پایان نامه ارشد درباره جهان اسلام، امام صادق، انتقال دانش، فرهنگ دانش

دانلود پایان نامه ارشد

جدل‌ها و گفت‌وگوهای کلامی،76 مناشدات،77 نامه‌ها78 و خُطَب. در اين دوره کسی را سراغ نداریم که رساله مستقلی در باب کلام نگاشته باشد. طبیعی است وقتی دیدگاه کلامی در قالب شفاهی، نامه یا خطبه مطرح می‌شود، نباید انتظار یک بحث کلامی منظم و قاعده‌مند را داشت.
از اواخر قرن نخست و اوايل قرن دوم علاوه بر تغيير شكل فعاليت‌هاي كلامي از جدل و مناشده به مناظره، نگارش‌های کلامی آغاز مي‌شود. كلام بعد نظري پيدا مي‌كند و با پيدايش گروه متكلمان، فعاليت‌هاي كلامي از ساير بخش‌ها متمايز مي‌گردد. اعتقادات فرقه‌ها در قالب مناظرات در جامعه عرضه و به‌تدريج فرهنگ كتابت نيز وارد كلام مي‌شود. دانش كلام در قالب مناظرات و برخي مكتوبات مانند رساله‌ها و تك‌نگاري‌ها و مقالات به صورت يك علم درمي‌آيد.79 از این دوره به بعد اهل اندیشه دست به قلم می‌برند و دیدگاه کلامی‌اي را به‌طور مستقل تحریر می‌کنند؛ براي نمونه مي‌توان به رساله ‌ارجاء حسن بن‌محمد ‌بن‌حنفیه، رساله‌های حسن بصری و رساله‌های ابوحنيفه اشاره كرد. دانشمندان شیعه هم پابه‌پای سایر صاحبان آرا و گاهی پرحجم‌تر یا جدی‌تر وارد عرصه نگارش‌های کلامی می‌شوند.
ویژگی تمام نگاشته‌های این مرحله، موضوعمحور یا مسئله‌محور بودن آنهاست؛ یعنی یک مسئله یا موضوع، مثل موضوع امامت، استطاعت، معرفت و مشیّت را بررسی می‌کنند. امروزه این قبیل نگاشته‌ها را که به یک مسئله یا موضوع خاص می‌پردازند، تک‌نگاشت می‌نامیم. در این دوره کتاب‌هایی که جامع آرا و عقاید باشد یا حتی در یک حوزه موضوعي از موضوعات کلامی بحث كنند، سراغ نداريم.
شواهد تاریخی نشان می‌دهد که متکلمان شیعه در این دوره هم‌پای نقل حدیث، بحث‌هاي تحلیلی هم داشته‌اند. حتی می‌توان گفت اکثر مباحث متکلمان ما تحلیلی است؛ مثلاً اکثر کتاب‌های هشام بن‌حکم تحلیلی و نقدی است، مثل رساله وی در رد ارسطاطاليس در توحید و رساله وی در رد بر ثنویه. از قطعات باقی مانده از هشام یا مؤمن طاق، روشن مي‌شود که ایشان دارای نظرات ويژه كلامي بودند. اشعري در مقالات الاسلامیین به برخي نظرات ايشان اشاره كرده است.80
متأسفانه از این دوره از كلام اماميه، حتي یک رساله مستقل هم برجای نمانده است. تمام آثار اين دوره یا به دلايل مختلف از بین رفته‌اند؛ اگرچه برخي از آنها در ميان آثار بعدی منتشر شده‌اند. تاریخ، حکایت از آن دارد که بسياري از آثار اماميه كه در برخی از كتابخانه‌های مهم گردآوري شده بود در آتش تعصب سوخت.81
در طي مراحل زماني سير دانش كلام مناطق و شهرهاي خاصي در جهان اسلام مركزيت كلامي پيدا كرده و يا مجموعه‌اي از متكلمان با رويكرد خاص در منطقه‌اي جغرافيايي گرد هم آمده و به مرور مدرسه‌هاي كلامي و مكاتب كلامي در اين مناطق شكل گرفت و در هر كدام از اين مدرسه‌ها آثار كلامي به منصه ظهور رسيد و اين آثار به عنوان يك ميراث به دانشمندان طبقه‌هاي بعد در ساير زمان‌ها و مكان‌ها منتقل شد. كوفه را مي‌توان يكي از اين مناطق جغرافيايي دانست كه مكتبي كلامي را در خود پرورش داد.
