پایان نامه ارشد درمورد امام صادق، تفسیر عقلی، رسول خدا (ص)

دانلود پایان نامه ارشد

المیزان فی التفسیر القرآن، علّامه طباطبایی (1321-1402 ق)
* الفرقان فی تفسیر القرآن با القرآن دکتر محمدصادقی تهرانی (معاصر)
* آلاء الرحمن فی تفسیر القرآن، شیخ محمدجواد بلاغی (م 1352 ق)
* لتفسیر القرآنی للقرآن، عبدالکریم خطیب (تألیف 1386 ق)
* تفسیر اضواء البیان فی ایضاح القرآن باالقرآن، محمدامین ابن محمدمختار (1305-1393ق)
2-3-2- روش تفسیر روایی قرآن
روش تفسیر روایی قرآن، یکی از کهن‌ترین و رایج‌ترین روش‌های تفسیری است. این شیوه تفسیری، یکی از اقسام «تفسیر مأثور» و «تفسیر نقلی» است.
واژه «روایت» در اصل (روی) به معنای «حمل و نقل» است و روایت حدیث، به معنای نقل و حمل حدیث است153.
از مهمترین تفاسیر روایی شیعه میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
* تفسیر منسوب به امام علی (ع)، (مصحف علی ابن ابی‌طالب): اکنون این کتاب در دسترس ما نیست ولی از این مطلب استفاده می‌شود.
* تفسیر ابن عباس؛ این کتاب به نام تنویر المقباس فیروزآبادی (م 817 ق) و صحیفه علی بن ابی طلحه مشهور است.
* تفسیر قمی، اثر علی بن ابراهیم بن هاشم قمی (متوفای حدود 307 ق)؛ در مورد اعتبار روایات این کتاب، اختلاف نظر وجود دارد.
* تفسیر فرات کوفی، اثر علی بن ابراهیم فرات (زنده تا سال 307 ق)
* تفسیر عیاشی، اثر ابونصر محمد بن مسعود عیاش سمرقندی (متوفای حدود 320 ق)؛ این کتاب از مشهورترین تفسیرهای روایی شیعه است که اسناد آن حذف شده است.
* تفسیر صافی، اثر محمد بن مرتضی مشهور به ملّا محسن فیض کاشانی (1007-1091 ق)؛ در این تفسیر علاوه بر احادیث، لغت و توضیح آیات نیز وجود دارد.
* البرهان، تألیف سید هاشم حسینی بحرانی (م 1107 ق)؛ این کتاب از کامل‌ترین تفسیرهای روایی شیعه است؛ البته برخی روایات ضعیف نیز در آن وجود دارد.154
تفسیر نسیم حیات نیز از روایات تفسیری استفاده فراوان نموده که نمونههایی از آن را میتوان در موارد زیر یافت:
2-3-2-1- شرح کلمات مجمل و مبهم
برخی از روایات تفسیری، لغات آیه را توضیح داده، کلمات مجمل و مبهم را شرح می‌دهد یعنی پرده از الفاظ مشکل قرآن برمی‌دارد که مهم‌ترین کارکرد تفسیر اصطلاحی است.
«قَالَتِ الْأَعْرَابُ آمَنَّا قُلْ لَمْ تُؤْمِنُوا وَ لکِنْ قُولُوا أَسْلَمْنَا وَ لَمَّا يَدْخُلِ الْإِيمَانُ فِي قُلُوبِکُمْ..» ﴿الحجرات‏، 14﴾ [برخى از] باديه‏نشينان گفتند: «ايمان آورديم» بگو: «ايمان نياورده‏ايد، ليكن بگوييد: اسلام آورديم .» و هنوز در دل هاى شما ايمان داخل نشده است.
