پایان نامه ارشد درباره هزار و یک شب، نشانه شناسی

دانلود پایان نامه ارشد

مثل خوردن آب، پاشیدن آب، دربرکردن لباس، کشیدن طلسم برروی زمین، ایجاد رودخانه، تبدیل انسان به حیوان و نمونه هایی از این دست می باشد. همچنین لازم به ذکراست که هیچ گونه افسون لفظی در مراحل اجرای آن وجود ندارد.
« درمطالعۀ هزار و یک شب، از هشتاد و دو جادوی یافت شده، تنها چهارده جادو را می توان در زمرۀ جادوهای عملی قرارداد. » ( سلیمیان، 1384: 241 )
از دیگر مواردی که به عنوان دسته بندی انواع طلسم و افسون در هزار و یک شب بکار می رود می توان به موارد ذیل اشاره کرد:
5-6-1-5 ترکیبی:
در افسونهای ترکیبی برای به وقوع پیوستن یک عمل سحر آمیز، به ترکیبی از افسون های لفظی و عملی نیاز است. در این نوع، برخلاف دو جادوی قبل؛ جامی آب برای این که بتواند در واقعیت تغییر ایجاد کند حتماً نیاز به وردی دارد تا برآن دمیده شود که خود، شامل دو بخش است:
الف- افسون هایی هستند که برای باروری و فرزند آوری، نشان دادن گنج، بیماری وشفا یافتن احضارجن، باطل السحر و غیره کاربرد دارند. داستان های ملک شهرمان و قمرالزمان، ملک نعمان و ضوءالمکان، دلیلۀ محتاله و علی زیبق، گدای دوم و….نمونه هایی از این نوع افسون های ترکیبی در هزار و یک شب است.
ب – افسون هایی هستند که بیشتر برای تبدیل انسان به حیوان استفاده شده اند و جنبۀ داستانی دارند. داستان های بدرباسم و جوهره، پیر و غزال، پیر و استر، وزیر و پسرپادشاه، عجیب وغریب و…. نمونه هایی از افسون های ترکیبی نوع دوم درکتاب هزار و یک شب است.

5-6-1-6 نامعین:
درکتاب هزار و یک شب تعدادی حکایت وجود دارد که هیچگونه توضیح یا توصیفی دربارۀ نحوۀ انجام افسون، ازلحاظ لفظی، عملی یا ترکیبی بودن آن داده نشده است. درداستان پیر دوم و دوسگش پری مسلمان، دوبرادر بدکار مردی را، برای تنبیه؛ به سگ بدل می کند ولی حکایت، هیچ توضیحی دربارۀ نحوۀ اجرای آن نمی دهد.
دسته بندی دیگری که می توان برای طلسم و افسون داستان ها و روایات هزار و یک شب در نظر گرفت، به لحاظ نحوۀ عملکرد آنها در داستان است. مهمترین گونه های جادو در هزار و یک شب از این منظر عبارتند از:
5-6-1-7 تبدیلی:
همانطور که از نام آن پیداست برای عوض کردن و تبدیل چیزی یا کسی به کار می رود. گونه ای از تبدیل انسان به حیوان که در هزار و یک شب بسیار به کار می رود نیز، از نوع جادوی تبدیلی است. نمونۀ زیر، یکی از جادوهای تبدیلی را در افسانه های اروپایی نشان می دهد:
« شاه به هفت پسرش دستورمی دهد وقتی زن حامله اش دختری زایید، دختر را بکشند. پسران به جای این کار، خون کبوتری را ارائه می دهند و دختر را در یک اتاق، زیر زمین؛ پنهان می کنند. بعدها شاه به حقیقت امر پی می برد و زن و بچه هایش را می راند. وقتی که پس از سالها از کردۀ خود نادم می شود، در بیابان؛ خانوادۀ خود را که به گل تبدیل شده اند، می یابد. » ( مارزلف،1376: 93 )
5-6-1-8 باطل السحر:
باطل السحر درواقع نوعی ضد افسون محسوب می شود که برای نجات فرد از طلسمی که گرفتار آن است، کاربرد دارد. این نوع از افسون، اغلب جزو افسون های سفید است، که ذکر آن رفت؛ و در جهت مقابلۀ با سحر و افسون سیاه به کار می رود.
« آن چه قرون متمادی باعث ترس و وحشت مردم ازجادوگران و ساحران شده است به سبب جادوی سیاهی است که توسط ساحران انجام می شده است. ازنظر این افراد، تنها جادو و یا طلسمی لازم است تا زندگی یک نفر را نابود کند، مزرعه ای را بخشکاند و یا باعث جدایی زن و مردی شود. نمونه هایی ازاین دست جادوها و طلسمات را می توانیم در کتب جادوگری بیابیم. انسان هایی که دچار جادوی سیاه می شوند به دنبال راهی برای رهایی ازعذاب جادوی سیاه بودند و بدین شکل باطل السحر ها پا به قلمروی بشری گذاشتند. دربررسی باطل السحرهای کتاب هزار و یک شب شانزده باطل السحر یافت شد که بیشترین باطل السحرها مربوط به حوزۀ جغرافیایی مصراست. » ( سلیمیان، 1384: 269 )
5-6-1-9 کاری:
افسون های کاری گونه ای هستند که انسان را درانجام کارهایش کمک می کنند. این جادوها برای احضار کسی یا چیزی، آسان شدن کارها، فریب، محافظت، انجام کارهای سخت یا ناممکن، پیروزی بر کسی یا رهایی از دست کسی بکار می آیند. غول چراغ جادوی معروف، از همین افسون برای کمک به علاء الدین و اجرای فرامینش بهره می گیرد. « سه برادر، شاهزاده خانمی را خواستگاری می کنند. شاه، دخترجوان را به آن کس می دهد که از همه لایقتر باشد. برادران می روند و اشیاء سحرآمیزی را به دست می آورند : (الف) کتابی که با آن می توان ازهمۀ اتفاقات دنیا سر در آورد، (ب) قالی پرنده (ج) جادویی که با آن می توان مرده را دوباره زنده کرد. به کمک شیء جادویی نخستین (الف) می فهمند که شاهزاده خانم مرده است. با وسیلۀ دوم (ب)، هرسه پیش اوظاهر می شوند. با سومین وسیله (ج)، او را دوباره زنده می کنند. » (مارزلف، 1376 : 139 )
5-6-1-10 درمانی:
افسون های درمانگر نیز، همانطور که از عنوانشان پیداست؛ برای شفا و درمان بیماری به کار می روند. البته در هزار و یک شب، این افسون ها اغلب با آیات قرآنی و بردن نام خدا همراه است. باروری زنان بی فرزند نیز جزو این دسته قرار می گیرد.
حال با این مختصر توضیح در مورد افسون های هزار و یک شب، پژوهشگر به سراغ بررسی آنها از باب نشانه شناسی می رود. نشانه شناسی این بخش از رساله به صورت ” نشانه شناسی تحلیلی ” خواهد بود و از ارائۀ آمار و ارقام در آن پرهیز شده است.

