پایان نامه ارشد با موضوع ظلم و ستم، عدالت اجتماعی، انصاف و عدالت

دانلود پایان نامه ارشد

به عبارت دیگر در این پرسش می‌‌خواهیم بدانیم که وقتی گفته می‌‌شود، خداوند عادل است؛ منظور از این وصف چیست؟
2. اما گاهی سخن از عدل در قلمرو الهیات به میان می‌‌آید ولی نه به عنوان وصفی برای خدا، بلکه در تحلیل رابطه‌‌ی انســان با خدا، و چه بسا در بررسی شرایط ایمان از منظر دینی، با وصف عدل روبرو می‌‌شویم؛ به این معنی که ما انسان‌‌ها در مقابل خداوند، چه حدی را باید رعایت کنیم تا به او ظلم نکرده و نسبت به او عدل ورزیده باشیم. به دیگر سخن چگونه اندیشیدن و رفتار کردن در رابطه با خداوند، عادلانه است؟ این سؤال اگر چه گاهی به صورت توأمان با پرسش قبلی در کنار هم بحث می‌‌شوند ولی قابل تمییز دادن و انفکاک است. چرا که پرسش مطرح شده در اینجــا درباره‌‌ی وصف عدالت انسان است و پرسش قبلی وصف عدالت برای خود خدا بود. اما آنچه در این فصل به دنبال پاسخ آن هستیم پرسش دوم است و لذا با توجه به تفکیک سؤال به بررسی آراء حضرت( در باب عدالت ورزی انسان در برابر خداوند میپردازیم.
2-2. عدل در رابطه‌‌ی انسان و خدا
از آنجا که عدالت ورزی به معنای رعایت حقوق دیگران و ظلم نیز تعدی به حقوق در تعاملات انسان با سایرین است، مفهوم عدالت در رابطه انسان و خداوند چیزی نیست جز رعایت حقوق خدای متعال توسط انسان. از منظر امیرمؤمنان( هیچ حقی بالاتر از حق خداوند بر انسانها نیست چراکه او خالق ما و قادر مطلق است و هیچکس حقی بالاتر از خالق انسان بر او ندارد اما آدمی هیچ حقی بر خداوند ندارد چرا که مخلوق است و نیز خدا با مخلوقات خویش جز به عدل رفتار نمیکند. از این رو در کلام حضرت اگر بنا باشد حق به سود كسى اجراء شود و زيانى نداشته باشد، اين مخصوص خداى سبحان است نه ديگر آفريده‏ها، به خاطر قدرت الهى بر بندگان، و عدالت او بر تمام موجوداتى كه فرمانش بر آنها جارى است.115 از سوی دیگر رعایت حقوق الهی موجب میگردد تا انسان در تعاملات خود با دیگران به رعایت حقوق آنان نیز دست بزند و از ظلم به آنان احتراز کند. از این رو عدالت ورزی انسان با حق تعالی نظام و چارچوب اساسی عدالت ورزی انسان در سایر حوزههاست. در فصل گذشته نیز به این روایت نورانی از حضرت امیر مومنان علی( اشاره شد:
«مَنْ‏ فَسَدَ مَعَ‏ اللَّهِ‏ لَمْ‏ يَصْلُحْ مَعَ أَحَدٍ و من صلح مَعَ‏ اللَّهِ‏ لَمْ‏ یفسد مَعَ أَحَدٍ.» 116
همانطور که در معنا شناسی ماده فسد بیان گذشت، فساد به خروج از اعتدال معنا شده است117؛ این روایت نشان می دهد اختلال در اعتدال رابطه انسان با پروردگارش که شامل بدبینی به خدا و مواردی از این دست در مقام نظر و معصیت در مقام عمل می شود باعث از بین رفتن این مفهوم از عدالت [اعتدال] در رابطه انسان و خداوند شده و فساد در این زمینه را پدید می آورد. حضرت( می فرمایند : کسی که رابطه اش با خداوند از عدالت و رعایت حق الهی خارج شود، رابطه اش با هیچ کس اصلاح نخواهد شد و در مقابل در صورت اصلاح و عدم فساد در این رابطه، تعادل و اصلاح با دیگران را به ارمغان خواهد داشت.
همچنین نافرمانی خالق که همان عدم رعایت حقوق الهی است از مهمترین مصادیق ظلم به نفس برشمرده شده است.