پیامبر (ص) فرمود: اسلام امری علنی و ظاهری است ولی ایمان در دل جا می‌گیرد و در کافی روایت کرده است: ایمان اقرار و عمل است و اسلام اقرار بدون عمل است155
امام سجاد (ع): «الم» ﴿البقرة، 1﴾ الف، لام، ميم. «ذلِکَ الْکِتَابُ لاَ رَيْبَ فِيهِ» ﴿البقرة، 2﴾ اين است كتابى كه در [حقانيت] آن هيچ ترديدى نيست; یعنی کتابی بر تو نازل کردیم که با همین حروف تهجی شماست که با آن سخن می گویید: پس اگر راست می‌گویید مانند آن را بیاورید156.
ذیل آیه «وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا…» ﴿البقرة، 31﴾ و [خدا] همه نام‌ها را به آدم آموخت
امام صادق (ع) فرموده‌اند: خدا اسامی انبیاء و اولیای خود را به آدم آموخت سپس آن‌ها را که به صورت ارواح بودند بر ملائکه عرضه نمود.157
آیه «وَمِنْهُمْ أُمِّيُّونَ لاَ يَعْلَمُونَ الْکِتَابَ إِلاَّ أَمَانِيَّ…» ﴿البقرة، 78﴾ و [بعضى] از آنان بى‏سوادانى هستند كه كتاب [خدا] را جز خيالات خامى نمى‏دانند
مردی از امام صادق (ع) سؤال کرد که عوام یهود دسترسی مستقیم به تورات نداشتند و تمام دین خود را از علماء دریافت می‌کردند و چاره‌ای جزء این نداشتند پس چگونه مورد مذمّت واقع‌شده‌اند؟ امام فرمودند: به دلیل اینکه آن‌ها دانستند علما صریحاً به آنان دروغ می‌گویند مال حرام می‌خورند و رشوه می‌گیرند و احکام خدا را تغییر می‌دهند لذا نباید سخنان این فاسقان را می‌پذیرفتند و در این قضیه عوام محسوب نمی‌شوند158.
«وَ اللَّهُ يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشَاءُ…» ﴿البقرة، 105﴾ با آنكه خدا هر كه را خواهد به رحمت خود اختصاص دهد،
از امام علی (ع) و امام باقر (ع) روایت‌شده که مراد از رحمت، نبوت است.
«الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْکِتَابَ يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ…» ﴿البقره، 121﴾ كسانى كه كتاب [آسمانى] به آنان داده‏ايم، [و] آن را چنان كه بايد مى‏خوانند
از امام صادق (ع) روایت‌شده که «يَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاَوَتِهِ» به این مفهوم است که آنان کتاب را با تأمل می‌خوانند و به احکامش عمل می‌کنند سوگند به خدا منظور از آن فقط حفظ آیات و تجوید آن نیست، امّا این‌ها حروفش را حفظ کردند و حدودش را ضایع نمودند159:
«الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْکِتَابَ يَعْرِفُونَهُ کَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ…» ﴿البقرة، 146﴾ كسانى كه به ايشان كتاب [آسمانى] داده‏ايم، همان‌گونه كه پسران خود را مى‏شناسند، او [محمد] را مى‏شناسند.
روایت از عبدالله بن سلام که علمای یهود بود و سپس اسلام آورد، نقل شده است که می‌گفت: من پیامبر اسلام (ص) را بهتر از فرزندم می‌شناسم.
«وَلَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَيْ‌ءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ..» ﴿البقرة، 155﴾ و قطعاً شما را به چيزى از [قبيلِ] ترس و گرسنگى،
حضرت علی (ع) آزمایش الهی را این‌گونه بیان فرموده‌اند: «گرچه خدا به وضعیت نفس بندگانش از خودشان آگاه تر است، ولی آن ها را امتحان می کند تا کارهای خوب و بد که معیار پاداش و کیفراست از آنها ظاهر گردد.»160
2-3-2-2- بیان مصداق اکمل و اتمّ آیه
«إِنَّمَا وَلِيُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِينَ آمَنُوا الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاَةَ وَ يُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَ هُمْ رَاکِعُونَ» ﴿المائدة، 55﴾ ولىّ شما، تنها خدا و پيامبر اوست و كسانى كه ايمان آورده‏اند: همان كسانى كه نماز برپا مى‏دارند و در حال ركوع زكات مى‏دهند.
