پایان نامه ارشد با موضوع ناصرالدین شاه، انقلاب مشروطه، اتحاد اسلام، تجارت خارجی

دانلود پایان نامه ارشد

استبداد و عقب‌ماندگی اقتصادی– صنعتی خلاصه کرد. این اولویت‌ها باعث شد که اختلافات طبقاتی، قومی، مسلکی در درجه‌ی دوم اهمیت قرار بگیرد و زمینه‌ی یک همبستگی ملی برای رویارویی با بحران‌های سه‌گانه فراهم گردد. هنگامی که چنین زمینه‌ی مساعدی برای یک جنبش ملی در درون جامعه‌ی ایران فراهم شده بود، اوضاع جهانی نیز به گونه‌ای بود که فرصت مناسبی را در اختیار این اتحاد انقلابی در حال شکل‌گیری قرار می‌داد. روسیه گرفتار مشکلات خارجی و داخلی، همانند جنگ با ژاپن بود و فرصت مداخله‌ی جدی نداشت و انگلستان نیز، با توجه به حساسیت و تنفری که در وقایعی مانند قراردادهای رویتر و رژی نسبت به آن ایجاد شده بود و تجربه‌ای که از این رخدادها کسب کرده بود، رویارویی با یک خواسته‌ی ملی را به صلاح خود نمی‌دانست. بدین گونه، آنان در چارچوب همگرایی کلی خود، هر کدام در صدد بودند تا از این حادثه به سود خود بهره برده آن را در جهت منافع خود هدایت کنند (تقوی، 1384: 52- 46).
در بررسی ریشه‌های انقلاب مشروطه، می‌توان به دو دسته از عوامل اشاره کرد:

3-2-1-1) عوامل خارجی
اکر چه بیداری، یکی از عواملی است که موجبات انقلاب را فراهم آورد اما علت ریشه‌ای را می‌توان برخورد ایران با اروپا دانست. دروازه‌های ایران در عهد سلطنت فتحعلی شاه به روی کشورهای اروپایی گشوده شد. در سال 1186ش، معاهده‌ی فینکنشتاین بین ایران و فرانسه منعقد گشت و به این ترتیب ایران پا به جهان نو گذاشت. در عهد سلطنت ناصرالدین شاه، اتباع روسیه و انگلیس در پی بهره‌گیری از منابع اقتصادی ایران افتادند، ابزار اصلی آن‌ها گرفتن امتیاز از حکومت ایران بود. در سالهای 1258ش، گرفتن امتیاز، از ایران شدت گرفت. در این دوره اروپا وارد مرحله‌ی دومین”انقلاب صنعتی”می‌شد؛ تداخل اقتصادی ایران در شبکه‌ی اقتصاد جهانی صورت گرفت، زمینه‌های این تداخل را نیروهای داخلی اقتصاد کشور فراهم نکرده بودند، بلکه وابستگی ایران به دولت‌های روسیه و انگلیس، آن را به شبکه‌ی جهانی سرمایه متصل ساخته بود. ایران تابع نیازهای بازار جهانی شد و زیر نفوذ قوانین، مقررات و نوسان‌های این بازار قرار گرفت. این تداخل اقتصادی ثمرات مثبت و منفی داشت. یکی از جنبه‌های مثبت، شکوفایی بخش‌هایی از اقتصاد کشور بود. پیامد منفی تداخل اقتصادی ایران این بود که کالایی شدن و صدور محصولات کشاورزی، به قحطی‌های گسترده دوره‌ای انجامید. یکی دیگر از نتایج منفی ادغام اقتصادی ایران، وابستگی ارزش پول آن به بهای جهانی نقره بود. یکی دیگر از پیامدها، رشد تجارت خارجی ایران بود. تقسیم کار جهانی در این جهت سیر می‌کرد که ایران صادر کننده‌ی مواد خام و وارد کننده‌ی کالاهای ساخته شده باشد. این کالاها با وجود مرغوبیت بهایی کمتر از محصولات داخلی داشت، به این ترتیب بازرگانان زیر فشار اقتصادی بیگانگان قرار داشتند. پدیده‌ی دیگر، ورشکستگی صنایع پیشه‌وری و خانگی ایران بود. ایرانیان تا قبل از برخورد با اروپا نیازهای خود را در داخل جامعه تأمین می‌کردند. اما ورود کالاهای کارخانه‌ای اروپا، سلطه‌ی شدیدی بر صنایع کوچک زد و در مدت نیم‌قرن بخش بزرگی از این صنایع نابود گشت که موجب ورشکستگی، بیکاری و فقر شد. این عوامل باعث شد که بازرگانان ایرانی، دلال سرمایه‌ی بیگانه باقی بمانند. این پدیده علاوه بر آثار و نتایج اقتصادی، بر نحوه‌ی پویش انقلاب مشروطه، تأثیر مستقیم داشت (یزدانی، 1376: 55- 51).
به این ترتیب اقتصاد ایران در وضعیت عقب‌ماندگی و وابستگی سر می‌کرد. در آستانه‌ی مشروطیت نفوذ بیگانگان در بخش‌های مختلف اقتصادی نمایان بود. اتباع روسیه و انگلیس خطوط تلگرافی ایران را در اختیار داشتند. راه‌های شوسه شمال کشور متعلق به روس‌ها بود، بانک استقراضی روسیه و بانک شاهنشاهی انگلیس اداره‌ی نظام بانکی کشور را در دست داشتند. انگلیسی‌ها از امتیاز استخراج، بهره‌برداری و فروش منابع نفت جنوب برخوردار می‌شدند. دولت ایران چند وام از بانک‌های روس و انگلیس گرفته بود و وثیقه‌ی بازپرداخت وام‌ها را درآمد گمرک شمال و جنوب قرار داده بود. از این راه نظارت دو دولت بزرگ بر گمرک کشور تأمین می‌گردید. به این ترتیب هر دو دولت بر افراد طبقه‌ی حاکم و حکومت‌گران ایرانی نفوذ داشتند و سرانجام این که به موجب حق قضاوت کنسولی، اتباع کشورهای بیگانه نسبت به ایرانیان از موقعیت حقوقی برتری برخوردار بودند. در بعد سیاسی، فشار روسیه و انگلیس بر دولت ایران سبب می‌شد که ایران از ادعای ارضی خود بر هرات، چند جزیره‌ی خلیج فارس، مناطقی در غرب و جنوب شرقی و شمال شرق کشور، دست بکشد و این بود وضعیت ایران به عنوان کشوری ضعیف، عقب‌مانده با پوششی از استقلال سیاسی اما شبه مستعمره. به این ترتیب ایران جزئی از نظام سرمایه‌داری جهانی شد. در سال‌های آغازین قرن بیستم تحولات مهمی در این مجموعه صورت گرفت که عبارت بودند از: گسترش سریع سرمایه‌داری، تشدید رقابت‌های امپریالیستی و وقوع بحران‌های بین‌المللی. در همین سال‌ها چند واقعه‌ی مهم سیاسی و نظامی رخ داد که تأثیر مثبتی بر کشورهای زیر سلطه داشت. بین سال‌های 1277ـ1280 ش، در افریقای جنوبی بین نیروهای انگلیسی و بوئرها جنگ درگرفت که به پیروزی انگلستان منجر شد. اما طولانی شدن جنگ و مقاومت سرسختانه‌ی ملتی کوچک در برابر آن تأثیر مثبتی بر کشورهای زیر سلطه داشت (یزدانی، 1379: 58- 56).

3-2-1-1-1) انقلاب کبیر فرانسه
انقلاب کبیر فرانسه از مهم‌ترین حوادث سیاسی و اجتماعی جهان است که در بیداری ملل از خواب غفلت و ویران کردن کاخ بیدادگران و نجات اقوام از بندگی و استبداد و به دست آوردن آزادی و حقوق حقه‌ی بشریت بالاترین مقام را در دنیا دارد. طبعاٌ کشورهای آسیایی نیز که به واسطه‌ی جهل و نادانی مردم و قدرت دستگاه استبدادی نتوانستند از آن نعمت آزادی بهرهمند شوند با وجود همه‌ی موانع و مشکلات این افکار نوین در ایران در میان عده‌ی قلیلی راه یافت؛

