پایان نامه ارشد درباره خلیج فارس، رونق اقتصادی، خلفای عباسی، عسکر مکرم

دانلود پایان نامه ارشد

الدورقی التاجی، ابوالفضل الدورقی، محمد بن بشرویه التاجی الدورقی» نام برد.107 بنابراین دورق از جهات متعدد دارای اهمیت و یکی از مراکز مهم صادرات کالاهای خوزستان و سایر مناطق ایران بوده است. نقطه ای ارتباطی که مسافران از آن عبور کرده و به سرزمین عراق و مکه میرفتند. به علاوه، اهمیت فرهنگی دورق به این شهر جایگاه ویژه ای در جهان اسلام داده بود. با مقایسهی این بندر با سایر بنادر ایرانی خلیج فارس مشخص میشود که دورق مهمترین بندر ایران در شمال خلیج فارس بوده و بعد از سیرف بندر مهم صادرات و واردات به هندوستان و بصره به شمار میآمده است.
3-3-3. اهواز
اهواز یکی از قدیمیترین شهرهای ایران است. مورخین معتقدند نخستين فردی كه اهواز را ساخت، اردشير بود، پس «هرمز اردشير» خوانده شد. معرّب آن هرمشير و هوزمشير و اخواز است.108 اهواز در دورهی ساسانی به شهری آباد مبدل گردید. این شهر را در آغاز سوق الاهواز مى‏ناميدند و به اختصار الاهواز و يا اهواز میگفتند. مسعودی در مروج الذهب اهواز را در شمار یکی از اقالیم هفتگانه آورده است.109 مقدسی در قرن چهارم اهواز را اینگونه توصیف میکند: « اين شهر مركز خوزستان است. انبار بصره و بار انداز فارس و اصفهان است، كالاها و دارائى بسيار به آنجا مى‏رود، پناهگاه بازرگانان و منطقه ای آباد براى رهگذران است و در جهان پر آوازه مى‏باشد.
اهواز مانند رمله در دو كرانه است ولى جامع و بيشتر بازارها در سوى فارس است و سمت عراقى آن جزيره ‏اي است كه بستر رودخانه از پشت آن مى‏گذرد، ميان اين دو بخش را پل «هندوان» كه با آجر ساخته شده پيوند مى‏دهد. در كنار آن مسجدي زيبا و مشرف بر نهر قرار دارد. عضد‌‌‌الدوله بهطورى شگفت‏انگيز پل و مسجد را نوسازى كرد تا به نام او خوانده شود ولى مردم آنرا جز «پل هندوان» نمى‏نامند. روى اين نهر دولابهاى بسيار است كه فشار آب آنها را مى‏گرداند. سپس آب در كاريزها كه در بالا نهاده شده مى‏آيد، برخى به حوضهاى شهر و برخى به باغ مى‏رسد. بستر رودخانه نيز از پشت جزيره به يك شادروان كه ديواره‏اى‏ از سنگ ساخته شده است بر مى‏خورد و بازگشته و درياچه مى‏شود با فواره‏هاى شگفت‏انگيز و به سه جويبار افتد كه به آباديها مى‏رود و كشتزارها را سيراب مى‏كند. كشتيها از همين جا براى بصره بارگيرى مى‏كنند. »110 مقدسی گوید در فتنهی زنج که در قرن سوم وقوع پیدا کرد و سرکرده ی آن شورشیان مدتی اهواز را مقر خود قرار داد، به این شهر آسیب بسیار وارد شد.111
یک قرن بعد، عضدالدوله دیلمی یک قسمت از اهواز را تجدید امارت کرد. ياقوت حموى ضمن توصيف آثار ساسانيان از پلى كه در اهواز و ایذه به دستور مادر اردشير بنا شده سخن مى‏گويد که بسیار محکم بوده است. وی پس از آن مى‏نويسد كه اين پل در دوره ی اسلام مدتى قابل استفاده نبود تا اينكه محمد بن احمد قمى وزير حسن آل بويه سازندگان و مهندسان را فراخواند و پل را به خوبی تعمير كرد.112
