پایان نامه ارشد درباره قصه های عامیانه، افسانه های عامیانه، علم و دین، فارسی میانه

دانلود پایان نامه ارشد

تولد، ماه و سال آن میزان کار است در گذشته نام اشخاص و اولیای آنها میزان قرار می گرفت. بطور مثال می گفتند: ” فلانی فرزند فلانی”، که البته بیشتر نام مادر مد نظر بود.
فال در ادب فارسی، شاید پرکاربردترین واژه در حوزۀ زبانی ایرانیان است و دیوان شعری نمی توان یافت که از فال در آن سخنی نباشد. دربارۀ فال زدن و فال گرفتن در شاهنامه هم رد پاهای بسیاری دیده می شود. تناولی اشاره می کند که فال و تفأل نیاز به علم و آداب ویژه ای داشت: « رمال خوب کسی بود که به اموری چون ارقام کواکب، طبایع بروج، رقوم هفته، رقوم ماه، شرف کواکب، هبوط کواکب، درجات شرف، درجات افلاک، ارباب نهاری، ارباب لیلی، ارباب ساعات، علم جفر و دهها امر دیگر آشنایی داشت. » ( تناولی، 1385: 58 )
در حال حاضر هم فال به روشهای گوناگون انجام می شود و معروفترین آن با کارتهایی است که به اشکال مختلف منقش است و ” تاروت ” نام دارد. فالگیران با خواندن دعاها و اورادی بر روی کارتها، از فالخواه می خواهند که نیت کرده و تعداد معینی از آنها را انتخاب کند، سپس رمالان، با استفاده از تصاویر؛ تعابیری را نموده و به قول خود آینده را پیشگویی می کنند. فالگیری در بین مردم، در هر سطح و طبقه ای؛ طرفداران بسیار دارد و با روشهایی چون فال قهوه، ورق، شمع و ………. گرفته می شود. تفأل با حافظ و قرآن نیز بسیار متداول است و نیاز به اهل فن دارد.
یکی از رشته های مهم علوم ماوراءالطبیعه ” کتاب بینی ” بود. کتاب بینان کتابی داشتند که معتقد بودند در آن اسرار طبیعت نوشته شده است. این کتاب ها، اغلب با تصاویری از انسان، حیوان فرشتگان و اجنه همراه بود و آنان ضمن پیش بینی احوال فالخواه، این تصاویر را به او نشان می دادند. موسی پور در این باره می گوید: « “مَلاحِم ” عنوان دیگری است که برمجموعه های مکاشفه ای و پیش گویانه اطلاق می شود. این عنوان، در واقع برای آن دست از نوشته ها که از روی آنها آینده به صورت منظم پیش گویی می شود (مثل کتاب دانیال) و نیز کتاب هایی از این دست که اعتبارکمتری دارند، به کارمی رود. » ( موسی پور،1387: 30)
آنچه که در این فصل شرح آن رفت، تنها خلاصه ای از مکاشفات و تحقیقاتی بود که در باب طلسم و جادو رفته است. دنیای جادو چنان گسترده و گاه با مباحثی چون علم و دین، چنان آمیخته است که بازشناسی آنها از هم کاری بس مشکل بوده، نیاز به تحقیقات گسترده دارد و در این مقال نمی گنجد. در این فصل، جادو، بویژه با توجه به دو جنبۀ علم و دین؛ بررسی شد چرا که هدف، بررسی این مقوله در افسانه های هزار و یک شب است و این سه عنوان، جادو علم و دین در این افسانه ها به دلایلی که در فصل بعد به آن پرداخته خواهد شد، از پیوند ویژه ای با هم برخوردارند. با توجه به مباحثی که در میان آمد و بخصوص بحث معنای لغوی واژه ها، از این فصل به بعد به جای کلمۀ جادو از معادل آن در زبان فارسی، یعنی افسون؛ استفاده می شود که در معنای امروز خود، تمام جنبه های جادو را در بر می گیرد.

