پایان نامه ارشد درباره انسان کامل، کمال انسانی، اوصاف الهی، ظاهر و باطن

دانلود پایان نامه ارشد

فتوح سهگانه و در اثر قرب فرائض و جمع بین قربین حاصل میشود.353 پس اگر برخی از علوم و بخشی از ارباب علوم در علمی که بدان تخصص دارند این امر را منکر شدهاند در علم خود به صواب رفتهاند چرا که معرفت به حقایق در حیطه هر علمی نمیباشد مثل علوم تجربی یا عقلی محض که ابزار معرفتیشان حس و تجربه و عقل استدلالی است نمیتواند به چنین جایگاهی برسد و از این دسته از علوم توقعی هم وجود ندارد که به این جایگاه دست یابند اما این گروه حق انکار نیز ندارند چرا که بیان عقل اعتراف به جهل است نه انکار واقعیت. چنان که از امیر بیان امام علی( وارد شده که فرمودند:« غَايَةُ الْعَقْلِ الِاعْتِرَافُ بِالْجَهْلِ .»354 این همان چیزی است که امام در مقام اثبات آن برآمدهاند.
بر مبنای آیات و روایات وارده شهود باطنیه و مکاشفات عارفانه درسیره عارفان و اولیاء از امور متداوله بوده که تحقق آن از طریق تهذیب نفوس و تطهیر قلوب بوده است. آدمی به هر میزانی که از دل بستگی عالم ملک رهایی یابد به همان میزان به عالم ملکوت قرب مییابد. زمانی که انسان موانع و حجب را کنار زند و به سوی کمال سیر کند و مهاجر الیالله شود میتواند باطن عالم را کشف نماید. امام معتقد است که این مقام برای اهل ولایت آسان است و تعبیر ایشان این است: « این مقام به دست نمیآید مگر از براى اصحاب ولايت و ايقان و اوحدىّ از ارباب معارف و ايمان، كه به نور معرفت و قدم سلوك از جِلباب بشريّت خارج و حجب عوالم مُلْك و ملكوت را خرق نموده، به مبادى وجود و مصادر غيب و شهود رسيده، و به مشاهده حضوريّه، عوالم غيب را دريافته باشند.»355درهر تنزلی، تقید و تعینی است و در هر تعینی حجابی است چون انسان مجمع جمیع تعینات است محتجب به تمام حجب هفتگانه ظلمانیه و حجب نورانیه میباشد که تاویل ارضین السبع و سموات السبع است. مادامی که انسان در این حجب محتجب است از مشاهده جمال ازل و نور اول محجوب است و مشاهده آن فقط در یوم الدین است که یوم خروج شمس حقیقت از حجاب افق تعینات است، چون نفخ صور دمیده شود خواهد دید.356
2-6-6. مراتب ولایت در انسان کامل
در مباحث گذشته به این نکته اشاره شد که امام در اهمیت موضوع ولایت، کتاب وزین «مصباح الهدایۀ الی الخلافۀ و الولایۀ»را در دو بخش با عنوان«مشکات» به رشته تحریر در آورد؛ مشکات اول در باب ولایت ذاتی و صفاتی است که بعد از ذکر مقدمه در بیان محتوای کتاب به برخیاز اسرار خلافت محمدی و ولایت علویدر حضرت علمی و پاره ای از مقام نبوت میپردازد و در مشکات دوم مباحثی در زمینه ولایت افعالی و بعضیاز اسرار خلافت و ولایت در نشئه عینیه را مطرح میکنند.
در آن تصریح دارد بر این که شرط نیل به مقام ولایت خروج از تصرف ابلیس و قرار گرفتن در تحت تصرف جنود الله میباشد و این هم مشروط به طهارت ظاهر و باطن است.357
امام با تحریر این اثر وزین سعی کردهاند تا چهره حقیقی خلافت و ولایت را آشکار سازند اما هرگز مقام و جایگاه ولایت را محدود ندانسته بلکه قلمرو آن را موسع و اولیای الهی را شایسته این مقام دانستهاند. البته طریق دیگران برای نیل به آن بر اساس شریعت معصومان( ممضاست و غیراین طریق هر سبیل دیگری منتهی به صراطی انحرافی است. «ولایت با تمسک به مقام روحانیت هاديان طرق معرفت و انوار راه هدايت، كه واصلان إلى اللّه و عاكفان على اللّه‏اند، حتم و لازم است، و اگر كسى با قدم انانيّت خود بى تمسّك‏ به ولايت‏ آنان بخواهد اين راه را طى كند، سلوك او إلى الشّيطان و الهاوية است.»358
این مقام هر چند برای ذوات مقدسه معصومین( ثابت است اما راه برای غیر ایشان مسدود نیست. هرگاه سالکی در مقابل تعالیم الهی سر تسلیم فرود آورد و عبد محض او گردد خداوند به او قدرتی عنایت میکند که او بتواند افعالی مشابه فعل الهی را انجام دهد. ولایت که اولا و بالذات برای ذات ربوبی است در اثر دوام عبادت به بنده سالکش تسری مییابد. امام معتقدند مهمترین منزل که باید آن را کنار زند منزل انانیت است که شرط اساسی نیل به مقام ولایت است. عروج به این مقام مستلزم خروج از اصنام خودخواهی و اوثان خودپرستی است.359 باید از همه حجب عالم علوی (مفارقات) و حجابهای عالم سفلی (مقارنات) بگذرد تا به این مقام نورانیت دست یابد، و این بدون دوام در عبادت و استقرار در مقام عبودیت ممکن نخواهد بود. پس میتوان گفت که ولایت ثمره تداوم عبادت و عبودیت است و بدون درک به عجز و ناتوانی خویش و معرفت به کمال مطلق الهی نیل به این مقام امری مستحیل است. تجلی ولایت در انسان کامل زمانی است که او کمال انسانی خویش را تحلی بخشد و آن زمانی است که معرفت و طهارت و خروج از انانیت و عبودیت که از شرایط لازمه آن است فراهم گردد و بدون تمهید این مقدمات وصول به جایگاه رفیع ولایت مقدور نخواهد بود. مقام ولایت رزق کسانی است که عزم خویش را جزم نموده و با حزم و دوراندیشی در مسیر الهی گام بردارند. خود را از ارجاس و اضغاث تخلیه سپس با آداب شرعیه وجود خویش را تحلیه سازند تا به مقام تجلیه که همان تجلی مقام ولایت است بار یابند.

