پایان نامه ارشد درباره حافظ شیرازی، غزلیات حافظ، هویت فرهنگی، فارسی زبان

دانلود پایان نامه ارشد

میدهد.
پس نمیتوان انتظار داشت که آثار هنرمندان خارج از جامعه باشد. چون هنرمند خود نیز جزئی از آن جامعه است، بنابراین جامعه مجموعهای از افراد انسانی است، با نظامات و سنن و آداب و قوانین خاصی که به یکدیگر پیوند خورده و زندگی دسته جمعی دارند.
بررسی و شناخت آثار ادبی و نیز تحلیل زندگی به وجود آورندگان این آثار، بدون تحلیل جامعه و فرهنگی که در آن بالیدهاند، میسر نمیباشد. بنابراین، تحقیق در نحوۀ زندگی، اعتقادات، روابط اجتماعی و در کل، اتفاقات تأثیر گذار جامعۀ هنرمند، بررسی جامع تر زندگی و آثار او را امکان پذیر میسازد.
آنچه که مسلم است اوضاع سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی، حوادث، اتفاقات، مسائل، مشکلات، و تمام نکات مطروحه در یک اجتماع بر یکایک مردم آن جامعه به خصوص بر نازک اندیشان و هنرمندان مؤثر است. هیچ نویسنده یا شاعری نمی تواند ا ز مسائل و حوادث بدور باشد و از تأثیرات آنها بر ذهن و افکار و روحیات خود ممانعت به عمل آورد. آفرینش آثاری با محتوای اجتماعی، فرهنگی و تاریخی از بدیهیترین عوارض این تأثیرات خواهد بود.
شعرا و نویسندگان میتوانند با ثبت دقیق وقایع اجتماعی و مباحث منبعث از آن چون مسائل سیاسی، اقتصادی، فساد، فقر، ظلم، ستمگری، انحرافات اخلاقی وغیره در قالب صور مختلف نظم و نثر، نقشی بزرگ در ثبت حقایق و واقعیتهای دوران خود داشته باشد.
خواجه حافظ شیرازی نیزاز این قاعده مثتثنی نبوده است. در میان اشعار وی به سرودههای فراوانی میتوان برخورد که از شرایط و اوضاع اجتماعی، فرهنگی آن زمان حکایت میکند. به عبارتی حافظ شاعر نازک خیالی است که متأثر از شرایط اجتماعی، سیاسی، و فرهنگی ایران به خلق غزلیات ناب خویش پرداخته، و واقعیت و خیال را به شکل هنرمندانهای با یکدیگر تلفیق کرده است.
1 ـ 2 بیان مسأله
ادبیات علاوه بر اینکه حادثه و نمودی اجتماعی است، عامل و محرک اجتماع نیز هست، شاعر و نویسنده، اوضاع مادی و اجتماعی خود را تحقیر میکند، با محیط خود مبارزه می کند و میکوشد آن را تغییر دهد. از آنجا که ادبیات و جامعه هر دو در حال تغییر و تحرک اند و متقابلاً در یکدیگر تأثیر میگذارند، هرگز نباید فعالیتهای ادبی را از فعالیتهای کلی اجتماع جدا کرد (زرین کوب،1354 :42).
در حقیقت تأثیرادبیات و اجتماع و نحوهی ارتباط این دو با یکدیگر عامل مهمی در تعیین سبک یک نویسنده یا شاعر به شمار میرود. شاعر و نویسنده به واسطه سبک در تمام مراحل از انتخاب موضوع گرفته تا نوع کلمات، لحن و سیاق تألیف عناصر گوناگون، تأثیر خود را برجامینهد(داد، 1387 :275 ).
سبک، نگرش نویسنده و شاعر به جهان و پدیدههای موجود در آن است که به تصویر کشیدن آن، شیوهی مخصوص به خود را میطلبد، لذا بین سبک و محیط اجتماعی رابطه دیالکتیک برقراراست و«”موتور”تغییر و تحول سبک، تغییر و تحولات اجتماعی است»( شمیسا، 1374 :187 ).
