پایان نامه ارشد درباره مطالعات تاریخی، فرق و مذاهب، جهان اسلام، تصویر ذهنی

دانلود پایان نامه ارشد

قرار داده و هم به تبع آن، تاریخ کلام ما را دچار انزوا و تغافل کرده است. شاید به مرور زمان این ارتکاز پدید آمده باشد که رشته کلام از رشته‌های معقول است و منبع اصلی کلام باید عقل و اندیشه‌ورزی باشد؛ پس آراي گذشتگان، چندان تأثیری در شناخت این دانش ندارد و این برخلاف حوزه فقه و دانش‌های نقلي است که خود متن و میراث موضوعیت دارد. این تصورِ نادرست به تدریج ما را از شناخت دقیق میراث کلامی گذشتگان محروم کرد. بدين ترتيب از سویی مخالفان شیعه آراي نادرستی را به بزرگان ما نسبت دادند و از سوی دیگر ما هم در مطالعات تاریخی‌مان به دلیل اینکه به این پس‌زمینه‌های تاریخی توجه نکردیم کمتر با تنوع اندیشه‌های کلامی آشنا شدیم. نتیجه این شد که تصویر ذهنی بسیاری از نویسندگان ما از کلام، همان چیزی بود که در زمان خودشان در جریان بود و این گزینه در ذهنشان شکل نگرفت که اندیشه‌هایی که به‌عنوان اندیشه تشیع لحاظ می‌‌کنیم، پیشینه‌‌ و تطوراتی دارد که بدون شناخت آنها تصویر جامعی از فکر امامیه و شیعه ترسیم نمی‌گردد.
راه های بازشناسی جریانات درونی کوفه
براي بازشناسي جريان‌هاي حاضر در كوفه در دوران صادقين (عليهماالسلام) كه مورد نظر ماست مي‌توان از چهار منبع استفاده كرد.
منابع فرق و مذاهب: در اين منابع اقوالي آمده و به افرادي منتسب شده است كه در آن دوران در كوفه مي‌زيسته‌اند. گاهي ميان اقوال وارد شده تقابل وجود دارد كه نشان از ديدگاه‌هاي متفاوت اين افراد در يك موضوع خاص دارد. با بررسي اين اقوال و كنار هم چيدن آنها مي‌توان شكلي هرچند محو از جريان‌هاي موجود آن زمان كوفه ترسيم كرد.
روایات منقوله: دست مایه‎ی دوم روایات منقوله در کتب اماميه است. هر کدام از این شخصیت‎ها روایاتی دارند و شاگردان یا ناقلانی که این احادیث را نقل کرده‌اند. این ارتباط حدیثی، می‎تواند تا حدودی نشان‎گر ارتباط فکری باشد که فردي از این شخص یک روایت، گاهی ده روایت نقل می‎کند، گاهی بیشتر. این نقل قول روایت می‎تواند شاهدي باشد براي اينكه هر دو از يك جريان هستند.
كتب فهرست و رجال: منبع سوم اطلاعاتی است که در کتاب‎های فهرستی و رجالی وجود دارد. وقتي در اين كتب فردی به طرفداری از یک نفر يا علیه دیگری روایتی را نقل می‎کند، نشانه‎ای از نوعي خط‎کشی و مرزبندي فکری و اجتماعی است؛ دو جریان مخالف معمولاً از یکدیگر نقل روایت نمی‏کنند.
محتوای روایات: محتوای روایات نيز بسيار تعیین‌کننده است. معمولاً افراد يك جريان فكري، يك نوع محتوا را در روايات خود منتقل كرده‌اند. شباهت محتواي روايات افراد مي‌تواند شاهدي بر هم‌فكري آنان باشد و آنان را در يك جريان قرار دهد.8

دو
زمينه‌‌شناسي شخصيت و انديشه جابر

اين فصل تبيين بستر شكل‌گيري شخصيت و انديشه‌هاي جابر بن‌يزيد جعفي را بر عهده دارد. بي‌گمان شناخت زمينه و زمانه شكل‌گيري شخصيت و انديشه‌هاي يك فرد مي‌تواند در شناخت او باورهايش مؤثر باشد. تلاش بر اين است كه با نگاهي به فضاي سياسي ـ اجتماعي و علمي ـ فرهنگي جهان اسلام و به‌خصوص شهر كوفه در دو قرن نخست راهي به روزگار زندگاني جابر بيابيم.
