهِ فَغُضُّوا عَنْكُمْ عِبَادَ اللَّهِ غُمُومَهَا وَ أَشْغَالَهَا لِمَا قَدْ أَيْقَنْتُمْ بِهِ مِنْ فِرَاقِهَا وَ تَصَرُّفِ حَالَاتِهَا فَاحْذَرُوهَا حَذَرَ الشَّفِيقِ النَّاصِحِ وَ الْمُجِدِّ الْكَادِحِ وَ اعْتَبِرُوا بِمَا قَدْ رَأَيْتُمْ مِنْ مَصَارِعِ الْقُرُونِ قَبْلَكُمْ قَدْ تَزَايَلَتْ أَوْصَالُهُمْ وَ زَالَتْ أَبْصَارُهُمْ وَ أَسْمَاعُهُمْ وَ ذَهَبَ شَرَفُهُمْ وَ عِزُّهُمْ وَ انْقَطَعَ سُرُورُهُمْ وَ نَعِيمُهُمْ فَبُدِّلُوا بِقُرْبِ‏الْأَوْلَادِ فَقْدَهَا وَ بِصُحْبَةِ الْأَزْوَاجِ مُفَارَقَتَهَا لَا يَتَفَاخَرُونَ وَ لَا يَتَنَاسَلُونَ وَ لَا يَتَزَاوَرُونَ وَ لَا يَتَحَاوَرُونَ فَاحْذَرُوا عِبَادَ اللَّهِ حَذَرَ الْغَالِبِ لِنَفْسِهِ الْمَانِعِ لِشَهْوَتِهِ النَّاظِرِ بِعَقْلِهِ فَإِنَّ الْأَمْرَ وَاضِحٌ وَ الْعَلَمَ قَائِمٌ وَ الطَّرِيقَ جَدَدٌ وَ السَّبِيلَ قَصْدٌ 119 :
به وسيله او دستورات ناشناخته الهى را آشكار ساخت، بدعتهائى كه به نام دين در ميان مردم بود از بين برد و احكامى كه هم اكنون نزد ما روشن است به وسيله او بيان داشت. با اين حال، كسى كه جز اسلام آئينى بر گزيند زيانش مسلم، دستگيره ايمانش گسسته و سقوط او شديد خواهد بود و سر انجام غم و اندوهى طولانى و عذابى مهلك خواهد داشت، به خدا توكل ميكنم؛ توكلى با توبه و بازگشت به او، از او ارشاد مى‏طلبم به راهى كه به سوى بهشتش منتهى و به محل و منزل مورد رضايش پايان يابد. اى بندگان خدا شما را به تقوا و اطاعت خداوند توصيه مى‏كنم كه موجب رستگارى فردا و نجات ابدى است، (خداوند بزرگ) انذار كرده و به شدت ابلاغ فرموده و به آخرين حد ترغيب و تشويق نموده، دنيا و ناپايدارى آن و زوال انتقالش را براى شما توصيف كرده، پس از اين زرق و برقهائى كه براى شما اعجاب‏انگيز است به خاطر كوتاهى دورانش چشم بپوشيد دنيا نزديكترين منزل به خشم خدا و دورترين آن از رضا و خشنودى اوست، پس اى بندگان خدا، خود را همواره سرگرم آن نسازيد، زيرا از فراق و دگرگونى حالات آن با خبريد، لذا همچون دوستى مهربان، ناصح كوشا كه براى نجات رفيقش تلاش مى‏كند خويشتن را از دنيا پرستى بر حذر داريد و از آنچه در ميدانهاى نابودى قرون پيشين ديده‏ايد عبرت گيريد؛ از همانها كه پيوندهاى اعضايشان گسسته، چشم و گوشهاى آنها نابود، شرافتمندى و عزتشان از ميان رفته ‏و نعمتها و سرورشان‏ منقطع گرديده است، همانها كه بجاى قرب فرزندان‏ به فراق آنها مبتلا شدند و بجاى همدمى همسران مفارقتشان را گزيدند، اكنون نه بر يكديگر تفاخر مى‏كنند و نه توليد نسل مى‏نمايند نه يكديگر را ديدار و نه با هم سخن مى‏گويند، پس اى بندگان خدا بر حذر باشيد همچون كسى كه بر نفس خود پيروز و بر شهوتش غالب و با چشم عقلش مى‏نگرد، زيرا امر (دنيا و آخرت) واضح، نشانه‏هاى اين راه بر جا، طريق صاف و آشكار و راه مستقيم است. »