امام صادق (ع) فرمود: خداوند رسول خود را امر به تعیین ولایت علی (ع) کرد و این آیه فوق را نازل نمود مردم ولایت اولی الامر را نمی‌دانستند لذا خدای تعالی به پیامبر (ص) فرمود تا ولایت را برای مردم تفسیر کند همان‌گونه که دستور داد نماز و زکات و روزه و حج را تفسیر کند،161
«فَمَنْ حَاجَّکَ فِيهِ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکُمْ..» ﴿آل‏عمران‏، 61﴾ پس هر كه در اين پس از دانشى كه تو را آمده، با تو محاجه كند، بگو: «بياييد پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و ما خويشان نزديك و شما خويشان نزديك خود را فراخوانیم.»
از پیامبر (ص) روایت‌شده که به بریده اسلمی فرمود: علی (ع) را به خشم نیاورد زیرا او از من است و من از او «…الْيَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِينَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَيْکُمْ نِعْمَتِي…» ﴿المائدة، 3﴾ امروز دين شما را برايتان كامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانيدم.
امام باقر (ع) وامام صادق (ع) فرموده‌اند: این آیه بعد از نصب علی (ع) به امامت نازل شده است.
«وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ….» ﴿البقرة، 114﴾ و كيست بيدادگرتر از آن كس كه نگذارد در مساجد خدا
مراد از ((مساجد)) مسجدالحرام است زیرا از امام صادق (ع) نقل شده است که قریش مانع ورود رسول اکرم (ص) به مکه و مسجدالحرام شدند.
2-3-2-3- بیان جزئیات آیات الا حکام
گاهی احادیث برخی مطالب جزئی آیه را توضیح می‌دهد که در متن قرآن نیست و از طریق سنت به ما می‌رسد و بر ما حجّت است این قسم نیز بر چند گونه است:
2-3-2-4- بیان شأن نزول آیات
در احادیث «…وَ لاَ تَشْتَرُوا بِآيَاتِي ثَمَناً قَلِيلاً…» ﴿البقرة، 41﴾ و آيات مرا به بهايى ناچيز نفروشيد.
از امام صادق (ع) در شأن نزول این آیه روایت شده است که عده‌ای از علمای یهود مردم را وادار کرده بوده‌اند هر ساله هدیه‌ای به آن‌ها تقدیم کنند ولی اسلام این عمل را لغو کرد لذا آنان برای حفظ معاش و منافع خود صفات نبی اکرم (ص) را که در تورات ذکر شده بود، تحریف کردند در واقع با این کار، آیات الهی را به مال دنیا فروختند. 162
«وَ لَمَّا جَاءَهُمْ کِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ..» ﴿البقرة، 89﴾ و هنگامى كه از جانب خداوند كتابى كه مؤيد آنچه نزد آنان است برايشان آمد.
در شأن نزول این آیه از امام صادق (ع) نقل شده است: یهود در کتاب‌های خود خوانده بودند163…
«أَمْ تُرِيدُونَ أَنْ تَسْأَلُوا رَسُولَکُمْ…» آيا مى‏خواهيد از پيامبر خود همان را بخواهيد.﴿البقرة، 108﴾ در شأن نزول این آیه از ابن عباس نقل‌شده که رافع بن حرمله و وهب بن زید نزد رسول خدا (ص) آمدند و گفتند: از طرف خدا نامه‌ای برای ما بیاور که آن را بخوانیم یا نهرهایی برای ما پدید بیاور تا تو را پیروی کنیم. آیا شما مانند یهود از پیامبر خود درخواست‌های غیرمعقول می‌کنید.