«من أهمل العمل بطاعه الله سبحانه ظلم نفسه؛ هرکس در انجام طاعات الهی اهمال کند به خویش ظلم کرده است.»‏ 118
با توجه به دو روایت فوق میتوان گفت کسی که حق الهی را مراعات نمی کند، به خویش ظلم کرده و ظلم به نفس هم موجب بر هم خوردن اعتدال خود انسان میشود و طبق فرمایش حضرت( قوای ادراکی انسان را نیز از اعتدال خارج می کند.
«وَكُلُ‏ إِفْرَاطٍ لَهُ‏ (للقلب) مُفْسِد؛ کسی که قلب او (کنایه از درک او نسبت به خوبی ها و تمایلات او) از اعتدال خارج شده است.» 119
درست ها را در رابطه خودش و دیگران نمی فهمد و عقل عملی با افراط از اعتدال خارج شده و نمی تواند عدالت را درک کند تا آن را به اجرا درآورد، یا در تشخیص آن به اشتباه افتاده ظلم را عدل می پندارد و عدل را ظلم. به همین سبب ظلم به نفس موجب ظلم به دیگران نیز خواهد شد چراکه به لحاظ ادراکی و اعتقادی مانعی برای ظلم به دیگران نمی بیند.
این نکته و نقش محوری در فرمایش دیگری از حضرت( مورد تاکید قرار گرفته است، آن جا که می فرمایند:
« عَجِبْتُ لِمَنْ يَظْلِمُ نَفْسَهُ كَيْفَ يُنْصِفُ‏ غَيْرَهُ »120 و همچنین «و کیف یعدل غیره من یظلم نفسه»121
در این بیان حضرت( با استفهام انکاری به وجود آمدن انصاف و عدالت در رابطه با دیگران در مورد کسی که به خودش ظلم می کند را نفی کرده و غیر ممکن می شمارند.
2-2-1. ساحات عدالت ورزی انسان در برابر خدا
از آنچه گذشت به خوبی دریافت میشود که عدالت چیزی جز رعایت حقوق حق تعالی نیست. اکنون محل طرح این پرسش است که خداوند چه حقوقی بر عهده انسان ها دارد؟
در رساله حقوق امام سجاد(، حقوقی آمده که مهمترین آنها حق خداوند بر انسان است، بر هر انسانی واجب است که با تفکر و تدبر در نظام، خدا راشناخته و به او ایمان بیاورد و تنها او را پرستش و اطاعت کند و از هرگونه شرک در عقیده و عمل پرهیز نماید و شکر او را به جا آورد و از کفران نعمت های او بپرهیزد، اوامر او را اجرا و نواهی او را ترک نماید. حضرت می فرمایند :
« اَنَّ لِلّهِ عَلَیکَ حُقُوقاً مُحیطَةٌ بِکَ فی کُلِّ حَرَکَةٍ تَحَرکتَها اَو سَکَنَةِ سَکَنتَها اَو مَنزِلَةٍ نَزَلتَها اَو جارِحَة قَلَبتَها اَو آلةٍ تَصَرَّفتَ بَها بَعُضُها اَکبَرُ مِن بَعض122»
«به درستی که برای خداوند بر تو حقوقی است که تمام وجودت را فراگرفته ، هر حرکتی که بنمایی یا در هر جایی که ساکن شوی ویا هر جایی که مکان بگیری و هر اندامی از اندام های بدنت را که به کار بگیری یا هر وسیله ای را که به دست بگیری، بعضی از این حقوق از بعضی دیگر بزرگ تر است »
حضرت درمورد اهمیت این حقوق میفرمایند که آدمی در محاصره مجموعه ای از حقوق قرار گرفته که حتماً باید آن ها را رعایت کند و راه فراری از آنها ندارد چون هیچ شأنی از شؤن زندگی انسان نیست که مشمول حقی از حقوق الهی نباشد، گاهی یک حرکت مشمول چند حق از حقوق الهی است و در این میان بالاترین و بزرگ ترین حقی که وجود دارد، حق خداست. از آنچه ذکر شد میتوان چنین برداشت کرد که ربوبیت و سرپرستی الهی و بنده بودن انسان اقتضا دارد آئین عبودیت و بندگی در دو مقام اعتقاد و عمل مراعات شود. از این رو عدالت ورزی انسان در برابر خدا در دو ساحت اعتقاد و اندیشه و رفتار و عمل قابل بررسی است.