ترسیم مراتب ولایت در قوس صعود و نزول
فنای ذاتی ( مقام او ادنی)
قوس صعود فنای صفاتی( مقام قاب قوسین)
فنای فعلی( مقام تدلی)

فیض اقدس
مراتب ولایت ذاتی
اسم اعظم
صفاتی ولایت عین ثابت انسان کامل و حقیقت محمدی
قوس نزول
فیض مقدس
افعالی عقل کلی در امر الهی
ولایت وجود عنصری نبی و ولی در عالم خلق
مراتب ولایت در قوس نزول دارای شش مرتبه است که اولین مرتبه آن فیض اقدس است. امام معتقدند که حقیقت حقه در مقام غیب هیچ ارتباطیبا خلق ندارد و فیض اقدس به عنوان نخستین خلیفه حق نقش واسطه میان غیب مطلق و اسما و صفات را ایفا میکند، زیرا اسما و صفات به لحاظ کثرات علمی نمیتوانند به این مقام غیبیمرتبط شوندو فیض را بلا واسطه دریافت کنند. « إنّ الأسماء و الصفات الإلهيّة أيضا غير مرتبطة بهذا المقام الغيبي، بحسب كثراتها العلميّة؛ غير قادرة على أخذ الفيض من حضرته بلا توسّط شي‏ء…»360
این خلیفه الهی دو وجه دارد: وجهی به سوی هویت غیبیکه این وجه هرگز آشکار نمیشود، و وجهی به سوی عالم اسما و صفات دارد که به این وجه در آنها تجلیمیکند.خلافت فیض اقدس، رب خلافت علوی است که با حقیقت محمدی در نشئه خلق و امر متحد است. «و هي ربّ الولاية العلويّة (ع) الّتي هي متّحدة مع حقيقة الخلافة المحمّديّة (ص) في النشأة الأمر و الخلق…»361
پس از ولایت فیض اقدس، ولایت اسم اعظم است، از نگاه امام نخستین چیزیکه از فیض اقدس، فیض را دریافت میکند اسم اعظم است. که امام مصداق آن را پیامبرخاتم و خاندان معصوم او میداند. چنان که در کلام نورانیرسول خدا(ص) آمده است که فرمود:«لولا نحن ما خلق الله آدم.» آنان مظهر رحمت رحمانیه اند که اصل وجود را افاضه میکنند.362 ولایت عین ثابت انسان کامل پس از این مرتبه قرار دارد. بعد از این مرحله، ولایت فیض مقدس است که خلیفه و واسطه میان عالم و اعیان ثابته و اعیان خارجیاست و همه چیز در عالم خلقت از ناحیه او تحقق مییابد.363

