پایان نامه ارشد درمورد امام علی (ع)، تشویق و تنبیه، نهج البلاغه، امر به معروف

دانلود پایان نامه ارشد

منصبپذیری را نوعی امانت داری تفسیر کرده و نوشته است:
«همانا پست استانداری برای تو، وسیله آب و نان نبود، بلکه امانتی در گردن توست باید که از فرمانده و امام خویش پیروی کنی … در دست تو مالی از ثروت های خدای بزرگ و عزیز است و تو خزانه دار آنی، تا به من بسپاری، امیدوارم برای تو بدترین زمامدار نباشم» ( همان، نامه5: 63).

ج). عدالت خواهی
امیرالمومنین که خورشید راه عدالت است. بیشترین تأکیدات و سفارش ها را در باره ی عدالت و دادگری کرده تا جایی که نهج البلاغه را به حق کتاب عدالت نامیده اند.ایشان درنامه53 به مالک اشتر می فرماید:
«بهترین چیزی که مایهی روشنی چشم زمامداران و مسئولان است همانا گسترش عدل و داد در بلاد و شهرها و علاقه به مردم است».

د). شجاعت
«برای فرماندهی سپاه … افرادی را از خاندان پارسا و دارای سوابق نیکو و دلاور سلحشور انتخاب کن» (همان، نامه 53: 928).

ه). قاطعیت
از جمله ویژگی های لازم و ضروری در مدیران و زمامداران جوامع اسلامی قاطعیت در مقام تصمیمگیری و اجرا است.
آن حضرت در مقام توصیف مالک اشتر به عنوان یک مدیر شایسته، یکی از ویژگیهای برتر او را قدرت تصمیم گیری بر می شمارد:
«پس از ستایش پروردگار، من بندهای از بندگان خدا را به سوی شما فرستادم که در روزهای وحشت نمی خوابد و در لحظه های ترس از دشمن، روی بر نمی گرداند و بر بدکاران، از شعله های آتش تندتر است او مالک، پسر حارث مذحجی است، آنجا که با حق است سخن او را بشنوید و از او اطاعت کنید او شمشیری از شمشیرهای خداست که نه تیزی آن کند می شود و نه ضربت آن بی اثر است» (نهج البلاغه، نامه 38: 868)

و). پیشگامی در عمل
مردم همیشه در تاریخ الگوپذیر بودند و با پیروی از اسوههای انتخابی خویش، اعمال و حرکات خود را تعیین کردهاند و میکنند و واضح است که زمامداران و عالمان هر جامعه ای در این باره بیشترین اثر و نقش را دارند:
«ای مردم سوگند به خدا شما را به چه چیزی توصیه نمیکنم، مگر اینکه پیشگام شما هستم در عمل به آن و شما را از چیزی بر حذر نمی دارم، مگر اینکه پیش از شما خودم بر حذر می شوم» (همان، خطبه 175: 481).

ز). فروتنی
حضرت علی خطاب به مالک اشتر می فرماید:
«پر و بالت را برابر رعیت بگستران و با مردم گشادهروی و فروتن باش و در نگاه اشارهی چشم در سلامکردن و اشارهکردن با همگان یکسان باش تا زورمندان در ستم تو طمع نکنند و ناتوانان از عدالت تو مأیوس نگردند» (همان،نامه، 27: 797).

ح). نبود سوءپیشینه
علی (ع) از جمله ملاک ها و معیارها در گزینش مدیران و کارگزاران را گذشته ی درخشان و ندانستن سوءپیشینه می داد:
«بدترین وزیران تو کسی است که پیش از تو وزیر بدکاران بود و در گناهان آنان شرکت داشته باشد پس مبادا چنین افرادی محرم راز تو باشند زیرا که آنان یاوران گناهکاران و یاری دهندگان ستمکارانند. تو باید جانشینانی بهتر از آنان داشته باشی که قدرت فکری امثال آنان را داشته اما گناهان و کردار زشت آنان را ندانسته باشند. کسانی که ستمکاری را بر ستمی یاری نکرده و گناهکاری را در گناهی کمک نرسانده باشند، هزینه اینگونه افراد بر تو سبک تر و یاری شان بهتر است» (نهج البلاغه، نامه 53: 921).