كلام اماميه در كوفه
روايت‌هايي مختلف تاريخ بناي شهر كوفه را يكي از سال‌هاي 15،82 17،83 18 يا 1984 هجري دانسته‌اند. شهر كوفه، كه در كنار رود فرات و در نزديكي شهر بصره بنا شد، در ابتدا فقط تپه‌هايي از خاك، كومه‌هايي از ني و چادرهايي موقتي بود تا سربازان عرب و همسرانشان در آنها سكونت كنند.
در سال‌هاي بعد اين شهر به پايگاه تشيع تبديل شد.85 مدرسي ريشه‌هاي تشيع كوفه را به دهه چهارم قرن اول هجري بازمي‌گرداند.86 عوامل مختلفي را مي‌توان براي گسترش تشيع در كوفه برشمرد. نخستين اين عوامل را شايد بتوان ورود اميرالمومنين (عليه‌السلام) به اين شهر دانست. ايشان كوفه را «گنج ايمان و برهان اسلام و شمشير و نيزه خدا» ناميدند87 و آن را مركز خلافت خويش قرار دادند. بدون شك رويه حضرت علي‌ (عليه‌السلام) در دوران خلافت خود تأثير بسزايي در تشيع مردم اين خطه داشته است. ديگر عامل مهم تشيع اين شهر را بايد شهادت امام حسين (عليه‌السلام) دانست. هرچند مردم آن روز كوفه، به هر دليل، در كربلا حضور نيافتند و آن حادثه عظيم به وجود آمد، اما بروز قيام‌هايي به خون‌خواهي سيدالشهدا (عليه‌السلام)، مانند توابين88 و قيام مختار،89 را مي‌توان نشاني از وجود محبت اهل‌بيت و پيروي از ايشان در كوفه قلمداد كرد. تأثير حادثه عاشورا و حوادث پس از آن بر گسترش تشيع به حدي بود كه برخي آن را شروع تشيع ناميده‌اند.90 عامل ديگري كه در تشيع مردم كوفه شايسته بيان است تعاليم امام باقر (عليه‌السلام) است كه در دوران امام صادق (عليه‌السلام) به اوج خود رسيد. تأثير اين دوره را مي‌توان از نام‌گذاري مذهب تشيع به جعفري برداشت كرد.
به دليل سابقه حكومت حضرت علي (عليه‌السلام) در اين شهر و هجرت تعداد زيادي از اصحاب پيامبر اكرم (صلي‌الله‌عليه‌وآله) و وجود تعداد زيادي از قراء و حافظان و وجود مواليان91 و تبديل شدن اين شهر به پناهگاهي براي شيعيان و هجرت يمني‌ها92 به اين شهر و تأثير قضاياي شهادت امام حسين (عليه‌السلام) و حضور كوتاه مدت امام صادق93 (عليه‌السلام) در اين شهر، و عوامل ديگر، كوفه تبديل به محيط مناسبي براي پيدايش يك جريان فكري شيعي شد و به دليل اينكه كوفه مركز ثقل افكار و اعتقادات مختلف بود شيعه نمي‌توانست در اين منطقه فقط راوي حديث باشد؛ بنابر اين كلام نظري شيعه در اين منطقه شكل گرفت و راويان شاخص كوفه متكلم نيز بودند.
