پایان نامه ارشد درباره اسطوره شناسی، علوم انسانی، دوران باستان، علوم اجتماعی

دانلود پایان نامه ارشد

کهن، چون بزرگان  کسی را به مجلس خود میخواندند و دعوت میگرفتند، به احترام برای میهمان، اسب و قبا میفرستادند تا قبا را بپوشد و بر اسب بنشیند و سریع بیاید(برزگر خالقی،1382 :244 ).
استخاره کردن
همانند فال گرفتن است که در میان عوام رواج دارد.
به عزم توبه سحر گفتم استخاره کنم بهار توبه شکن میرسد چه چاره کنم
(1 ، 350 )

اسفند در آتش کردن
حافظ در ابياتی به رسم رايج اسفند در آتش کردن در بين ايرانيان اشاره میکند كه البته در مفاهيم ديگر و تحت عناوين مختلف به كار برده شده است. سپند کوتاه شده اسپند است و به آن اسفند هم گفته میشود، تخم گیاهی است از تیره سدابیان که بیشتر در نواحی مرکزی و شرقی و جنوبی وغربی آسیا در آب و هوای معتدل میروید. از دیرباز در فرهنگ ایرانیانان متداول بوده است که برای احراز از چشم زخم و دوری از اثرات سوء آن تخم اسفند را آتش میزده اند. حافظ شیراز هم در ابیات زیر به این رسم متداول در جامعه خویش اشاره مینماید:
هر آنكس را که در خاطر ز عشق دلبري باري است
سپندي گو بر آتش نه كه داري كار و باري خوش
( 3 ، 288 )
هر که در دل غم عشق معشوقی دارد بگو اسفندی در آتش بریزد و دفع چشم زخم کند که سرو سامانی خوش و دلپذیر دارد.