در کلمات دیگر منسوب به امام علی (ع) نیز به صورت جسته و گریخته از این موضوع سخن رفته است؛ از جمله:

«جَلا غَمرات الظّلم بنوره و قَمع مشرف الباطل بحقّه، حتّى أنار الإسلام و وضحت الأحكام120:
با نور پیامبر(ص) سیاهی تاریکی ها را زدود و با حقیقت او جلوه های باطل را به زیر آورد و احکام را برنمود. »

« أرسله… ماحيا ماحقا مزهقا رسوم أباطيل خوض الخائضين، بدار اشتباك ظلمة كفر دامس فجلّا غواشي الأظلام بلجّيّ راكد بتفصيل آياته من بعد توصيل قوله121:
او را به رسالت برانگیخت تا رسوم باطل را از کسانی که در آن غوطه می خوردند بزداید و نابود سازد و به یُمن وجود او پرده های ظلمتِ گندابها(ی جاهلیت) را بدرد. »

برآیند کلی گفتارها این است که پیامبر اکرم(ص) شریعتهای پیشین انبیای الهی را که به ورطه فراموشی و جهالت سپرده شده بودند، باز گرداند و بدعتهایی را که بر آن داخل گردانید بودند، از میان برداشت و رسوم و سنتهای باطل را برانداخت و احکام الهی را به تفصیل بیان نمود. بدین سان، بعثت پیامبر اکرم (ص) در عرصه فقه و اخلاق، سه ثمره داشته است:
اول: بخشی از قوانین شریعت و احکام الهی که بی گمان ارتباطی وثیق با عرصه اخلاق دارند، با ظهور پیامبر اکرم (ص) شناخته و آشکار شدند. این دسته از احکام پیشتر ناشناخته بوده و جز از طریق وحی محمدی (ص) راهی به شناخت آنها نبوده است.122
دوم: پاره ای از قوانین و احکام اخلاقی و رفتاری که شناخته شده بودند، اما به تحریف و تغییر دچار گشته و بدین رو، کارکرد خود را از دست دادند، با بعثت پیامبر اکرم (ص) تهذیب شده اند.
سوم: رسوم باطل و آداب و خلق و خوی های جاهلی و غیرانسانی را که در فترت ظهور پیامبران در جهان پدیدار گشته بودند، برانداخت و به کنار نهاد. کلمه اباطیل که در روایت نقل شده بدان اشاره شده است، جمع «باطل» به معنای ناحق، باطل، بيهوده و مشی جاهلانه در زندگی و رفتار است.123
نکته محوری که لازم است در تحلیل گفتارهای امام علی(ع) درباره تحول اخلاقی عرب در نظر داشت، تاکید و اشارات آن حضرت بر تغییر نقطه ثقل اخلاق و رفتار از عصبیت و جاهلیت و رسوم قبیله ای به ایمان دینی، اعتقاد به معاد و زندگی پس از مرگ است. هویت قبیله ای که با هویت دینی در تعارض و پیش از اسلام بر حجاز حاکم بود، با ظهور اسلام به کنار رفت؛ اما باری دیگر در روزگار پس از رحلت پیامبر(ص) زنده شد. ارزشهای قبیله ای کلیت رفتارهای اخلاقی، اجتماعی و سیاسی قبایل را تعیین می کرد. در این گونه ساختار اجتماعی، افراد موظف اند در رفتارهای خود از قوانین نانوشته قبیله ای پیروی کنند و روابط آنان خاستگاه عقلی و دینی ندارد بلکه بر پایه خویشاوندی است و برای رسیدن به منافع مشترک مورد نظر با یکدیگر ارتباط و همکاری دارند.124 تمامی افراد یک قبیله به شخصی واحد نسب می برند. از این رو قبیله را چنین تعریف کرده اند: «و القَبيلة من الناس: بنو أَب واحد.»125
با نگاهی به متونی مانند نهج البلاغه می توان دریافت که امام علی(ع) به پیروی از پیامبر اکرم (ص) و آموزه های قرآنی، سعی دارد رنگ و بوی قبیله ایِ مسائل اخلاقی و سیاسی را از میان بردارد و همان مبنای اخلاقی پیامبر(ص) ـ یعنی ایمان دینی، توحید و معاد ـ را باری دیگر بر جایش بنشاند و در این راه از ذکر و یاد پیامبر(ص)، که محبوبیتی بی بدیل میان مسلمانان داشت، مدد می جوید و انگیزش می آفریند. تاکید حضرت بر بازتولید ارزشهای اخلاقی پیامبر اکرم (ص) در گفتارهای امام (ع) بسیار آشکار است و نشان می دهد که حضرت از مرکز ثقل این ارزشها به خوبی آگاه بوده است. برخی تعابیر و توصیفات امام (ع) از اخلاق نبوی به گونه ای صریح، قبیله گرایی را در رفتار اجتماعی و اخلاقی رد می کند. برای نمونه در خطبه ای هنگام تبیین معیار اسلام برای دوستیها و دشمنیها، می فرماید:

«وَ لَقَدْ كُنَّا مَعَ رَسُولِ اللَّهِ (ص)نَقْتُلُ آبَاءَنَا وَ أَبْنَاءَنَا وَ إِخْوَانَنَا وَ أَعْمَامَنَا مَا يَزِيدُنَا ذَلِكَ إِلَّا إِيمَاناً وَ تَسْلِيماً 126 :
در ركاب پيامبر(ص) آن چنان مخلصانه مى‏جنگيديم و براى پيش برد (حق و عدالت) از هيچ چيز باك نداشتيم كه حتى حاضر بوديم پدران و فرزندان و برادران و عموهاى خويش را در اين راه (اگر بر خلاف حق باشند) نابود كنيم، اين پيكار بر تسليم و ايمان ما مى‏افزود.»

روشن است که جواز نبرد با خویشاوندان نسبی، به کلی با معیارهای قبیله ای روزگار پیش از اسلام حجاز ناسازگار و یک رفتار ضد اخلاقی به شمار می رفته است؛ در حالی که همین در کلام امام علی (ع) به عنوان یک ارزش اخلاقی مطرح شده است و این بدان سبب است که معیار و پایه نظری بنیاد اخلاق در مکتب اخلاقی پیامبر(ص) از نسب و خویشاوندی به ایمان و برادری دینی تغییر کرده و امام علی(ع) همین حقیقت را گوشزد کرده است.