حافظ شیرازی (حدود727ـ 792هجری قمری)، شاعر متعهد قرن هشتم و یکی از سخنوران نامی جهان که به رغم شهرت و اهمیت، اطلاع از زندگی وی بسیار اندک است. بیشتر شعرهای او غزل (درادبیات فارسی غزل به قطعه کوتاهی ازشعراطلاق می گردد که هفت تا پانزده بیت را در بر گرفته و محور آن در بیشتر حالات عشق می باشد ولی گاهی میشود که اهداف دیگری نیز در کارباشد.) هستند که به غزلیات حافظ شهرت دارند. « این گوینده توانا در شیوه غزلسرایی از همه معاصران گوی پیشی ربوده و سبک عراقی را در غزل سرودن به اوج کمال رسانده است و چنان استادانه به صنعتگری پرداخته که هیچ گاه زنگار تکلف،آینه تابناک سخن وی را تیره نمیسازد»(حافظ،1368:مقدمه). اوضاع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، حوادث، اتفاقات، مساﺋل، مشکلات، نقش بسیار مهمی در اشعار حافظ داشته است. حافظ در غزلیاتش به قصد اصلاح کژی ها« طنز» را به عنوان شیوه ای برای برجسته ساختن کاستیهای موجود، معایب و مفاسد جامعه ریاکار و نشان دادن حقایق تلخ اجتماعی، در مقابل دیدگان همگان با زبانی غرا و آراسته به صنایع ادبی مطرح میکند.
حافظ برای درهم شکستن مناسبات باطل که به اسم ارزشهای اخلاقی و عرفی توسط سالوس ورزان رایج شده است، طنز اجتماعی، مذهبی، فلسفی و سیاسی را به عنوان مناسبترین حربه برمیگزیند.
ازمیان شاعران فارسی، حافظ با شیواترین زبان و هنری ترین بیان از هویت فرهنگی ما محافطت کرده و « نازک آرای تن ساقه گل »، (نیمایوشیچ، 1370 :444) فرهنگ نیاکانش را با دل و جان از تاراج خزان در امان داشت. از این رو او را سخنگوی نا خود آگاه جمعی اقوام ایرانی » ( خرمشاهی، 1383 ،128) دانستهاند.
نکته دیگر راجع به علاقه و دید حافظ نسبت به فضاها و مکانهای اطراف خود اوست، فضاهای مضمون ساز، کالبدها و ساختارهایی هستند که محیط زندگانی شاعر را میسازند، چه محیط مادی چه محیط معنوی. این فضاها از آن لحاظ که با زاویه دید خاص هر شاعر بدان نگریسته شده، قابل تاملاند. هنگامی که شاعر از محیط خود در توصیف جزئیترین حالات و فضا ها بهره میگیرد، میتوانند احساسات خواننده را برانگیزد. حافظ همواره به شیراز و طبیعت سرسبز آن توجه داشته، زیبایی طبیعت و روانی طبع، نگرش عمیق او را در محیط پیرامون خود عجین کرده بود. لذا با نگاهی دقیق به مجموع غیب گویی نکرده، ولی از آنجا که به ژرفی و با پرمعنایی زیسته است و چون سخن و شعر خود را از عشق و صدق تعلیم گرفته، کار بزرگ هنری او آینه دار طلعت و طینت فارسی زبانان گردیده است (آق، 1367).
1 ـ 3 بیان اهداف پژوهش
هدف از این پژوهش بررسی انعکاس واقعیات اجتماعی، فرهنگی و محیطی در غزلیات حافظ شیرازی است. شعر خواجه به عنوان نقطه اوج و قله غزل شعر فارسی، تصویری روشن و زیبا از فرهنگ، خلق و خو، روابط و مناسبات اجتماعی را از گذشتههای دیرین تا زمان کنونی به نمایش میگذارد.