4-1 قصه ها و افسانه91 ها

« واژۀ افسانه به معنی فسون، سحر، رام گردانیدن، در فارسی میانه به صورت afsay برگرفته ازupa-saya ایران باستان، مشتق از ریشۀ (sav)say است که به دومعنی به کارمی رود: توانا کردن، نیرو بخشیدن و نیزساییدن، تیزکردن (سودن). ازهمین ریشه، واژۀ متأخرsrav به معنی: از بَرکردن، سرودن ساخته شده است. دراین جا معنی مشترک سرود افسانه، ساییدن، کنایه از زنده کردن است. چون می دانیم که تمیزکردن خنجر یا شمشیر مانند پاک کردن آینه ازغبار، و برشنوم و وضو، باز- زنده شدن است. » ( مهندس پور، 1390: 105 )
وقتی از قصه به عنوان یک عنصر لاینفک از باور مردم سخن به میان می آید، بی تردید باید گفت که ادبیات شفاهی و عامیانه بخشی مهم از آن بوده و نقش ویژه ای را ایفا می کند. قصه ها آینۀ تمام نمای هر جامعه ای است که می توان از لابلای آن، تمام تاریخ گذشتۀ یک قوم را دید و با دنبال کردن ردپای قصه ها و تحلیل آنها، قطعه های گمشده در محدودۀ تاریک و ناشناختۀ هر ملت را پیدا نمود.
میرصادقی در تعریف قصه چنین می گوید: «به آثاری که در آن ها، تأکید بر حوادث خارق العاده بیشتر از تحول و پرورش آدم ها و شخصیت هاست، قصه می گویند. » ( میرصادقی، 1376: 44 )