2-6-7. مقامات انسان کامل
انسان از نگاه امام محدود به عالم ماده نیست بلکه مقامش فراتر از آن است، انسان دارای دو مقام دنیا و شهادت و به اعتباری دارای سه مقام ملک و ملکوت و جبروت و به اعتباری دارای چهار مقام ملک و ملکوت و جبروت و لاهوت و به اعتباری دیگر انسان مطابق حضرات خمس دارای پنج مقام شهادت مطلقه، غیب مطلقه، شهادت مضاف، غیب مضاف و کون جامع و به اعتباری دارای هفت مقام معروف به هفت شهر عشق و هفت اقلیم وجود در لسان عرفاست.364 انسان کامل تجلی ولایت الهی است که از طریق قرب به ذات ربوبی و حب به صفات باری حاصل میشود. « فإنّ الولاية هي القرب، أو المحبوبيّة، أو التصرّف، أو الربوبيّة، أو النيابة» 365
اگر یکی از اوصاف الهی ولایت است، این وصف همیشه مظهر میخواهد که مصداق مظهریت او انسان کامل است و میزان در کمال انسانیت، عروج به معراج حقیقی است که اوج آن وصول به قرب الی الله است که همان معنای فنای ذاتی میباشد. 366
از نگاه امام مقام انسان کامل جمع مطلق است که حقیقت عینی اسم اعظم است چنان که در لسان سیدالموحدین امیرالمؤمنین( آمده است: «انا اللوح‏، انا القلم، انا العرش، انا الكرسي، أنا السماوات السبع، انا نقطة باء بسم اللَّه‏.»367 تمام مقامات انسان در قرب به خدای سبحان است که کمال استجلا در آینه پرفروغ او تحقق یافته و وجودش مشکات انوار الهی میگردد. انسان کامل بزرگترین آیات و مظاهر اسم و صفات حق و مثل و آیت حق تعالی است چنان که در لسان علوی آمده است. «ما لله تعالی آیه هی اکبر منی.»368 انسان واجد همهی این مقامات است و با تلاش و همت صاحب بزرگترین کرامات است. امام شرط نیل به این مقام را ریاضت و گذر کردن از انانیت دانسته و در غزلی بسیار زیبا دستیابی به این مقام را چنین توصیف مینماید.
باید از آفاق و انفس بگذری تا جان شوی وآنگه از جان بگذری تا در خور جانان شوی369
انسان در عین حال که در ملک است در ملکوت است و در عین این که در ملکوت است در جبروت است؛ نشئات ثلاثه نفس انسانی (ملک و ملکوت و جبروت) همه تجلیات یک حقیقت قدسیه و مراتب یک بارقه الهیه است.370 دنیا برای انسان محل رشد و ارتقای مقام و زمینهای برای نیل به عوالم بالاتر است و دار طبیعت آخرین تنزلات وجودی برای اوست؛ آدمی باید در همین نشئه که نازلترین مرتبه وجودی است مظهر الوهیت گردد و اوصاف الهیه را به نمایش گذارد.371 چرا که حقیقت هستی با او معنا یافت و خدا به واسطه او شناخته شد. چنان که در حدیث قدسی ماثور است که: «كنت كنزاً مخفيا فاحببت ان اعرف وخلقت الخلق لكى اعرف‏.»372
از نگاه امام همه این مقامات در پرتو تعالیم وحیانی منطوی است، آنان که از قرآن و ولایت دور ماندهاند از اصل خویش فاصله گرفتهاند. تمام غفلت انسان از مقام منیع و جایگاه رفیع در همین نکته نهفته است. «شيخ عارفان كامل جناب صدرالمتالهين، قدس سره، در كتاب اسفار مى‏گويد: «بدان، اى مسكين، كه اين قرآن با هزار حجاب از سوى حق بر خلق نازل گشته، به خاطر كسانى كه چشم دلشان ضعيف و ديده‏هاشان مثل خفاش از ديدن نور عاجز است. اگر بر فرض باء بسم الله با عظمتى كه در لوح دارد بر عرش فرود مى‏آمد، عرش ذوب مى‏شد و نابود مى‏گشت، چه رسد به آسمان دنيا. و كلام حضرت حق: «لَوْ أَنْزَلْنا هذَا الْقُرْآنَ عَلى‏ جَبَلٍ لَرَأَيْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِّعاً مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ‏.» اگر ما اين قرآن را بر كوهى فرو مى‏فرستاديم، هر آينه مى‏ديدى كه از خشيت الهى خاشع و متلاشى گشته است. اشاره ‏به همين حقيقت دارد». اين كلام از يكى از معادن علم و معرفت صادر شده كه برگرفته از مشكات وحى و نبوت است. من مى‏گويم: كتاب تكوينى الهى و قرآن ناطق ربانى نيز با هفتاد هزار حجاب از جهان غيب و خزينه پنهان الهى نازل شده است تا كتاب تدوينى الهى را حمل كند و نفس‏هاى واژگونه زندانى در طبيعت و جهنم‏هاى آن را نجات دهد و غريبان اين وحشت آباد را به وطن‏شان راهنمايى كند. » 373
امام با درک عمیق به این مطلب اولین اثر عرفانی خویش را در عنفوان جوانی با شرح دعای سحر تدوین و در آن هدف و انگیزه اش را در تالیف آن چنین بیان میدارد که: «اين فقير درگاه پروردگار عظيم كه افتخار انتساب به رسول كريم( را دارد مدعی است دعاهايى كه از خزائن وحى و شريعت و حاملان علم و حكمت به ما رسيده از بزرگ‏ترين نعمت‏هاى خداوند بر بندگان و از جمله رحمت واسعه او بر شهرها و ديارها است؛ زيرا اين دعاها پيوند معنوى ميان خالق و مخلوق، رشته ميان عاشق و معشوق، وسيله ورود به دژ محكم خداوند، و عامل تمسك به عروةالوثقى و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره انسان کامل، علم حصولی، اوصاف الهی، مراتب هستی Next Entries پایان نامه ارشد درباره انسان کامل، تعریف انسان، ظاهر و باطن، کمال انسانی