نگاه به ادبیات یک فرهنگ چونان نگاه به آینه اهل آن فرهنگ است. تا هر چه را در آن متجلی گردیده، به تمامی نمایان سازد و در این میان فصیح ترین زبان ادبیات است. زیرا که خود به عنوان وسیله ثبت زبان، تاریخ و فرهنگ درطول تاریخ میتواند راهگشای بسیاری از مقولات فرهنگی و تحقیقات جامعه شناختی باشد که هدف اصلی آنها بهبود وضعیت فرهنگی و اجتماعی از طریق مراجعه به مستندات تاریخی همان فرهنگ است، و برای این کار تحقیق در موضوعات اجتماعی، فرهنگی و محیطی با رویکردهای متفاوت و مورد نیازمیتواندگامهای موثری در این زمینه باشد.
1 ـ 4 فرضیه ها
1 ـ4 ـ1 یکی از ویژگیهای اعتقادی حافظ و شعر او نگاه انتقادی و طنزآمیز به مسائل اجتماعی و شخصیتهای حکومتی و مدعیان دروغین پاسداری از مضامین ارزشی میباشد.
1ـ4 ـ2 غزلیات حافظ تصویری روشن و زیبا از فرهنگ ایرانی اسلامی را در خود منعکس می کند.
1 ـ4 ـ3 غزلیات حافظ از نظرپرداختن به مسائل محیطی از جایگاه ویژهای برخوردار است.
1 ـ4 ـ4 انقلاب حافظ در غزل است.
1 ـ4 ـ 5 از میان شاعران فارسی زبان حافظ شیرازی با شیواترین زبان و هنری ترین بیان از هویت فرهنگی، ایرانی، اسلامی پاسداری میکند.
1 ـ4 ـ6 .حافظ مصلح اجتماعی است.
1 ـ5روش تحقیق
مطالب این پژوهش با مطالعات کتابخانهای گردآوری میشود، و به صورت اسنادی تهیه و تنظیم گردیده، و ابزار گردآوری اطلاعات فیش برداری و بانک اطلاعات است.

1 ـ6پیشینۀ پژوهش
خرمشاهی درکتاب « حافظنامه » به تأثیرپذیری حافظ از اجتماع اشاره میکند و حافظ را مصلح اجتماعی مینامد وخاطر نشان میکند حافظ از آن لحاظ مصلح اجتماعی است که با آفت های اجتماعی کار دارد. یعنی دردها و فسادها و آسیبها را تا اعماق میشناسد و جراح وار به نیشتر انتقاد میشکافد و آنگاه به مهربانی مرهم مینهد(خرمشاهی،1383 ).
باقری خلیلی، در مقالهای تحت عنوان« هوییت فرهنگی در غزلیات حافظ شیرازی»، غزلیات حافظ را به عنوان سند هویت فرهنگی مورد بحث قرارمیدهد ومینویسد، در جستجوی تبیین ویژگیهای هویت فرهنگی غزلیات حافظ ازچنان اصالت ومقبولیتی برخوردار است که درطول سده ها همواره اسباب استحکام هویت فرهنگی و اعتلای موازین اخلاقی بوده است و پنج مؤلفه دین مداری، اعتدال، تقدیر گرایی، اغتنام فرست و شادی مورد بررسی قرار گرفته است. و به این نتیجه میرسد که مؤلفه های هوییت فرهنگی در غزلیات حافظ شیرازی به دلیل ماهیت زبان هنری، یعنی در شعر، میتواند در زمینه های آموزشی بیشترین تأثیر را به جا گذارند(باقری خلیلی، 1389 ).
لطفی صمیمی و محرمی با بررسی طنزپردازی حافظ شیرازی، سبک طنزپردازی حافظ را برخاسته از محیط اجتماعی حاکم بر قرن هشتم میدانند و مینویسند، حافظ مصلحی است که به قصد مبارزه با کژیها و نابسامانیها، طنز خود را بر غده ی ریا فرود آورده است و در برابر آشوب جامعه ریاکارش اندیشهی انقلابی فکری فرهنگی دارد لذا صلاح طنز را در مقابل مقدّس مآبها و ریاکاران که خود را به دید سالوس و ریا فروختهاند، به کار میگیرد(صمیمی و محرمی 1392 ).