4-2 قدمت و خاستگاه

« قصه و افسانه اگر قدیمی ترین اثر و کهن ترین تراوش ذهن بشر نباشد، جزو کهن ترین آثاری است که از اندیشه و تخیل بشر بر جای مانده است. افسانه، قرن ها پیش از آغاز زندگی تاریخی بشر پدید آمده است از همین روی تنها روزنۀ نورانی و پرتوی روشنگری است که به تاریک خانۀ قرون و اعصار قبل از تاریخ می تابد. » ( محجوب، 1382: 124 )
افسانه های عامیانه بی تاریخ و زمان اند. عشق به افسانه سرایی و شنیدن آن، در تمام طول تاریخ تمدن با آدمی همراه بوده است. افسانه های عامیانه به آسانی با هر محیط اجتماعی و محلی خود را سازگار ساخته و در عین کهنگی، تازه اند چرا که به صورت نقل سینه به سینه منتقل شده و رنگ و بو و حال و هوای دوران خود را به ادوار دیگر برده اند.
« قصه های عامیانه به قصه هایی اطلاق می شود که به صورت شفاهی یا مکتوب، در میان یک قوم از نسلی به نسل دیگر منتقل شده است. » (داد، 1375: 234)
در بررسی های انجام شده در باب قدمت افسانه ها گفته شده که قدیمی ترین آنها، ” قصه ی دو برادر” یا ” باتا و آنوبیس “، متعلق به 1250 قبل از میلاد؛ در مصر باستان است اما ” برادران گریم92 ” در کاوشهای خود به این نتیجه رسیدند که افسانه های پهلوانی و جادویی را اقوام هند و ژرمنی ( هند و اروپائی ) ابداع کرده اند و اقوام دیگر، آنها را از راه مهاجرت یا ارتباطات فرهنگی از آنها گرفته اند.
اما در این گذر، مدارکی در دست است که نشان می دهد ایرانیان باستان، از دوران کهن صاحب اشعار و ترانه های عامیانه بوده اند که این اشعار بر حماسه های ارمنی نیز تأثیر گذاشته است: « قدر مسلم این است که ایرانیان باستان ترانه های عامیانه، افسانه های پهلوانی اساطیری و ابداعات نظیر این داشته اند. شاید چیزی از آن بصورت تغییر یافته در آثار شاعرانی که بعداً افسانۀ شاهی ایران باستان را ساخته اند و همچنین در آثار چند نویسندۀ یونانی ( گزنفون، هرودوت، کتزیاس93 و جز اینها موجود باشد…..اشعار حماسی بر حماسه های ارمنی نیز تأثیر گذاشته که از آن قطعه ای در یک قسمت سرود ” واهاگن94 “( صنم کهن ارمنی از دوران بت پرستی که به ایرانی “ورثرغن95 “گویند ) به جای مانده است. » ( ریپکا، 1381 : 51-47 )
زبان فارسی میانه ، بخصوص زبان ارمنی را متأثر ساخت چنانکه در زبان ارمنی، هزار و پانصد واژۀ دخیل ایرانی از آن دوران یافت می شود.
« ” تئودور بنفی96 ” ( 1809-1881 ) پدر تحقیقات تاریخی و تطبیقی در قصه های عامیانه در سال 1895 ” پنجا تنترا ” را به زبان آلمانی ترجمه کرد و مقدمه ای ششصد صفحه ای بر آن نوشت. در این مقدمه بنفی، تمام گونه ها و تحریرهای مختلف هریک از قصه های پنچا تنترا را تجزیه و تحلیل نمود و به استثنای قصه های حیوانات مأخوذ از اصل یونانی سرمنشاء همۀ قصه های جادویی و پریان را به ادبیات تعلیمی هندی – بودایی باز برد. بنا بر نظر او، این قصه ها در نتیجۀ غلبۀ مسلمانان بر اسپانیا ، آمد و شد تجار و سوداگران سواحل شرقی مدیترانه و بیزانس و همچنین از طریق حملۀ مغولان، به اروپای شرقی راه یافته اند و از آنجا به همۀ سرزمینهای غربی پراکنده گشته اند. » ( پراپ، 1368 : چهار )
” ژوزف بدیه97 ” نیز از راه تجزیه و تحلیل به این نتیجه رسید که مشابهت میان افسانه ها فقط در مشخصه های کلی است و آنها، سرمنشاء و خاستگاه های متعددی دارند.
«” اندریو لانگ98 ” ( 1844 – 1912 ) با استفاده از نظریات یک مردم شناس انگلیسی به نام ” ادوارد. ب. تایلر99 ” موتیف های قصه های اروپایی را با قصه های آریایی و اسطوره های کلاسیک مقایسه کرد و به این نتیجه رسید که بنیان و اصل قصه ها به آداب و رسوم و معتقدات انسانهای پیش از تاریخ می رسد. ” یرزلی100 ” در کتاب فولکلور قصه های پریان مهمترین این باورهای اعتقادی را چنین می شمارد: طبیعت گرایی، جاندارانگاری اشیاء و حیوانات، مسخ ، بت پرستی، اژدها، خواب و رؤیا، تجدید حیات، سحر و جادو و تابوها. به عقیدۀ او از طریق مطالعه این باورها روشن می شود که چگونه اعتقادات راسخ نیاکان ابتدایی ما موضوع اصلی قصه های زنان کهنسال را تشکیل می دهد. » ( خدیش،1387: 18 )