حضور معز‌‌الدوله در بغداد و ارتباط او با برادر بزرگتر خود عماد الدوله در شیراز، اهمیت ویژهای به خوزستان به عنوان نقطه ی مهم ارتباطی عراق و فارس داد. این مساله توجه ویژه ی آل بویه به خوزستان را به همراه داشت. پس از مرگ معزالدوله، درگیری ها در اهواز، بصره و واسط اهمیت این منطقه را برهم زد. زمانی که عضد‌‌‌الدوله برای جنگ با عز‌‌الدوله به بغداد رفت، مدتی در اهواز توقف کرد . در نواحی اهواز بین او و عزالدوله بویهی درگیریهایی روی داد. اهمیت اقتصادی اهواز برای آل بویه چنان بود که عضد‌‌‌الدوله برای رونق اقتصادی بیشتر، دستور داده بود بناهایی مربوط به تجارت و ارتباطات در خوزستان ساخته شود. عضد‌‌‌الدوله میان شط العرب و کارون نهری کشید تا کشتیها برای حرکت از دجله و فرات به کارون ناگزیر به پیمودن راه پرخطر خلیج فارس نشوند. به فرمان او مسجد باشکوهی در اهواز ساخته شد. با وجود توجه آل بویه به اهواز، این شهر رفته رفته رو به ویرانی نهاد و شهرهای دیگری چون مسرقان، عسکر مکرم و ارّجان که در مرز فارس واقع بودند رونق گرفتند.
3-3-4. شوشتر
شوشتر به معنى دلنشين‏تر و بهتر است. مورخان معتقدند این شهر را هوشنگ پيشدادى ساخت. اردشير بابكان آن را تجديد عمارت كرد و شكلش را مانند اسب ساخت. شاپور ذو الاكتاف نیز در شوشتر ساختمانهای زیبایی ساخت.113 با توجه به گفته های جغرافی دانان در قرن چهارم ه. ق شوشتر بزرگترين شهر در خوزستان بوده است. 114 شهر دوم خوزستان پس از اهواز و كنار رود كارون و از مراكز عمده بازرگانى بود.115 مقدسى، در مورد شوشتر چنین میگوید: « در همه اين سرزمين، بهتر و استوارتر و مهم‏تر از آن شهرى نیست. رودخانه در اطراف شهر جاری است. نخلستان و باغها آن را فرا گرفته است. بافندگان ماهر پنبه و ديبا در آن بسيارند. باغهايش پر از انار خوب و انگور و گلابى عالى و خرما مى‏باشد. همه ميوه‏هايش را به اهواز و بصره مى‏برند. اهالی آن در بافتن پارچههای ابریشمی و نخی استادند. از شرق و غرب به آنجا مى‏آيند در تابستان‏ آبى سرد دارد كه در كاريز در زير زمين روان است. مسجد جامع زیبایی دارند که در ميان شهر است. پلى بزرگ در سمت جنديشاپور با قايق‏ها ساخته‏اند و به جز آن راه ندارند. در اطرافش روستاهای پر رونقی وجود دارد.»116
3-3-5. جندی‌شاپور
یکی از مهمترین مراكز علمى در ایران، شهر جندی‌شاپور ميان شوشتر و دزفول بودکه در آن، از زمان حكومت خسرو انوشيروان، مدرسه و بيمارستانى ساخته شده بود و در آنجا پزشكان و دانشمندان متعددى از كشورهاى مختلف مشغول به‏كار بودند. با توجه به گفته های مورخین، بانى این شهر، شاپور اول بوده است.117 وی فرمان داد تعد‏ادى از كتب يونانى به پهلوى مترجم شود و آنها را در شهر مذكور گرد آورند و گويا به فرمان شاپور، جنديشاپور مركزيت طب يونانى يافته بود. این شهر در زمان ساسانیان پایتخت خوزستان بود و تا زمان منصور، خلیفه ی عباسی دانشگاه پزشکی بزرگ آن که بختیشوع پزشک نصرانی آن را تأسیس کرده بود، شهرت داشت و بعد از فوت آن پزشک ، فرزندان وی در دستگاه چندین تن از خلفای عباسی قرب و منزلت بسیار داشته اند. عيسى بن چهار بخت از عيسويان جنديشاپور و از پزشكان و دارو شناسان مشهور بغداد در قرن سوم هجرى بوده است. وى تعدادى از رسائل جالينوس را به عربى درآورد. يوسف الناقل شاگرد عيسى از اهل خوزستان‏ بود و بيشتر به مترجم كتابهاى طبى اشتغال داشت.‏ آرامگاه یعقوب لیث صفاری در آنجاست که در سال ۲۶۵ ه.ق از دنیا رفت.