ط). توانایی جسمی و روحی
مولای متّقیان در مقام تبیین اوصاف لازم مدیران رهبران دینی در خطبه ای که در شهر مدینه ایراد فرمودهاند، گفته اند:
«ای مردم سزاوارترین اشخاص به خلافت، آن کسی است که در تحقّق حکومت و (اهداف آن) نیرومندتر از دیگران باشد» (همان،خطبه 173: 476).

4-9-14. روش‌های تربیت سیاسی کارگزاران
تربیت سیاسی همانند دیگر انواع و گونههای تربیت دارای روش هایی است که باید آنها را شناخت و به کار بست. هر چند در روزگار امام علی (ع) تعلیم و تربیت مانند امروز رشتهای علمی نبود تا از شیوههای مشخص در آن زمان سخن گفته شود، ولی از دقّت و تأمّل در گفتار و سیرهی آن بزرگوار در دورهی حکومت پنج سالش می توان روشهای بسیاری را استخراج و در تربیت سیاسی کارگزاران از آن بهره گرفت. در این مقال به مهمترین و اساسی ترین این روش ها خواهیم پرداخت که عبارتند از:
«الف)- توجه به رشد عقلانی ب) روش الگوی ج) وضع تنبیه و تشویق د) شیوه نظارت ه) نشان دادن لغزشگاه ها ج) بهره گیری از تاریخ »(مزینانی، 1381: 42-44)

4ـ9ـ14ـ1. توجّه به رشد عقلانی
از روشهایی که امام علی (ع) برای تربیت کارگزاران و عموم مردم از آن بهره می گرفت شیوهی عقلانی است. مقصود از روش عقلانی مجموعه تدبیرها و راههایی هستند که به گونهای سازمان یافته ورشد و پرورش عقل را در دو بند نظری و عملی فراهم می آورند. که خود شامل 1- تفکّر و تعقل 2- دعوت به دانش و همنشینی با عالمان3 -مشورت4 -تجربه اندوزی و استفاده از تجربه های دیگران

الف). تفکّر و تعقّل
دعوت به تفکّر و تعقّل یکی از شیوه های تربیت عقلانی است. امام علی (ع) از این شیوه نیز در تربیت سیاسی کارگزاران بهره گرفته است.
علی (ع) در نامهای پس از اشاره به برخورد نادرست امور موسی_ابوموسی اشعری پیش از حکومت امام علی (ع) والی و کارگزار کوفه بوده است و پس از جنگ جمل او می خواست از منافع حکومت استفاده کند و در برابر دعوت علی (ع)به شرکت در جنگ جمل پاسخ منفی دادـ می نویسد:
«وقتی فرستادهی من بر تو وارد شد دامن به کمر زن و کمربندت را محکم ببند و از خانه ات بیرون آی، و از کسانی که با تو هستند دعوت نما، اگر حق را یافتی و تصمیم خود را گرفتی آنها را به سوی ما بفرست و اگر سستی را پیشه کردی و از مقام خود دور شو».

ب). دعوت به دانش و همنشینی با عالمان
یکی از سفارشهای علی (ع) به کارگزارش همنشینی و گفتگوی با عالمان و نخبگان است:
«با دانشمندان و حکیمان فراوان گفتگو کن، چرا که گفتگو با آنان سبب آبادانی و اصلاح شهرها و برقراری نظم و قانون است» (نهج البلاغه،نامه 53: 923).