تاريخچه مدرسه كلامي شيعه در كوفه
در دوره معاصر با حيات امام باقر و صادق (عليهماالسلام) شرايطي پديد آمد و افرادي از اصحاب دانشمند اين دو امام (عليهماالسلام) در شهركوفه گرد هم آمدند. علاوه بر جلسات درس صادقين (عليهما‌السلام) انجمن‌هاي علمي و حلقه‌هاي درسي ديگري در مسجد كوفه برگزار مي‌شده است، از آن جمله حلقه‌هاي درسي عبدالله بن‌حبيب سلمي،94 حذيفة بن‌يمان،95 نصر بن‌اسماعيل بجلي،96 عبدالله بن‌مغيره خزاز.97 بدين ترتيب در اين منطقه يك مكتب كلامي شيعي شكل گرفته و براي اولين بار در جهان اسلام نظريه پردازي در زمينه كلام آغاز شد. اين جريان كلامي با گرفتن معارف ديني از محضر صادقين (عليهماالسلام)98 توانست مناطق همجوار مانند بغداد پايتخت حكومت اسلامي را تحت الشعاع خود قرار دهد و مبدأ پيدايش جريان‌هاي كلامي متاخر در مناطق ديگر شود. ريشه پيدايش اين مدرسه را بايد در زمان حكومت و خلافت امام علي (عليه‌السلام) جست‌وجو كرد كه با هجرت امام از مدينه به كوفه و گرد آمدن اصحاب دانشمند و با فضيلت به دور حضرت در اين شهر يك گروه علمي تشكيل شد و اين شهر را به مرور زمان تبديل به مركزي براي شيعيان نمود و اين مركزيت تا زمان انتقال دانش شيعه از اين شهر به قم و بغداد حفظ شد. عصر صادقين (عليهماالسلام) تاريخ پيدايش رسمي اين مدرسه است. قبل از اين دوره به خاطر مشكلاتي از قبيل فشار حاكمان بني‌اميه و به حاشيه رانده شدن شيعه و صرف نيروي شيعه بر حفظ موجوديت خود در ميان ساير فرقه‌هاي اسلامي، چنين فرصتي براي جامعه شيعه پيش نيامد99 كه متفكراني در حد دانشمندان كوفه وارد عرصه نظريه‌پردازي در كلام شوند اما در اين دوره عوامل مختلفي دست به دست هم داد و اين فرصت براي جامعه علمي شيعه پيش آمد كه بتواند به عنوان يك قدرت پيش‌تاز عرصه‌هاي كلامي در جهان اسلام، مدرسه كلامي بزرگي در كنار ساير رشته‌ها، از قبيل فقه و حديث و تفسير و تاريخ و غيره بر پا كند. در اين مدرسه متكلمان شاخص شيعه همزمان با شركت در مناظرات شفاهي، شروع به تدوين كتاب‌هايي در موضوعات كلامي به صورت تك‌نگاري نمودند.
شرايط حاكم در فضاي علمي كوفه
با دقت در منابع رجالي و تاريخي و احاديث به اين مطلب مي‌رسيم كه در فضاي علمي كوفه شرايط خاصي براي شيعه وجود داشته و مجموعه اين شرايط در كنار همديگر منجر به خيزش عظيم كلامي در اين منطقه جغرافيايي شده و شيعه در گذشته خود توانسته بزرگترين مدرسه علمي را در اين منطقه شكل داده و ساير مناطق را تحت الشعاع اين مدرسه قرار دهد كه اين شرايط عبارتند از:
1. بودن خاندان‌هاي دانشمند شيعي100 علاقه‌مند به خاندان پيامبر (صلي‌الله‌عليه‌وآله) در اين منطقه.
2. تاكيد بر خردورزي و انديشه در آموزه‌هاي شيعه101 و واگرايي جامعه اسلامي از اهل حديث و گرايش به سمت عقل‌گرايي.
3. قرار گرفتن كوفه در مركزيت عراق به عنوان مركز تفكرات مختلف اديان و انديشه‌هاي بيروني.
4. دور بودن اين شهر از فضاي تعصب‌آلود اهل حديث و در حاشيه امن بودن اين شهر نسبت به مراكز قدرت سياسي؛ هميشه شيعيان در مراكز قدرت مانند مدينه و بغداد تحت فشار بوده‌اند.
5. همزماني اين دوره كوفه با ترجمه و ورود دانش يونان و تمدنهاي همجوار.
6. متصل بودن دانشمندان شيعه به منبع وحياني و استفاده عميق از سخنان اهل بيت (عليهم‌السلام) و عرضه نظرات بر امامان (عليهم‌السلام) و در نتيجه توانايي تبيين صحيح دين و پاسخ به سؤالات و شبهات.
7. قدرت نيافتن جريانات علمي رقيب در ميان اهل سنت و عدم غلبه فرهنگ دانشمندان اهل سنت در عرصه نظريه‌پردازي كه بتواند جريان علمي شيعه را منفعل كند.