3-3-6. دزفول
دزفول، یعنی دز پل یا قلعه پل بر کنار رودخانه دز، در جنوب جندی‌شاپور واقع است و چون پل مشهوری که میگویند به فرمان شاپور دوم ساخته شده، در آنجاست، آن شهر بدین اسم معروف گردیده است. از دوره ی ساسانيان، پلهاى زيادى بجاى مانده كه اغلب آنها هلالى شكل است. از جمله در دزفول‏، پلى روى كارون زده شده بود كه طول‏ آن يك كيلومتر و داراى ۶۲ دهانه بود.118  این پل را اصطخری « پل اندامش» نامیده و بقایای آن هنوز وجود دارد. اين شهر ‏به اسم «باقلاء» نیز ناميده شد.119 آرامگاه شیخ ابوالقاسم بن رمضان بلخی جوزی معروف به شاه ابوالقاسم که نسبش با سه یا چهار واسطه به امام موسی کاظم علیه السلام میرسد، در روستای شاه آباد در نزدیکی دزفول قرار دارد. وی برای ارشاد و تبلیغ به این دیار آمده بود. در قرن چهارم دزفول به قصر روناش نیز معروف بوده است.120 اسامی دیگر هم بر این شهر و پل مشهور آن نهادهاند، چنانکه ابن خرداذبه «پل زاب » نامیده اند. زیرا به عقیدهی ابن خرداذبه، زاب نام رودخانه ی دز است.121
3-3-7. شوش
خوزستان در نيمه نخستين هزاره چهارم ق. م مانند مناطق ديگر ايران در آستانهی پيشرفت اقتصادى و اجتماعى جالب توجهى بود. طبق پژوهشى كه به ‏عمل آمده در شوش پيشرفت بزرگى در رشته معمارى، فلزكارى و محصولات سفالى به ‏عمل آمده است. مورخین، سازنده ی این شهر را هوشنگ دانسته اند. هشام بن كلبى گفته است: « هوشنگ دو شهر ساخت كه نخستين شهرهاى روى زمين به شمار مى‏رفتند: يكى شهر بابل در عراق و ديگرى شهر شوش‏ در خوزستان.»122 در این ناحيه باستانشناسان به آثارى انسانى دست يافته‏اند كه قدمت آن به بيست هزار سال پيش مى‏رسد و نيز مدارك و اسناد و آثارى در اين منطقه پيدا كرده‏اند كه قدمت آن به ۴۵۰۰ سال قبل از ميلاد مى‏رسد؛ به حكم اين آثار مردم اين منطقه با سلاح و افزارهاى مسى آشنايى داشتند، زمين را مى‏شكافتند، جانوران را اهلى مى‏كردند، خط نويسى دينى، اسناد بازرگانى و آينه و زيور بين آنان معمول بود و حوزه بازرگانى آنان از مصر تا هند امتداد داشت. در ساختن ظروف گلى و گلدانهاى زيبا با خطوط هندسى و تصاوير زيباى جانوران و گياهان، مهارت داشتند. مردم اين سرزمين قبل از ساير ملل باستانى نخستين چرخ كوزه‏گرى و اولين چرخ ارابه را كه براى انسان، حياتى و سودمند است به وجود آوردند.123
كانون فعاليتهاى علمى نواحى واقع در جنوب غرب ايران يعنى حوزه تمدنهاى سومرى و بابلى در ناحيه بين‏النهرين و نيز تمدن ايلامى در شوش‏ بوده است. از دانشهايى كه در اين حوزه‏ها شکل گرفت، مى‏توان به رياضيات، هندسه و ستاره‏شناسى اشاره كرد. همچنین این شهر پايتخت ادارى دولت هخامنشى بود و دستگاه ادارى مركزى در آن قرار داشت.