ج). مشورت
یکی از راههای رشد عقلانی بهرهگیری از مشورت است. مشورت یعنی یاری جستن از عقل و درایت و تجربهی دیگران که در آیات و روایات به آن سفارش شده است. بی گمان رهبران جامعه، بیش از هر کس به دلیل مسئولیّتهای گستردهی خود نیاز به مشورت دارند.
در گفتار و سیرهی امام علی (ع) مشورت حضوری جدی دارد. آن حضرت در انتخاب کارگزاران و دیگر مسائل سیاسی به رایزنی میپرداخت و گاه به صراحت از آنان طلب مشورت میکرد. از باب نمونه در عهدنامه مالک اشتر بحث مشروحی دربارهی بایستهها و نبایستههای رایزنی دارد. «به هیچ روی در مشورت خویش از هیچ بخیلی مشورت مخواه، چرا که بخیل تو را از فضل منصرف کرده و همواره تو را به فقر و تنگدستی تهدید می کند و همچنین ترسو و بزدلی را که از برخورد با جریانات ناتوانت می نماید و نه هیچ حریصی را که برای تو افزون طلبی به ستم را با همه ی زشتی آن، آرایش می دهد» (نهج البلاغه ،نامه53: 920 ).

د). تجربه اندوزی و استفاده از تجربههای دیگران
علی (ع) بهرهگیری از تجربههای دیگران را امری لازم و عامل موفقیّت و انتخاب درست دانسته است. سخن آن بزرگوار در این باره بسیار است تنها به یک نمونه بسنده می کنیم:
«پسرم، بیش از آنکه دلت سخت و عقلت مشغول شود به ادب کردن تو پرداختم، تا مجدّانه به کار برخیزی و از تجربههایی که دیگران زحمت آن را کشیدهاند بهرهمند گردی و خود را از رنج جست وجو بیاسایی و از پرداختن به تجربه مجدد معاف شوی و از این راه حاصل آنچه ما آزمودیم در اختیار تو قرار می گیرد» (همان،نامه31: 822 ).

4-9-14-2. روش الگویی
«یکی از روش های تربیتی امام علی (ع) ارائه الگوی عملی است. ارائه الگو به کارگزاران از ابعاد گوناگون در تربیت آنان موثر است. کارگزاران با شناخت ویژگی های الگو و یا مشاهده ی رفتار الگو از آن پیروی می کنند» (مزینانی، 1381: 27-30)
امام علی (ع) در برشماری عوامل مؤثر بر شخصیت خود نیز سیره نبوی را کلیدترین الگوی جهت دهنده خود دانسته و یادآور می شود که «در زندگی همواره با پیامبر (ص) همگام و همراه بوده و همچون سایهای آن حضرت را دنبال می کرده است و به اندازهی یک لحظه با او مخالفت نکرده است» ( نهج البلاغه، خطبه 197: 585).

4-9-14-3. تشویق و تنبیه
یکی از شیوههای مهم و اساسی در تربیت، تشویق و تنبیه است. انسان به گونهای طبیعی از تشویق لذّت و از تنبیه رویگردان است.
گفتار و رفتار امام علی (ع) در تربیت و هدایت همگان به ویژه کارگزاران نه تنها بیانگر به کارگیری شیوه تشویق و تنبیه است که آن بزرگوار با توجه به ضرورت این شیوه چنین می فرماید:
«مبادا که نیکوکار و بدکار در نزد تو یکسان باشند چرا که برابر بودن آن سبب دلسردی نیکوکاران از کار نیک و تشویق و تجری بدکاران به کار ناشایست شود. با هر یک با نوع تعهدی که خود را بدان ملزم ساخته، برخورد کن» (همان،نامه 53: 922).
امام علی (ع) به دو نکته مهم و اساسی زیر اشاره دارند:
1- تشویق نیکوکاران در گسترش نیکیها تأثیر فراوان دارد و دیگران را نیز به کارهای نیک تشویق میکند.
2- کارگزاری که خدمتی و یا کار نیک دیگری انجام داده، باید همواره مورد ستایش باشد و به یک بار تشویق بسنده نشود بلکه در هر مناسبتی باید اشاره ای به آن بشود.