3-2-1-1-2) انقلاب روسیه
انقلاب روسیه که بیش از یک قرن از پیدایش مشروطیت ایران شروع شده بود، مانع بزرگی بود که روسها بتوانند طبع استبدادی خود را آن‌طور که مایل بودند بر سایر ملل تحمیل کنند. روشنفکران ایران که از فشار روزافزون دولت روسیه به ایران و مداخله‌ی مأمورین آن دولت در امور داخلی ایران به جان آمده بودند انقلاب آزادی‌خواهان روسیه را با نظر تحسین می‌نگریستند و با وجود استبدادی که ایرانیان را از تماس با مطبوعات آزاد جهان جدا کرده بود با استفاده از امکانات موجود اخبار نهضت آزادی‌خواهان روسیه را به دست می‌آوردند و در میان روشنفکران و آزادی‌خواهان منتشر می‌کردند. و این تحولات، مردم ایران را برای یک تحول عمومی تشجیع می‌کرد؛

3-2-1-1-3) مشروطیت ژاپن
در نتیجه‌ی پیدایش مشروطیت در ژاپن، در اندک زمانی این کشور به ترقیات زیادی نائل گشت و در امور اجتماعی، فرهنگی، لشگری و صنایع پیشرفت شایانی نمود و توجه جهانیان را به خود معطوف داشت. پیروزی ژاپن در جنگ با روسیه از یک طرف و ایجاد رژیم مشروطه در آن کشور از طرف دیگر نام ژاپن را بر سر زبان‌ها انداخت و تحولات به وقوع پیوسته در این کشور، اثرات مثبتی در سایر ملل از جمله ملت ایران به وجود آورد. این ترقی که متکی به شرکت دادن مردم در کارهای مملکتی و برخوردار شدن مردم از نهضت قانون بود، ایرانیان طرفدار فلسفه‌ی نوین را به آینده‌ی کشور امیدوار ساخت. از این جهت تحولات به وجود آمده در ژاپن را می‌توان یکی از عوامل پیدایش مشروطیت در ایران دانست (مروارید، 1377: 19- 17).

3-2-1-2) عوامل داخلی
تماس و ارتباط ایران با دول غرب، نه فقط موجب تحول عمیق در اوضاع اقتصادی ایران گردید بلکه موجب انتقال تمدن از غرب به شرق و انتشار فلسفههای آزادی‌خواهی و افکار جدید را نیز در ایران فراهم کرد. مقدمات تدریجی تحول افکار و به وجود آمدن گروه‌های روشنفکر در ایران حتی قبل از سلطنت ناصرالدین شاه فراهم شده بود و از جمله عباس‌میرزا تلاش زیادی برای اخذ بعضی از آداب و فنون غربی از طریق هیأت‌های فرانسوی و انگلیسی مصروف داشت. اقداماتی که این هیأت‌ها در زمینه‌های مختلف به سبک اروپایی نمودند، راه را بر نفوذ تمدن مادی غرب در ایران هموار کرد. از طرف دیگر گسیل کردن دانشجو برای تخصص در رشته‌های مختلف فنی به لندن در زمان سلطنت محمد شاه و دایر کردن چاپخانه و مبادله‌ی سفرا بین ایران و دول اروپایی تا حدی در زمینه نشر افکار اروپایی در ایران مؤثر بوده است. علاوه بر تأسیس مؤسسات فرهنگی مشابه مدارس غربی، مسافرت نمایندگان سیاسی و رجال آزادی‌خواه و افرادی از طبقات سرمایهدار کشور به ممالک غربی خود از عوامل مؤثر نشر تمدن جدید و افکار آزادی‌خواهی بود. میرزا جعفرخان مشیرالدوله، میرزا حسین خان سپهسالار، ملکم خان ناظم الدوله، میرزا یحیی خان مشیرالدوله و…، از جمله رجل سیاسی عصر ناصری بودند که هر یک به نحوی در اشاعه‌ی تمدن جدید و اندیشه‌های آزادی‌خواهی سهم داشته‌اند.