3ـ4. صفات اخلاقی پیامبر(ص)
امام علی(ع) در خطبه ها، نامه ها و گفتار خویش، بسیار از پیامبر(ص) یاد کرده و هنگام یادکردها، غالبا صفات و فضایل و منقبت های اخلاقی و رفتاری ایشان را نیز همزمان گوشزد کرده است. جدا از علاقه و نزدیکی خاص امام علی(ع) به شخص پیامبر(ص) که از عوامل یادکردهای آن حضرت از پیامبر(ص) بوده، عوامل دیگری نیز در کار است که در اینجا بدان اشاره می شود.
چنانکه در منابع آمده است، در همان دمادم رحلت پیامبر اکرم (ص)، جامعه اسلامی در ماجرای انتخاب یا انتصاب جانشین آن حضرت دچار چندپارگی شد و به گفته شهرستانی (م. 548ق) این از نخستین اختلافاتی بود که میان مسلمانان روی داد.127 خوی قبیله گرایی که هنوز در نهان عرب جای خویش را خالی نکرده بود، سربرآورد و باری دیگر همچون افعی افسردهِ آفتاب خورده از خواب بیدار شد. پس از رحلت پیامبر(ص) برخی ارزشهای قبیله ای عرب، بازتولید گشت و در 25 سال گوشه نشینی امام علی(ع) وضعیت قبیله ای این بار با پوششی مذهبی جانی تازه گرفت و تبعات آن در پنج سال حکومت امام علی(ع) خود را نشان داد.128 این مسئله و نیزاز طرفی دیگر، دنیادوستی، عافیت طلبی و غفلت پذیری مسلمانان پس از پیامبر(ص) و بالتبع، آلودگی اخلاقی و لغزیدن به وضعیتی که ثمرات وحی الهی و میراث پیامبر(ص) را با خطر مواجه می ساخت، باعث گشت تا امام علی (ع) به مناسبتهای مختلف در هر فرصتی، در رفتار، گفتار و نوشتار خود به اصلاح اخلاقی جامعه برخیزد و از موثرترین ابزارها برای رسیدن به این هدف در جامعه پس از پیامبر(ص) تذکر مدام و یادآوری مکارم اخلاق و صفات متعالی پیامبر(ص) به عنوان یک کتاب ماندگار و راهنمای جاوید اخلاقی بود. تذکار پیوسته امام علی(ع) به صفات اخلاقی و اجتماعی پیامبر (ص) و مرور رفتار آن حضرت از همین رو بوده است. جامعه اسلامی سخت نیازمند تذکر و هشدار و یادآوری پیامبر(ص) و سیره اخلاقی آن حضرت، نظر به تصریح قرآن به اسوه بودن پیامبر عظیم الشان129 و مشروعیت و محبوبیت آن حضرت، بسیار موثر بود :

« فَتَأَسَّ بِنَبِيِّكَ الْأَطْيَبِ الْأَطْهَرِ (ص) فَإِنَّ فِيهِ أُسْوَةً لِمَنْ تَأَسَّى وَ عَزَاءً لِمَنْ تَعَزَّى وَ أَحَبُّ الْعِبَادِ إِلَى اللَّهِ الْمُتَأَسِّي بِنَبِيِّهِ وَ الْمُقْتَصُّ لِأَثَرِهِ 130 :
از پيامبر پاك و پاكيزه‏ات (ص) پيروى كن زيرا راه و رسمش سرمشقى است براى آن كس كه بخواهد تأسى جويد و انتسابى است (عالى) براى كسى كه بخواهد منتسب گردد و محبوبترين بندگان نزد خداوند كسى است كه از پيامبرش سر مشق گيرد و قدم به جاى قدم او گذارد.»

غالب فضایلی که امام علی (ع) برای پیامبر اکرم (ص) بر می شمارد، پیشتر در میان عرب مطلوب بوده اند؛ اما چنانکه از روایت بالا بر می آید، همان فضایل در وجود پیامبر (ص) در چارچوب مفهومی جدید و روح دینی و الهی و در بافت اسلامی وجود یافته است. اینک از باب نمونه، سه فضیلت از فضایل اخلاقی را که مولای متقیان علی (ع) برای پیامبر(ص) برشمرده است، مرور و هر یک را در بافت جاهلی و اسلامی به بررسی و مقایسه اجمالی می گذاریم.

3ـ4ـ1. صبر و شکیبایی
صبر در روایات بسیاری از امام علی(ع) به عنوان صفات پیامبر(ص) برشمرده شده؛ از جمله :

« يصبر للغريب على الجفوة في مسألته و منطقه حتّى أن كان أصحابه ليستجلبونهم131:
(پیامبر ص ) بر بی ادبیِِِ شخص غریب در پرسش و درخواست و گفتار صبر می کرد تا جایی که اصحاب (به خشم آمده) در صدد باز داشتن آن شخص

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد فضایل اخلاقی، تحول اخلاقی، فضیلت اخلاقی Next Entries پایان نامه ارشد درمورد فضیلت اخلاقی، رسول خدا (ص)، دوران جاهلیت