5-6-2 نشانه شناسی طلسم و افسون در افسانه های هزار و یک شب
در این بخش، حکایت اصلی و حکایات فرعی درون آنها برای سهولت بیشتر در بررسی، از هم تفکیک شده اند که در شماره گذاری آنها، رعایت این موضوع شده است. حکایاتی در این بین که جنبه های روشنی از سحر و طلسم و افسون ندارند تنها نامشان ذکر می گردد. اول هر بررسی خلاصه ای از حکایت، برای آگاهی از ماجرای داستان؛ روایت می شود. حکایت اول به این علت که شرح ماجرای کلی و فلسفۀ هزار و یک شب است، بصورت کاملتری بیان می گردد.

5-6-2-1 حکایت شهرزاد و شهریار

” شاهی از شاهان ساسان، زمامداری قلمروی حکومتش را به دو پسر خویش به نامهای شهریار ( شهرباز که در طول کتاب او را با نام ” ملک جوانبخت ” می شناسیم ) و شاهزمان می سپارد. پس از چند سالی، شهریار دلتنگ برادر شده و او را به قصر خود دعوت می کند. شاهزمان دعوت او را می پذیرد و بار سفر می بندد اما نیمه های راه بخاطر می آورد که جواهر گرانبهای پیشکشی برادر را فراموش کرده است. او در بازگشت به قصر متوجۀ خیانت همسر خود با یک غلام زنگی می شود. شاهزمان، در دم آنها را می کشد و به نزد برادر می رود. شاهزمان، در کمال ناباوری؛ زن برادر خود را به همراه بیست کنیز و غلام می بیند که در غیاب شهریار، به او خیانت کرده و با غلامی زنگی همخوابه می شود. شاهزمان آنچه میبیند به برادر می گوید و پنهانی آنچه را دیده به شهریار نشان می دهد. ملکزادگان حکومت را رها کرده و سر به بیابان می گذارند. در راه ناگاه، عفریتی غول پیکر با صندوقی آهنین بر سر، از چشمه بیرون می آید. عفریت در صندوق باز کرده و دختری ماهروی را، که در شب زفاف از کنار داماد ربوده است؛ بیرون می آورد. عفریت را خواب فرا می گیرد و دختر، با ملکزادگان همآغوش می گردد، سپس پانصدو هفتاد انگشتری به آنها نشان می دهد که با وجود اسارت در صندوق آهنین عفریت، با صاحبانشان همبستر شده است. آنها که داستان عفریت ابله را از داستان خود عجیبتر می بینند، شکیبایی یافته و به دیار خود باز می گردند. شاهزمان تا آخر عمر خویش تجرد می گزیند اما شهریار، خاتون خیانت پیشه را به همراه کنیزان و غلامان همراهش از دم تیغ می گذراند. او به مدت سه سال، هر شب دختر باکره ای از دختران دیار خود را به همسری برگزیده و صبح روز بعد از زفاف، او را از دم تیغ می گذراند تا اینکه دختری در شهر نمی ماند. شهریار، وزیر خود را مأمور پیدا کردن دختری شایسته می نماید. وزیر، دو دختر به نامهای شهرزاد و دنیازاد دارد. شهرزاد، که دختر بزرگتر از پدر می خواهد که او را به عقد در بیاورد. شهرزاد، با خواهر خود؛ نقشه ای می چیند. دنیازاد، بعد از زفاف خواهر؛ از اومی خواهد که طرفه حدیثی باز گوید. شهرزاد از ملک اجازت خواسته و به نقل داستان مشغول می شود و با ناتمام گذاشتن احادیث و قصه ها در هر شب، هلاک خود را به تعویق انداخته و پس از سه سال برای شهریار، فرزندانی به دنیا می آورد. خیانت، خاصه خیانت زن به شوهر؛ محور اصلی نقلها و حکایات را تشکیل می دهد و شهرزاد معروف قصه های هزارو یک شب، با استفاده از همین احادیث از مرگ رهایی می یابد و موفق می شود که زهر انتقام را، با هر حدیث و نقلی؛ آهسته آهسته از روح و روان همسر بیرون کشیده و او را به زندگی پیشین باز گرداند.”
مطابق با آنچه در فصل طلسم و افسون آمد، عفریت جزو موجودات خیالی محسوب گشته و از همان آغاز قصه، وجود او خط اصلی داستان را تغییر می دهد چرا که شاهزمان و شهریار، که سر به بیابان نهاده و دست از حکومت و مملکت شسته اند؛ با دیدن حکایت عفریت و دختر، تغییر رأی داده و باز می گردند و چه بسا همین حکایت باعث می شود تا شهریار در پی انتقامی چنین هولناک باشد و ماجرای شهرزاد، از پی آن آغاز گردد.
در این بین و قبل از شروع حکایات شهرزاد، وزیر برای تغییر در تصمیم دختر و آگاه کردن او از عاقبت این تصمیم، برای او حکایت ” دهقانی و خرش ” را نقل می کند. در این حکایت، دهقان صاحب رمه های فراوان و در بین آنها یک گاو و خر است. آنچه این داستان را در قلمروی افسانه قرار می دهد اینست که دهقان ” زبان حیوانات ” می داند.
شهرزاد قصه گو حکایت شب اول را با حکایت “بازرگان و عفریت” آغاز می کند که خود، شامل سه حکایت ” پیر و زال” ، “پیر دوم و دو سگش” و “پیر و استر” است و بدینوسیله و با ناتمام گذاشتن حکایت، شب دوم را نیز سپری می کند.