هر آنكه روی چو ماهت به چشم بد ببيند بر آتش توبه جز جان او سپند مباد
( 6 ، 106 )
هر آنکس که چهرۀ چون ماه تو را با چشم بد بنگرد، آرزو دارم که جان او در حسرت جمال و زیبایی تو و یا در آتش فراق و اندوه تو همچون سپند بسوزد ونابود شود.
در بیت زیر نیز با استفاده از اضافه تشبیهی، چهره زیبا و درخشان یار به آتش مانند شده است.
جان عشاق سپند رخ خود می دانست و آتش چهره بدین کار برافروخته بود
( 3 ، 211 )
اسطوره و اساطیر در غزلیات حافظ
اسطورهها، قصهها و داستانها بر خلاف سالخوردگی، کهنگی وخیالی بودن، سرشار از زندگی، طراوت، تازگی و واقعیتاند. گرچه تلقی عمومی از اساطیر و داستانهای کهن، افسانه و قصه بودن آنهاست، اما دیر زمانی است که نادرستی چنین پنداری اثبات شده است.
زندگی مادی و معنوی ملتها، به این اسطورهها پیوندی استوار دارد و گذشت زمان نه تنها موجب فراموشی آنها نشده است بلکه در هر دوره به گونهای از رموزاسرار و پیامهای آنها سود برده شده است. بهرهمندی از اساطیر و قهرمانان و اشخاص از دیر باز در ادب فارسی رواج داشته است. و شاعران برای بیان اهداف و مقاصد گوناگون از آنها سود بردهاند.
فایدۀ بهرهگیری از اساطیر، افراد و اشخاص آنها در شعر آن است که خواننده علاوه بر دریافت مفاهیم و معانی دلپذیر با گذشتههای دور فرهنگ و تاریخ خویش پیوندی تازه مییابد و دو زمان دور از هم را به یکدیگرگره میزند. حافظ شاعر بلند آوازۀ قرن هشتم از جمله کسانی است که به اساطیر توجه خاصی دارد و به راستی میتوان گفت، که حافظ از کسانی است که فکر و فرهنگ او تا عمق قرون و اعصار نفوذ کرده است و به سبب همین اندیشهها و جهانبینی هیچ نکتهای از نگاه تیز بین او مخفی نمانده است.
اگر شاهنامه را سند هويت و شناسنامه زبان فارسي بدانيم، قطعاً ديوان حافظ، حافظه قومي و جمعي ماست. بنابراین از سپيدهدمان پيش از تاريخ اسطورهها نقشهاي ازلي اقوام ايراني را رقم زدهاند، در قرن هشتم هجری نیز حافظ آنها را به صورت بسيار فشرده و در نهايت هنرمندي و اعجاز در كلام و معنا درآورد و در ارتباط با موضوعات اجتماعي، تاريخي، فرهنگي، ملي، قومي، ديني مطرح كردهاست. در تاريخ فرهنگ ملتها ، اسطورهها از جايگاه ويژه اي برخوردارند. اسطوره هاي ملل، در واقع سپيدهدمان پيش از تاريخ هر قوم محسوب میشوند(همایون سپهر،1386 :36 ).
تعریف لغوی اسطوره
در لغت نامه دهخدا اسطوره به معنای سخن پریشان و بیهوده آمده است(لغت نامۀ دهخدا:ذیل واژۀ اسطوره) لغت نامه عمید نیز اسطوره را به معنای قصهها و حکایتهای بازمانده از دوران باستان، درباره خدایان، قهرمانان و به وجود آمدن اشیا و حوادث معنی کرده است(لغت نامۀ عمید:ذیل واژۀ اسطوره ).
در لغت نامههای فارسی برای اسطوره دو معنی افسانه و قصه، و معنی پریشان را به کار بردهاند. از معنی اول چنین استنباط میگردد که اسطوره دخل و رابطهای به واقعیت ندارد بلکه همه سراسر افسانههای دروغین و قصه و سرگرمی است. و معنی دوم حاکی از رویدادهایی است که به طور معمول در اسطوره رخ میدهند و عموماً قابل اعتماد نیستند و این استنباط را القا میکنند که به اسطوره نباید توجه کرد(گودرزی،1389 :64 ).
تعریف اسطلاحی اسطوره
«تعريف اسطوره با همه غرابتي كه مسئله در بادی امر میتواند داشته باشد، برحسب آن كه از چه ديدگاهی در آن نظر كنيم، فرق ميكند »(همایون سپهر نقل از: باستید،1370: 41).
« اسطوره به معنای واقعی و دقيق كلمه، داستانی خام و بي پرده و رك و راست است كه علي الاصول مناسكی به دنبال دارد و ميآورد. مجبوريم كه به اسطوره اعتماد كنیم. اسطوره بر خلاف افسانه در عالم جاويدان و سرمدی تصوير شده است. خدايي زاده میشود و به قتل میرسد و دوباره پا به جهان ميگذارد؛ اينها بر وفق معتقداتی است كه ازلی و ابدی است« (همان:ص42).
رویکردهای اسطوره
مردمان باستانی و امروزی به چه نحوی به اساطیر خود نگاه میکنند؟ این نگاه تا چه اندازه القا شده و تا چه اندازه برداشت شخصی فرد نسبت به اسطوره است؟ اصولاً از زمانی که اساطیر در زندگی مردمان دیده میشود، رویکرد و نگاه به آن نیز دیده میشود. در این راستا قدمت نگاه به اسطوره به اندازۀ خود اسطوره است. در مجموع میتوان سه رویکرد مهم تمثیل گرایانه، تاریخی، و عقلی را برای اساطیر قائل شد. در این رابطه اولین رویکردی که به اساطیر نگاه میشد، رویکرد تمثیل گرایانه بود که تا قرن 18 میلادی که رویکرد عقلانی روی کار آمد، همچنان ادامه یافت. این رویکرد نیزبه نوبۀ خود ادامه یافت تا اینکه در قرن 19 میلادی نگاهی علمی و دگرگون به اساطیر شد(گودرزی، 1389 :65 ).
از دلایل مهم نگاه علمی به اسطوره، پیشرفت برخی رشتههای علوم انسانی، همچون علوم اجتماعی است. رشد و پیشرفت فلسفه و انسان شناسی نیز تأثیر زیاد بر اسطوره شناسی و توجه بیشتر به آن داشت. اطلاعات رد و بدل شده توسط سیاحان دراین دوره، در تهیه کردن مواد خام اولیۀ اسطوره نقش زیادی داشته و باعث ایجاد رویکرد تازهای به اسطوره گردید. در اواسط قرن 20 رودکرد ساختار گرایی روی کار آمد و باعث شروع جریان های تازهای در اسطوره شناسی شد. ورود این رویکرد در اسطورهشناسی نقش اساسی در ارتقای کیفی و کمی بنیادهای اسطوره داشت، که حاصل ارتباط اسطوره با برخی رشتههای علوم انسانی میباشد(همان).
سیمای اساطیر در دیوان حافظ
سيمای اسطوره در اشعار حافظ و شخصيتهای اسطورهای يكی از مهمترين مباحث ديوان خواجه شمس الدين محمد حافظ شيرازی است. حافظ با وقوف كامل بر منابع عظيم اسطوره ای، تاريخی، ادبي و … و با هنرمندی بینظير خود، اسطورههای ايرانی و اسلامی را به صورت بسيار فشرده و در نهايت ايجاز در غزليات، ساقی نامه و ساير اشعار خود آورده است. بسامد نام های اسطورهای كه به دفعات د ر اشعار او به چشم ميخورد، گويای توجهی است كه او به آن قهرمانان دارد . او با هنرمندی تمام جواهرات رنگارنگ را تراش داده و با توانمندی تمام در قالب يك بيت يا حتی يك مصرع گنجانده است(سپهر،1386 :42 ).
نخستين وجه امتياز و اهميت هنري حافظ در اسطوره سازي اوست و در آفريدن عوالم و احوال و اشيا و اشخاصي كه نه واقعياند، نه غيرواقعي، بلكه فرا واقعياند؛ چنانکه اسطورهها خودا ز واقعيت يا حقيقتي برين برخوردارند. در غزلهای او اسطورههایی چون«دارا» یا شخصیتهای تاریخی مثل( اسکندر و آینۀ اسکندر) به چشم میخورد(دشتی قره بلاغی، 1390 :16 ).
جم مهمترین شخصیت اسطورهای نزد حافظ است. جمشید یکی از بزرگترین قهرمانان آریایی است و در افسانههای ایرانی بیشک نقش او و نوآوریهایش، همچنین شخصیت ممتاز و خویشکاری او و وجود فرّه ایزدی، فره شاهنشاهی و فره کیانی و پهلوانیاش، او را چونان خورشید تابناک اقوام آریایی جلوهگر ساخته است(همان، 41 ).