الف). انواع تشویق و تنبیه (رعایت حد و مرزها)
«تشویق و تنبیه نیز همانند هر کار دیگری باید قانونمند و در چارچوب خاص خود به کار گرفته شود تا پیامدهای مطلوب خود را بر جای گذارد» (مزینانی، 1381: 35).
1-دلیل تشویق و یا تنبیه باید شفاف و روشن باشد تا کارگزار بداند در برابر چه کاری تشویق و تنبیه شده است. این شیوه سبب می شود که وی را به آن کار استمرار بخشد و یا از آن پرهیز کند.
2-در انواع تشویق و تنبیه هر چند ستایش و یا تنبیه جزئی باشد، نباید تبعیض صورت گیرد چرا که این کار اثر آن را از بین می برد و مشکلات جدیدی را به وجود می آورد.
3-حاکم نباید تلاش یکی را به دیگری نسبت داده و ارزش خدمت او را کمتر از آنچه هست به شمار آورد. بزرگی شخص نباید موجب آن شود که کار کوچکش را بزرگ بشمارند و معروف و مشهور نبودن وی نباید سبب گردد که خدمت پر ارجش کوچک جلوه داده شود (نامه 53).
در تنبیه نیز نباید از حد اعتدال خارج شد چرا که افراط در آن آتش لجاجت را شعله ور می سازد و این کار با فلسفه تنبیه ناسازگاری دارد. تنبیه مانند امر به معروف و نهی از منکر باید از مراحل نرم و آسان به مراتب سخت و خشن انتقال یابد. در هر حال راه جبران خطا را نباید بست.می توان به داستان مصقیله بن هیبره درنامه 5 اشاره کرد.
4- تشویق لزوماً نباید مستلزم هزینههای سنگین باشد بلکه گاهی برشمردن کارهای مهم کارگزاران امر تشویق را محقق می سازد (خطبه192).
5- افزون بر اینها، تشویق و تنبیه باید فوری و پس از انجام کار خوب و یا بد صورت پذیرد و متناسب با کارهای انجام شده باشد در برابر کاری کوچک نباید جایزهای بزرگ داد و یا تنبیهی شدید کرد و یا به عکس در برابر کاری بزرگ و شایسته تشویقی کوتاه وکم بها داد و یا تنبیهی سبک کرد. تشویق و تنبیه باید به گونه ای باشد که موجب غرور و لجاجت نشود (نامه 43،44،47).

4-9-14-4. شیوه ی نظارت
«تربیت سیاسی کارگزاران از راه نظارت و مراقبت بر آنان یکی دیگر از شیوه های تربیتی امام علی (ع) بود. آن بزرگوار هرچند همواره به کارگزاران خود پند و اندرز داده و به یاد خدا و ترس از قیامت فرا میخواندند با موعظه و هشدارهایی تکان دهنده آنان را متوجّه وظایف ومشروعیتهای خود می کرد، اما هرگز بدین بسنده نمیکرد چرا که ایشان به خوبی می دانست که قدرت همواره میل به اقتدارطلبی و تمامیّت خواهی دارد و هر انسانی جز معصوم، همواره در معرض وسوسههای قدرت قرار میگیرد. از این رو از شیوه ی نظارت یا انواع گوناگون آن استفاده می کرد» (مزینانی، 1381: 36).
امام علی (ع) بهرهگیری از این شیوه را به کارگزاران برجستهی خود مانند مالک اشتر سفارش میکرد: «ای مالک، کارهای کارگزارانت را به وسیله جاسوسان راستگو و باوفا، زیر نظر بگیر، چرا که این عمل سبب می شود که آنان به امانتداری و خوش رفتاری با مردم وا داشته شوند. همچنین کارکنان و یاران خودت را نیز به

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، حکومت اسلامی، امام علی (ع)، شایسته سالاری Next Entries پایان نامه ارشد درمورد نهج البلاغه، عدالت اجتماعی، بیت المال، آموزش و پرورش