«…فَمَنْ حَجَّ الْبَيْتَ أَوِ اعْتَمَرَ فَلاَ جُنَاحَ عَلَيْهِ أَنْ يَطَّوَّفَ بِهِمَا…» پس هر كه خانه را حجّ كند، يا عمره گزارد بر او گناهى نيست كه ميان آن دو سعى به جاى آورد.
حدیث از امام صادق (ع) روایت‌شده که مسلمین معتقد بودند صفا و مروه از بدعت‌های جاهلیت است نزول این آیه تصویب نمود که آن‌ها از شعائر خداوند هستند و طواف بر آن‌ها اشکال ندارد164
2-3-2-5- بیان بطن و تأویل آیات
«أَتَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ..» ﴿البقرة، 4﴾ آيا مردم را به نيكى فرمان مى‏دهيد و خود را فراموش مى‏كنيد؟
رسول خدا (ص) فرمود: در معراج دیدم که لب‌های یک عده را با قیچی‌های گداخته می‌برند از جبرئیل پرسیدم: این‌ها چه کسانی هستند؟ گفت: واعظانی که امر به نیکی کردند ولی خودشان خلاف نمودند.
«أُولئِکَ الَّذِينَ اشْتَرَوُا الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالْآخِرَةِ..» ﴿البقرة، 86﴾ همين كسانند كه زندگى دنيا را به جهان ديگر خريدند؛ رسول خدا (ص) فرود: آیا می‌خواهید شما از کسانی که امت من شبیه این یهودیان هستند آگاه سازم؟
عرض کردند: بلی یا رسول‌الله فرمود قومی از امت من ادّعا می‌کنند که از پیروان آئین من هستند ولی با فضیلت‌ترین اشخاص از ذریه ی من و پاک‌ترین اصل و ریشه مرا می‌کشند و شریعت و سنّت مرا تغییر می‌دهند و فرزندانم حسن و حسین را می‌کشند همان‌گونه که اسلاف یهود، زکریّا و یحیی را کشتند «آگاه باشید همانا خداوند آنها را لعن می کند»165
2-3-2-6- تقیید آیه مطلق به وسیله روایت
«…مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِهَا أَوْ دَيْنٍ…» ﴿النساء، 12﴾ پس از انجام وصيّتى كه بدان سفارش كرده‏اند يا دينى،
تقسیم ارث بین وارثان بعد از انجام وصیّتی است که کرده‌اند و بعد از پرداخت بدهی (میّت) وصیّت در آیه، مطلق آمده و مقدار آن مشخص نشده است ولی در سنت بیان‌شده که در صورتی که به وصیّت میّت عمل می‌شود که از مقدار ثلث اموالش تجاوز نکند166.
2-3-3- روش تفسیر عقلی و اجتهادی
تفسیر عقلی از جایگاه ویژه‌ای در روش‌های تفسیری برخوردار است و مورد نقض و ابرام مذاهب شیعه، معتزله و اشاعره قرار گرفته است و معانی متفاوتی از آن ارائه شده است.
2-3-3-1- عقل
عقل در لغت به معنای امساک، نگهداری و منع چیزی است. صاحب التحقیق در مورد معنای عقل می‌نویسد: اصل ماده عقل، همان تشخیص صلاح و فساد در جریان زندگی مادی و معنوی، سپس ضبط نفس و منع آن بر همان مطلب است و از لوازم عقل: امساک، تدبّر و نیکویی فهم و ادراک و انزجار و شناخت چیزهایی که در زندگی مورد نیاز است و نیز تحت برنامه عدل و حق قرار گرفتن و نگه‌داری خویش از هوس‌ها و تمایلات است.167
آیت‌الله جوادی آملی نیز در مورد تفسیر عقلی معتقدند: منظور از عقل در اینجا «عقل برهانی» است که از مغالطه و وهم و تخیل به دور باشد یعنی عقلی که با اصول

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درمورد انحرافات اجتماعی، رسول خدا (ص)، حضرت آدم (ع) Next Entries پایان نامه ارشد درمورد تفسیر عقلی، تفسیر قرآن، آیات و روایات