با توجه به عوامل فوق و دست به دست هم دادن مجموعه اين شرايط مدرسه بزرگ كلامي شيعه با ويژ‌گي‌هايي خاص و برجسته در كوفه شكل گرفت؛ برخي از اين ويژگي‌ها عبارت‌اند از:
1. اين مدرسه با آنكه در حوزه عقل‌گرايي ورود كرده است، اما در توليد نظريه نگاهش كاملاً به معارف كتاب و سنت معطوف است. شواهد زيادي براي اين مسئله وجود دارد و توجه به بسياري از روايات مي‌تواند اثبات‌گر اين مدعا باشد؛ مانند رواياتي كه در آن متكلمان كوفه جزئيات معارف را از امامان (عليهم السلام) مي‌پرسند.102
2. با وجود اينكه رويكرد عمومي متكلمان اين مدرسه عرضه نظريات كلامي، بر قرآن و سنت است ولي در مقام توليد و تبيين نظريه‌هاي كلامي كاملا از يك فضاي آزاد برخوردار بوده‌اند؛ به‌گونه‌اي كه متكلمان داراي اختلافات و نظريات متنوع بوده‌اند؛ اين متكمان در عين هماهنگ بودن با يكديگر در مسائل اصلي و اساسي اعتقادي، در برخي مسائل كلامي نيز با هم اختلاف داشته‌اند. به دليل دوري از مدينه و محروميت از محضر امام اين اختلافات در فضاي مناظرات كلامي بوده و در بسياري از موارد نظراتشان را بر امام عرضه نموده و عقيده درست را انتخاب نموده‌اند؛ گاهي نيز مناظراتشان در حضور امام (عليه‌السلام) صورت مي‌گرفته است،103 يا اختلاف نظر دو متكلم بر امام (عليه‌السلام) عرضه مي‌شده و امام يكي از آن دو نظر را تأييد مي‌كرده‌اند104 و يا متكلمي ديگر داور مناظره قرار مي‌گرفته است.105
3. اين مدرسه ادبيات خاصي دارد و به دنبال اصطلاح‌سازي است؛ براي اصطلاحاتي مانند: «معرفت»،106 «ضروري بودن معرفت»،107 «انيت و مائيت»108 و ساير اصطلاحات كلامي كه به وفور در روايات مورد اشاره قرار گرفته است.
4. در اين مدرسه رقابت شيعه با رقيبان متوازن و برابر است و يا دست‌كم مي‌توان گفت شيعه متاخر از اهل‌سنت نيست؛ متكلمان شيعه مثل هشام بن‌حكم در اين برهه جريان‌هاي مخالف را به چالش كشاندند.109
5. آثار مربوط به كوفه تك‌نگاري هستند. حجم انبوه كتاب‌هاي دانشمندان شيعه در اين مدرسه شاهد اين سخن است. نام اين آثار در كتب فهرست از قبيل فهرست نجاشي و شيخ طوسي و ابن‌نديم آمده است. در ميان اين آثار با منظومه‌هاي اعتقادي مواجه نيستيم؛ بلكه تك‌نگاري‌هاي فراوان در مسائل كلامي رايج آن روز را شاهديم.110
6. هر كدام از متكلمان اين مدرسه در زمينه‌اي خاص تخصص داشته‌اند111 و تخصص آنان در كلام متفاوت بوده است؛ براي مثال امام ابوخالد كابلي را از مناظره منع كرده است.112
7. كوفه اولين ميدان نظريه‌پردازي در جهان شيعه بلكه در جهان اسلام است. قبل از پيدايش جريان كلامي شيعي در كوفه تفكر اهل حديث حاكم بود و از ورود به مباحث كلامي امتناع داشت. دانشمندان اسلامي فقط حديث‌نگار بودند و تأليفات صورت گرفته در ميان مسلمانان چه شيعه و چه سني منحصر به حديث‌نگاري و ثبت وقايع بوده است؛ اما پس از پيدايش مدرسه كوفه و تلاش متكلمان كوفه براي به

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره امام سجاد، امر به معروف، قضا و قدر، حسن و قبح Next Entries پایان نامه ارشد درباره نماز جماعت، مبانی فکری، علمای شیعه، امام صادق