اوضاع سياسي‌ـ اجتماعي
از نظر تاريخي اختلاف در ميان مسلمانان همراه با ظهور ديدگاه‌هاي مختلف درباره رهبري جامعه اسلامي، پس از رحلت رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) در سقيفه بني‌ساعده پديدار شد. سقيفه از شگفت‌انگيزترين و پيچيده‌ترين حوادث و پديده‌هاي اجتماعي تاريخ اسلام است؛ بدين‌جهت شناخت اين مقطع از تاريخ اسلام در شناخت تاريخ تشيع و تسنن مهم است.
پيروان و هواخواهان علي خلافت و مرجعيت پس از رحلت پيامبر را از آن علي (عليه‌السلام) مي‌دانستند، اما برخلاف انتظار آنان، عده‌اي ديگر بي‌آنكه با اهل‌بيت و خويشان پيامبر ــ كه هنوز جسد مطهرش دفن نشده بود ــ در سقيفه گرد آمدند و ابوبكر را براي خلافت رسول خدا بر مسلمانان تعيين كردند. علي و يارانش كه از ماجرا با خبر شدند با انتقاد و اعتراض به اين كار، مخالفت خود را نشان دادند. بر اساس نقل برخي منابع تاريخي، علي (عليه‌السلام) تا زمان شهادت حضرت فاطمه (س) بيعت نكرد،9 اما با مشاهده خطر طغيان همه‌جانبه قبايل عرب، و براي حفظ وحدت جامعه اسلامي چاره‌اي جز مماشات با نظام حاكم نديد. در اثر اين جريان اقليتي از جامعه اسلامي از اكثريت جدا و با نام «شيعه علي» ممتاز شدند.10
ابوبكر كه نخستين جانشين پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) محسوب مي‌شد با دشواري‌هاي بسياري روبه‌رو بود. در آغاز كار، لشكري را كه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) در آخرين روزهاي زندگي قصد داشت به فرماندهي اسامه بن‌زيد به مرزهاي روم روانه كند، به اين مأموريت فرستاد.11 دشواري ديگر، شورش و سركشي قبايلي بود كه پس از وفات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) پرداختن زكات به جانشين او را برنمي‌تافتند. پاره‌اي از اين شورش‌ها كه در تاريخ اسلام به جنگ‌هاي رده شهرت يافته، در قالب دعوي نوبت در برخي نواحي جزيره العرب سربرآورد.12 برخي از اين سركشي‌ها در واپسين روزهاي حيات پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) نيز به صورت پراكنده وجود داشتند، ولي در خلافت ابوبكر آشكارتر شد. به هر حال، لشكرهايي پي‌درپي شورشيان را در هم كوبيدند و حكومت مركزي به خلافت ابوبكر استوار ماند.
هم در اين زمان در پي جنگ‌هاي رده، مسلمانان در مرزهاي دولت ساساني كه به سراشيب ضعف و سقوط افتاده بود، به تاخت و تاز پرداختند. ابوبكر نيز سپاهياني به برخي نواحي همچون حيره گسيل كرد و پيروزي‌هايي به دست آورد.13 مقارن نبردهاي سپاهيان اسلام، غالباً به فرماندهي خالد بن‌وليد در منطقه عراق، ابوبكر لشكر ديگري نيز به فرماندهي ابوعبيده جراح روانه شام كرد و پس از آن نيز دسته‌هاي نظامي، پي‌درپي از مدينه به ياري او گسيل مي‌شد.14 سپاه اسلام در يرموك در آستانه پيروزي بود كه خبر درگذشت ابوبكر به شام رسيد.