هنگامی که تایلر، مردم شناس مکتب بریتانیائی؛ بیان نمود که اسطوره های اقوام بدوی در میان عامۀ مردم جوامع جدید بازمانده است و مراحل تحول و تکامل آنها را نشان داد، بررسی قصه های عامیانه بنیادی مردم شناسانه یافت.
« پیدایش و نگارش قصص و افسانه ها نشانگر آرزوهای صعب الحصول و نمایانگرخواسته های نهانی و جلوه ای از ناکامی های دنیای درونی است. آدمی نواقص و کمبود های زندگی خویش را با تخیل و درعالم تصویر، در قالب قصه ها و افسانه ها ریخته و برای جبران محرومیت های خویش داستان های رویایی می آفریند که دردنیای بیکرانۀ خیال، بر واقعیت های تلخ زندگی پیروزگردد. » ( عطارد،1383: 84 )
ادب شفاهی، همگام با آثار ارزشمند ادبی مکتوب؛ بازتاب فرهنگ و اندیشۀ مردم جهان است. یکی از انواع ادب شفاهی، یعنی قصه ها و افسانه ها؛ گنجینه ای از اعتقادات و باورها و آداب و رسومی را در دل خود نهان کرده اند که گاه به دست فراموشی سپرده شده است. افسانه ها در بر دارندۀ لایه های درهم تنیده ای ازاندیشه ها، خواسته ها، آرزوها، ترسها و خرافه ها اسطوره ها، باورها و آیین های کهن هستند.
اولریش مارزلف دراین باره می نویسد : « قصه، نمودارقسمت مهمی ازمیراث فرهنگی هرقوم و ملتی است. ارزشهای سنتی و زمینه های فرهنگی و روان شناختی و همچنین حوادث و سوانح اجتماعی در آن انعکاس پیدا می کند. تحقیق و مطالعه در قصه های ملل، ازطرفی به این علت مهم است که بتوان به برداشت هایی از زندگی که مبنا و پایۀ این قصه ها ست پی برد و از جانب دیگر بتوان به کشف روابط بین فرهنگ ها نائل شد و برآن پرتو افکند. » ( مارزلف،1376: 15)
چندان مشخص نیست که افسانه های عامیانه چرا خوانده یا شنیده می شوند یا در صورت داشتن چه خصوصیاتی، به یک افسانه، عامیانه گفته می شود؟ کدام یک ازعوامل می تواند عامیانه بودن آن را تعیین کند: محتوا و مضمون ؟ سبک نگارش و کلمات و اصطلاحات به کار رفته ؟ مخاطبان و علاقه مندان؟ باید گفت که اصطلاح افسانۀ عامیانه رواج عام دارد بی آنکه هیچ ملاک و معیاری برای سنجش عامیانه بودن یا نبودن آن وجود داشته باشد.
تسوجی، در مقدمه ای که بر کتاب خود نوشته؛ در مورد خاستگاه قصه چنین نقل می کند: « حکیمان را رسم و آیین چنین است که گاهی به رسم افسانه سخن گویند و گاهی از زبان دد و دام حدیث کنند و مقصود از آن همه، پند گفتن و حکمت شنیدن است ولی این حیلت را به کار برند که عامۀ طباع را به گفتۀ ایشان رغبت افتد. چنانچه مؤلف الف لیله و لیله نیز بدان نمط سخن رانده و عجایبی چند از احوال پیشینیان و غرایبی چند به عنوان افسانه از زبان جانوران یاد کرده است. » ( خدیش،1387: 13 )

4-3 اهمیت افسانه ها و تأثیر آن بر انسان و جامعه

« قصه های پریان با به کار بردن الگوی روانکاوانۀ شخصیت انسان، پیام های مهمی را به ضمیر آگاه نیمه آگاه و ناآگاه می رسانند. صرف نظر از اینکه هریک از اینها در زمان شنیدن یا خواندن قصه در چه سطحی عمل کند. این داستانها که با مسائل همۀ انسانها، بویژه مسائلی که ذهن کودک را به خود مشغول می کند؛ سر و کار دارند با ” من101 ” شکوفای او سخن می گویند و به پرورش آن میدان می دهند، در حالی که همزمان از فشارهای ضمیر ناآگاه و نیمه آگاه او می کاهند. این داستانها در حینی که پیش می روند به فشارهای ” نهاد102 ” عینیت و باوری آگاهانه می بخشند و برای ارضای این فشار، راههایی نشان می دهند که با نیازهای ” من ” و “

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره ناخودآگاه، خودآگاهی، ادیان الهی، هزار و یک شب Next Entries پایان نامه ارشد درباره قصه های عامیانه، هزار و یک شب، درون مایه، فرهنگ عامه