5-6-2-2 حکایت بازرگان و عفریت
” بازرگانی قصد سفر می کند. در میانۀ راه در دیاری که از قضای روزگار قلمروی عفریتان است، به استراحت پرداخته و قدری نان و خرما می خورد. بازرگان، دانه های خرما را به زمین می اندازد و در دم، عفریتی با شمشیر آخته بر او ظاهر می شود. عفریت به سخن در آمده و می گوید دانۀ خرمایی که بازرگان انداخته به فرزند او اصابت نموده و او را بیجان ساخته است و حال او، به خونخواهی فرزند؛ قصد هلاک بازرگان را دارد. سه پیرمرد، که یکی از آنها غزال دیگری دو سگ و سومی استری به همراه دارد؛ با عفریت قرار می کنند تا در صورتیکه حکایت زندگی آنها عفریت را خوش آید، از خون بازرگان در گذرد. آنها هرکدام حکایت خود را می گویند و عفریت، از تقاص خون فرزند می گذرد. “
در اینجا نیز وجود عفریت، به عنوان موجودی خیالی؛ مسیر داستان را عوض می کند چرا که وجود او و آتش انتقامش، خواننده را به سوی روایتهای سه پیرمرد رهنمون می سازد. اما از سحر و افسون، به شکلی که ذکر آن رفت؛ خبری نیست.

5-6-2-2- 1 پیر و غزال
” پیری که سی سال را با دختر عموی خود زیسته و صاحب فرزند نگشته، کنیزی اختیار کرده و آن کنیز برای بازرگان پسری می آورد. وقتی پسر به سن پانزده سالگی می رسد بازرگان برای تجارت بار سفر می بندد و همسر او که در خردسالی ساحری آموخته، با استفاده از افسون؛ کنیز و پسرک را تبدیل به گاو و گوساله می نماید. بازرگان در روز عید قربان152 و موسم قربانی کردن، ندانسته دستور ذبح گاو را، که همان کنیز است؛ می دهد اما موقع کشتن گوساله با اشک و زاری او مواجه شده و از خونش می گذرد و او را به شبان می سپارد153. دختر شبان، روی از گوساله می پوشاند و او را نامحرم می داند. او که در خردسالی ساحری آموخته پرده از راز بر می دارد و با افسونی که بر کاسه ای پر از آب می خواند و بر پیکر گوساله می پاشد، سحر را باطل می سازد و برای خلاصی از کینه توزی زن بازرگان، او را به شکل غزال در می آورد. “
در این حکایت با افسون تبدیلی انسان به حیوان مواجهیم. بار اول که

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره هزار و یک شب، داستان گویی، مرگ و زندگی، فرمانبرداری Next Entries پایان نامه ارشد درباره هزار و یک شب، حکومت شهری