خلافت ابوبكر كمي بيش از دو سال به طول انجاميد و در بستر مرگ وي به‌صراحت عمر را به جانشيني خود منصوب كرد.15 زماني كه خبر تصميم ابوبكر به گوش اصحاب پيامبر رسيد، نماينده‌اي انتخاب كردند تا ابوبكر را از نظر خود برگرداند. تلاش‌ها براي انصراف ابوبكر بي‌نتيجه ماند و عمر بر جاي ابوبكر نشست.16
عمر پس از استقرار بر مسند خلافت، فتوحات را هم‌زمان در ايران و شام ادامه داد؛ چنان‌كه با آغاز دهه سوم قمري بخش‌هاي وسيعي از ايران، شام و حتي مصر به تصرف خلافت درآمد. بر اثر فتوحات، سيل اموال و غنايم به سوي دارالخلافه روانه شد و عمر بخش بزرگي از درآمدهاي جديد را به صحابيان و به‌ويژه سابقان در اسلام اختصاص داد.17 وي بيت‌المال را در ميان مردم با تفاوت تقسيم كرد كه در ميان مسلمانان اختلاف طبقاتي عجيب و صحنه‌هاي خونين دهشتناكي را به وجود آورد. در سال 23 قمري، خليفه دوم كه ده سال خلافت جامعه اسلامي را بر عهده داشت به خنجر يك اسير ايراني زخم خورد و پس از اندكي درگذشت.18 وي در بستر مرگ، شورايي شش نفره متشكل از علي (عليه‌السلام)، عبدالرحمان بن‌عوف، سعد بن‌ابي‌وقاص، طلحه بن‌عبيدالله، زبير بن‌عوام و عثمان بن‌عفان را تشكيل داد تا يك نفر را از ميان خود براي خلافت برگزينند. شرايط در اين شورا به گونه‌اي پيش رفت كه عبدالرحمان بن‌عوف بايد خليفه را از بين علي (عليه‌السلام) و عثمان انتخاب مي‌كرد. عبدالرحمان ــ كه با خويشاوند عثمان بود ــ عمل به كتاب خدا و سنت پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) و سنت شيخين را شرط خلافت دانست. از آنجا كه علي (عليه‌السلام) از عمل به سنت دو خليفه پيشين امتناع كرد و عثمان شرط را پذيرفت جانشيني عمر به عثمان رسيد.19
دو خليفه نخست ظواهر را رعايت مي‌كردند، اما وقتي عثمان به خلافت رسيد، مسيري غير از راه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) و حتي راه شيخين را برگزيد. ابوبكر خود را خليفه رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله)، و خليفه دوم خود را خليفه خليفه رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) مي‌ناميد، اما عثمان خود را خليفه خدا ناميد. او در روزهاي نخست خلافت خويش، بسياري از كارگزاران دو خليفه قبل را عزل و به جاي آنان افرادي از بني‌اميه را منصوب كرد.20 بين سال‌هاي 23ق تا 35ق كه عثمان خلافت مسلمانان را بر عهده داشت، طبقه اشراف، به‌ويژه خويشان نزديك عثمان مناصب مهم و حساس را به دست آورده، خشم جامعه اسلامي را رقم زدند. جالب آنكه اين روش هماني بود كه خليفه دوم آن را پيش‌بيني و عثمان را از اين روش به‌شدت نهي كرده بود.21
از مهم‌ترين و بزرگ‌ترين ضعف‌هاي عثمان كه موجب طعن بر او شد، اين بود كه در فاصله چند سال خلافت خويش، از بذل هيچ‌گونه مساعدتي در تسلط بني‌اميه بر امور مسلمانان و قراردادن آنان در مناصب مهم حكومتي دريغ نورزيد. وي استان‌هاي مهم حكومت اسلامي را به دست امويان سپرد و آنان با سوءاستفاده از اين موقعيت مخالفان خود را سركوب كرده، در دين خدا بدعت ايجاد نمودند. رفتار ناپسند خليفه سوم با صحابه پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) و نيز