آق، با بررسی مشترکات فکری و مضامین اشعار خواجه شمس الدین محمد حافظ شیرازی و مختومقلی فراغی شاعر نامی ترکمن، نشان میدهد اوضاع سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی، حوادث اتفاقات، مساﺋل، مشکلات وتمام نکات مطروحه در یک اجتماع، بر یکایک مردم آن جامعه به خصوص بر نازک اندیشان و باریک بینان مؤثر است. حافظ شیرازی نیز از این قاعده مستثنی نبوده و در آثار وی به سروده های فراوانی میتوان برخورد که از شرایط و اوضاع اجتماعی، سیاسی آن زمان حکایت میکند(آق، 1367 ).
اکرمی، با بررسی نشانه شناختی و روابط عمودی غزلی از حافظ، یکی از ویژگیهای شعر حافظ را نگاه انتقادی همراه باطنز نسبت به مساﺋل اجتماع و شخصیتهای ریاکار آن میداند و حافظ را شاعری تیز بین میخواند که با زبانی نمادین و دو پهلو امیرمبارزالدین و همه صوفیان ریاکار زمان خود را به باد انتقاد گرفته است(اکرمی، 1388 ).
غلام حسین زاده، دو دنیای متفاوت تک صدا و چند صدا را در اشعار حافظ بررسی کرده و میگوید:” حافظ در زمان حیاتش دنیای تک صدا و چند صدای آن روزگار را تجربه کرده و در اشعارش به بازتاب آن دو پرداخت تا به این طریق دنیای تک صدا را مورد انتقاد و درنگ قرار دهد”(غلامحسین زاده، 1387 ).
زندگی نامۀ حافظ شیرازی
خواجه شمسالدین محمّد حافظ شیرازی دراوایل قرن هشتم حدود (727 ـ792 هجری قمری ) درمحله شیادان (لیمو دهی، 1373 :مقدمه ) در شیراز تولد یافت . به رغم شهرت و اهمیت حافظ اطلاع از زندگی وی بسیار اندک است. برخی منابع قدیم مثل مقدمۀ جامع دیوان ، اطلاعی ازجزئیات زندگی حافظ به دست نمیدهد. مطالب تذکره ها نظیر دولتشاه نیز به قول شبلی نعمانی با افزوده و کاسته از روی یکدیگر استنتاخ شدهاند، که به سبب فاصله زیاد زمان ثبت آن نسبت به دوره حیات حافظ چندان قابل اعتماد نیست(مالمیر،1390 :63 ـ 88 ).
پدرش بهاءالدین مردی بازرگان بود که در زمان سلطنت اتابکان سلغری فارس از اصفهان به شیراز مهاجرت نمود و مادرش نیز اهل کازرون بود. به گفته رضا قلی خان هدایت اصل او را از تویسرکان نیز گفتهاند و برخی از تذکره نویسان برآنند که اجداد حافظ از کوهپایه اصفهان بوده اند(برزگر خالقی، 1382 :مقدمه ).
حافظ پس از مرگ پدرش بهاءالدّین، طفلی خردسال بود. برادرانش پراکنده شدند و او با مادرش در شیراز ماند و روزگار آن دو به تهی دستی میگذشت و پس از آنکه به مرحله تمیز رسید، در نانوایی به خمیر گری مشغول شد تا آنکه عشق به تحصیل کمالات، او را به مکتب خانه کشاند و به تفصیلی که در تذکرۀ میخانه آمده است وی چند گاهی را بین کسب معاش و آموختن سواد میگذرانید. بعد از آن زندگی حافظ تغییر کرد و او در جرگۀ طالبان علم درآمد و در خدمت مولانا شمس الدین عبدالله شیرازی تلمّذ کرد و در مدارس او منصب تدریس داشت. و مجالس درس علما و فضلای بزرگ زمان خود را که یکی از آنها مولانا قوامالدین عبدالله بود درک نمود. و به تتبع و تفحص در کتابهای مهم دینی و ادبی از قبیل کشّاف زمخشری و مطالع الا نظار قاضی بیضاوی و مفتاح العلوم سکاکی و امثال آنها

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره غزلیات حافظ، عوامل محیطی، حیات اجتماعی، عوامل اجتماعی Next Entries پایان نامه ارشد درباره فارسی زبان، غزلیات حافظ، دم غنیمت شمری، معانی عاشقانه