‏ پس از اسلام در این شهر زیارتگاههای مختلفی به وجود آمد. علاوه بر آنچه ياقوت حموى و مقدسى ارائه داده‏اند، تاريخهاى محلى شوشتر، دزفول و خوزستان از وجود چندين بقعه و منزلگاه يا نظرگاه منسوب به امام رضا علیه السلام در نواحى شوش‏ و دزفول، سخن مى‏گويند. سوس معرب شوش‏ به معنى نيكو، خوش آب و هوا و لطيف است.124 در آن شهر ، قلعه ای مستحکم و قدیمی و بازارهایی باشکوه و مسجدی که بر ستونهای مدور استوار بوده است وجود داشت. مزار دانیال پیغمبر در این شهر واقع گردیده و کنار رود کرخه در نزدیکترین نقطه به قبر مزبور مسجد زیبایی واقع است که محل آن قبر را معین میکند.125

3-3-8. رامهرمز
این شهر به وسیله ی اردشير در خوزستان ساخته شد126 و يكى از شهرهاى معتبر خوزستان است.127 لسترنج، در جغرافياى تاريخى سرزمينهاى خلافت شرقى، ضمن توصيف خصوصيات طبيعى و جغرافيايى خوزستان، از ارزش اقتصادى بعضى نقاط نيز سخن مى‏گويد: « در قرن چهارم رامهرمز به دلیل وجود کرم ابریشم که در آنجا به عمل میآمد و ابریشمی که از آنجا صادر میگردید، شهرت داشت و در آن شهر ، مسجدی باشکوه و بازارهایی از بناهای عضدالدوله دیلمی واقع بود.»128 مقدسی گوید بازارهای آن شهر که شامل دکانهای بزازی و عطرفروشی و حصیربافی بود، درهایی داشت که هر شب بسته میشد و هم او گوید يكى از كتّاب عضد‌‌‌الدوله ديلمى به نام ابو على بن سوار كتابخانه‏ اى در شهر رامهرمز و كتابخانه ديگرى در بصره ايجاد كرد و براى كسانى كه به آن كتابخانه مراجعه و از آنها استفاده ميكرده‏اند مواجبى مقرر نمود. در كتابخانه رامهرمز يكى از شيوخ معتزله همواره مشغول تدريس كلام بر روش معتزله بود. رامهرمز از نهری آب میگرفت که از رودخانه طاب منشعب میگردید و تا زمان او هنوز رامهرمز شهری آباد بود، غله و پنبه فراوان داشت. نخلستانها و باغها، شهر را فرا گرفته بود و در آن ولایت شکر هم میرویید.129
3-3-9. ايذج
امروزه به آن ایذه میگویند. شهرى بين خوزستان و اصفهان و از بهترين شهرهاى اين استان بوده است. پلی در آنجا وجود داشته که به اعتقاد مورخین‏ از عجائب دنيا بوده است. چون كه از سنگ ساخته شده است. معادن فراوان دارد.130 مقدسی در قرن چهارم آن را یکی از بهترین شهرهای خوزستان شمرده است. این شهر در پای کوهها واقع بوده و در آنجا در مکانی موسوم به اسد آباد، قصر حاکم قرار داشته است. در آنجا در زمستان برف بسیاری میبارید. این برفها را انبار کرده، در فصل تابستان برای فروش به اهواز میآوردند. مزارع آب آن از آب باران سیراب میگردید و در آنجا بهترین نوع پسته به عمل میآمد.131
3-3-10. ارّجان (بهبهان)
مورخین معتقدند قباد پادشاه ساسانی ارّجان‏ را بنا نهاد.132 از نوشته های ابن خرداذبه چنین بر می آید که ارّجان در زمان ساسانیان

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره عسکر مکرم، خلیج فارس، استان خوزستان، انحصار تجارت Next Entries پایان نامه ارشد درباره دوره اسلامی، خلافت عباسی، خلیج فارس، رونق اقتصادی