3-2-1-2-1) تأثیر بازرگانان در برقراری مشروطیت
گروه دیگری که در اشاعه‌ی تمدن جدید و تفکر آزادی‌خواهی مؤثر واقع شدند، طبقه‌ی بازرگانان بودند که به سبب رونق تجارت خارجی ایران و افزایش سرمایه جهت صدور کالاهای خود، به تأسیس کمپانیهای تجارتی و ایجاد شعب آن در ممالک خارجی اقدام کردند. این گروه با سیاحت در دنیای متمدن و برخورد با تمدن معاصر، اندیشه‌های نو پیدا کردند و تأثیر این دگرگونی به صورت اموری از قبیل، میل به تربیت و پرورش فرزندان به سبک جدید و فرستادن آن‌ها به ممالک اروپایی و کوشش در تغییر وضع موجود سیاسی در آن زمان بروز کرد. به این ترتیب مقارن اعلام مشروطیت و به خصوص در زمان استبداد صغیر، ایرانیان مقیم ممالک خارجی و مهاجران مشروطه‌خواه به خصوص تجاری که در عثمانی، قفقاز و باکو بودند، هیجان وصف‌ناپذیری در برقراری حکومت مشروطه وآزادی ابراز کردند (مروارید، 1377: 23- 20).

3-2-1-2-2) ایجاد حزب فراماسون در ایران
نخستین مجمعی که تحت عنوان جمعیت سیاسی گروه متشکل ملی که قبل از اعلام مشروطیت در ایران تشکیل یافت، جمعیت فراماسون به نام انجمن فراموشخانه بود که بعدها به انجمن آدمیت معروف شد. این انجمن به همت میرزا ملکم خان ناظم‌الدوله در سال1276ق در ایران تأسیس شد. هدف اصلی ملکم خان در این انجمن آشنا ساختن ملت ایران به نظام و تمدن جدید دول اروپایی و تبلیغ آزادی و حمایت از برقراری حکومت مشروطه و دفاع از حقوق فردی و تغییر اساس رژیم حکومت وقت ایران بود. عدهای از رهبران بزرگ مشروطیت و مؤسسین انقلاب مشروطه در این حزب شرکت داشتند. به این ترتیب انجمن‌ها و گروه‌هایی که مقارن انقلاب در ایران پیدا شدند به طرق مختلف تأثیر عمیقی در بیداری و هوشیاری توده‌ی مردم داشتند و در استقرار حکومت مشروطه تأثیر نمایانی داشتند (مروارید، 1377: 24).

3-2-1-2-3) نهضت اتحاد اسلامی
در میان عوامل بی‌شمار بیداری افکار و جنبش ملی، عوامل مهم و مؤثری که در هوشیاری و تهییج افکار توده‌ی مردم مؤثر بوده است و در واقع جنبش ایران بر ضد استعمار خارجی و استبداد را باید تا حدودی معلول آن دانست، انتشار افکار و مرام جمعیت مذهبی خاصی در نظر گرفت که تحت عنوان نهضت اتحاد اسلامی تشکیل شد. این نهضت توسط سیدجمال‌الدین اسدآبادی در زمان سلطنت ناصرالدین شاه در ایران طرفدار پیدا کرد و هدف آن اتحاد و قیام کلیه‌ی مسلمانان جهان بر ضد استعمار دولت‌های مسیحی و دفع خطرهایی بود که از ناحیه‌ی آن دولت‌ها بر ممالک اسلامی وارد می‌آمد (مروارید، 1377: 24).

3-2-1-2-4) اقلیتهای مذهبی
با توجه به این که اقلیت‌های مذهبی در ممالکی که آزادی و قانون نیست بیش‌تر تحت فشار قرار می‌گیرند، به ویژه در کشورهایی که مردم بیش‌تر، مقید مذهب هستند تا به وطن و آب و خاک. در ایران هم یهود، ارامنه، زردشتی و طرفداران دیگر مذاهب از فشار و صدمات عامه مصون نبودند، لذا آن‌ها مایل به یک حکومت آزادی‌خواه و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع انقلاب مشروطه، روشنفکران، ناصرالدین شاه، نیروهای اجتماعی Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع ناصرالدین شاه، توتون و تنباکو، استقراض، وابستگی اقتصادی