انتصاب خويشانش به استانداري شهرهاي بزرگ و تصرف غيرمجاز در بيت‌المال، مورد مذمت مسلمانان قرار گرفت. اين اعتراضات رفته‌رفته در نواحي گوناگون، به‌ويژه عراق و مصر به شورش تبديل شد. شورشيان به مدينه آمدند و خانه خليفه را محاصره كردند.22 عثمان كه نزديك به چهل روز در خانه خود محصور شده بود، از معاويه در شام كمك خواست. معاويه نيز با لشكري از شام به سوي مدينه حركت نمود؛ اما آن‌قدر در راه توقف كرد تا خليفه را كشتند. آن‌گاه به شام بازگشت و به خون‌خواهي خليفه سوم قيام كرد.23 عثمان بن‌عفان، خليفه سوم، در ذي‌حجه سال 35ق به دست شورشيان عصباني كشته شد و بدنش بعد از سه روز در قبرستاني كه از آن يهوديان بود دفن شد.24
اين بار اصحاب، علي بن‌ابي‌طالب (عليه‌السلام) را به خلافت برگزيدند. خلافت علي (عليه‌السلام) در اواخر سال 35ق آغاز شد و نزديك به 4 سال و 9 ماه ادامه يافت.25 وي در دوره خلافت خود، رويه پيامبر اكرم (صلي‌الله‌عليه‌وآله) را در پيش گرفت و بيشتر آنچه در زمان خلفاي سه‌گانه پيدا شده بود به حالت نخست بازگرداند و كارگزاران نالايق را از كار بركنار كرد.26 ديري نپاييد كه مخالفت‌هاي جامعه‌اي كه به اشرافيت و زراندوزي خو گرفته بود در برابر رعايت دقيق عدالت و سيره رسول خدا (صلي‌الله‌عليه‌وآله) بلند شد. اين مخالفت‌ها به جنگ‌هايي با بهانه خون‌خواهي خليفه سوم انجاميد. بانيان نخستين جنگ دوره خلافت علي (عليه‌السلام) كه به نام «جمل» شناخته مي‌شود، طلحه و زبير بودند كه در پي مخالفت علي (عليه‌السلام) نسبت به زياده‌خواهي‌شان، عايشه را با خود همراه كردند و بر علي (عليه‌السلام) شوريدند.27 جنگ دوم را معاويه ــ كه سال‌ها بر شام حكومت مي‌كرد و اكنون موقعيت خود را در خطر مي‌ديد ــ به خون‌خواهي از عثمان به راه انداخت. نتيجه اين جنگ طولاني كه «صفين» نام گرفت، با خدعه‌اي كه عمرو بن‌عاص به كار برد، حكميت بود كه پيامدي جز پراكندگي صفوف مسلمانان و پيدايش خوارج نداشت.28 جنگ سوم، يعني نهروان، را نيز خوارج كه در منطقه‌اي به نام حرورا گرد آمده بودند بر علي (عليه‌السلام) تحميل كردند. علي (عليه‌السلام) در ابتدا و تا زماني كه خوارج به اعتراض بسنده مي‌كردند، قصد درگيري با آنان را نداشت و آنان را به اطاعت و صلح فرامي‌خواند، اما وقتي خوارج سر كشيدند و چند تن از مسلمانان را به قتل رساندند،29 امام به سوي آنان لشكر كشيد. در اين درگيري، تعداد انگشت‌شماري از ياران امام به شهادت رسيدند و حدود همان تعداد نيز از خوارج جان سالم به در بردند.30 چند تن از اين خوارج طي نشستي در مراسم حج، تصميم به قتل معاويه، عمرو بن عاص و علي (عليه‌السلام) مي‌گيرند. ابن‌ملجم مرادي، در 19 رمضان 40ق ضربتي را بر علي (عليه‌السلام) وارد‌ كرد كه منجر به شهادت آن حضرت شد.31
با شهادت علي (عليه‌السلام)، عصر امامت امام حسن (عليه‌السلام) آغاز شد. چهل هزار نفر از مردم كوفه، بلافاصله پس از شهادت علي (عليه‌السلام)، با امام حسن (عليه‌السلام) ــ كه فرزن

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره امام صادق، انتقال دانش، علمای شیعه، شیعه امامی Next Entries پایان نامه ارشد درباره امام سجاد، امام صادق