حافظ با اطلاع از خويشكاریهای جمشيد و ابداعات و ابتكارات جم كه به يقين از شاهنامه و منابع ديگر اخذ كرده بود، بعد ديگری را با مشرب عرفانی به آن افزود و از او چهرهای جاودانه در ديوان خود آفريد. درديوان حافظ واژه جام به صورتهای گوناگون و به طورنمادی يا سمبليك آمده است. وعالیتر از هركسی آن را به کاربرده است(همان ).
هر آن كه راز دو عالم ز خط ساغر خواند رموز جام جم از نقش خاك ره دانست
(4، 47 )
آن کس که اسرار دو عالم را ازخطوط ساغر دریابد، به درجهای از کمال میرسد که میتواند، اسرارجام جم را بخواند .
ساقی بیار باده و با محتسب بگو انکار ما مکن که چنین جام دارد
( 5 ، 78 )
ای ساقی، شراب بیار و بنوشان و به محتسب بگو که مستی ما را منکر مشوکه حتّی جمشید
نیز چنین جامی نداشت، یعنی این باده از شمار آن بادهای که تصوّر میکنی و با آن سرو کار داری نیست.

گفتم ای مسند جم جام جهان بينت كو؟ گفت افسوس كه آن دولت بيدار بخفت
( 6 ، 81 )
دکتر منوچهر مرتضوی درباره مفهوم جام جم میگوید:« اصطلاح جام جم و مفهوم عالی و وسیع آن یکی از مهمترین و عالیترین مضامین و مسائل عرفان ایرانی و یکی از مباحث پر مایۀ مذهب عشق و اشراق به شمار میرود. وسعت مفهوم جام جم و اهمیّت آن تا حدی است که میتوان گفت درک مفهوم جام جم مستلزم درک حقیقت بسیاری از افکار و اشعار خواجه حافظ شیرازی است و مولانا جلال الدین بلخی رومی و شیخ فرید الدین عطار و سنائی، و درک حقیقت بخشی بزرگ از افکار و اشعار این عارفان آتشین کلام مستلزم درک مفهوم جام جم است(مرتضوی،1370 :159 ).

دلي كه غيب نمای است و جام جم دارد ز خاتمی كه دمی گم شود چه غم دارد
(1، 119 )
آن كس كه به دست ، جام دارد سلطانی جم مدام دارد
( 1 ، 118 )
سالها دل طلب جام جم از ما مي كرد آنچه خود داشت ز بيگانه تمنا می كرد
( 1 ، 42 )
در این بیت حافظ میگوید: همه چیز در وجود خود آدمی است و گوهر معرفت را که از کون و مکان بیرون است و فقط در دلهای پاک و عارف است از حکما و علما که از معرفت و درک حقایق دور و حیران و سرگردان، و محبوس قفس افکار و توهمات خود هستند، و گمشدگان لب دریای اسرار آفرینش به شمار میروند بدست نمیتوان آورد(همان ).

به سرّ جام جم آنگه نظر توانیکرد كه خاك ميكده كُحلِ بصر توانی كرد
( 1 ، 143 )
بنابراین میتوان خلاصه مفهوم « جام جم » رادر ابیات عرفانی ایران چنین بیان کرد:« جام جم » دل پاک وروشن و مذّهب عارف است که جلوهگاه جمال حقیقت و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد درباره ادبیات فارسی، ابوریحان بیرونی، خواجه نظام الملک، زمان پیامبر Next Entries پایان نامه ارشد درباره خسرو پرویز، ادبیات فارسی، اساطیر ایران، حقایق تاریخی