2-2-1-1. عدالت ورزی در ساحت اعتقاد و اندیشه
در کلام امیرمؤمنان و سایر امامان بزرگوار( در مقام اندیشه و اعتقاد دو حق بر عهده انسان نسبت به خداوند وجود دارد. نخست آنکه برای خداوند هیچ شریکی قائل نشود و دیگر آنکه افعال الهی را به گونهای تبیین نکند تا موجبات نسبت ناروای ظلم و افعال ظالمانه را به خدا فراهم آورد. بدین سبب در بیان امام صادق( اساس دین چیزی جز اعتقاد به توحید (عدم شرک) و اعتقاد به عدل نیست:
«إِنَّ أَسَاسَ الدِّينِ التَّوْحِيدُ وَ الْعَدْل؛ همانا اساس دين، توحيد و عدل است.» 123
در اینباره امیر مؤمنان( اولین حق خداوند را توحید و نفی شریک برای او دانستهاند که عدم رعایت آن ظلمی نابخشودنی است. بر اساس خطبه 176 امام علی( در نهج البلاغه ظلم را بر سه گونه میدانند که نخستین آن ستمی است که نابخشودنی خواهد بود و آن شرک به خداست. خدای متعال می فرمایند: «خداوند گناه شرک به خودش را نمی آمرزد».
اما منظور از عدل در عبارت فوق و احادیث مشابه چیست؟ شاید منظور عدل در حوزه‌‌ی رفتار و عدالت اجتماعی مراد باشد و شاید هم معنی دیگری که در قرابت و قرینه‌‌گی توحید فهمیده می‌‌شود. امیر مؤمنان( در پاسخ به سوال شخصی در باب توحید و عدل فرمودند:
«التوحیــدُ اَن لا تتوهمــه و العدلُ اَن لا تتهــمه؛ توحید و یگانگی حق‌‌تعالی آن است که خداوند سبحان را در وهم و اندیشه خود نیاوری و عدل الهی آن است که او را به آنچه سزاوار نیست، متهم نکنی.» 124
در این بیان و روایات مشابهی چون:
«وَ أَمَّا الْعَدْلُ فَأَنْ لَا تَنْسُبَ إِلَى خَالِقِکَ مَا لَامَكَ عَلَيْهِ؛ عدل الهی یعنی کاری را که با انجام دادن آن سرزنش می‌‌شوی، به آفریدگارت نسبت ندهی.» 125
در این احادیث وصف عدل، بیانگر نوع اعتقاد ورزی به خدای متعال توسط مؤمنان است. در برخى روايات، نسبت دادن افعال قبيح به خدا، قول به جبر و متّهم ساختن خدا منافى عدل دانسته شده است؛ چرا كه خداوند از اين نسبت‌هاى ناروا منزّه است و انتساب اين امور به پروردگار به معناى عدم رعايت شأن خداوندگارى اوست و در حقيقت، ظلم و ستم در حقّ خداوند متعال است.
در تفسیر حدیث نخست، [“توحيد” آن است كه او را توهّم و تصوّر نكنى و “عـدل” آن است كه او را متّهم نكنى] گفته می‌‌شود: يعنى كار قبيح و بد را به او نسبت ندهى؛ زيرا تهمت عبارت است از نسبت بدى به شخص دادن، بدون اين‌كه او آن را مرتكب شده باشد. اين معنا در روايتى ديگر به نحو روشن‌تری بيان شده است:
«مَا عَرَفَ اللَّهَ مَنْ شَبَّهَهُ بِخَلْقِهِ. وَ لَا وَصَفَهُ بِالْعَدْلِ مَنْ نَسَبَ إِلَيْهِ ذُنُوبَ عِبَادِهِ؛ كسى كه خدا را به خلق تشبيه كند، او را نشناخته است و كسى كه گناهان بندگانش را به او نسبت دهد، او را به عدل وصف نكرده است.» 126
پس اگر كسى بگويد كه خداوند متعال بندگانش را در افعالشان مجبور كرده و با وجود اين، آن‌ها را عقاب و عذاب مى‌كند، فعل قبيحى را به خدا نسبت داده و خداوند را به ظلم و ستم توصيف كرده است.
«اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ أَنْ يُجْبِرَ عَبْداً عَلَى فِعْلٍ ثُمَّ يُعَذِّبَهُ عَلَيْهِ؛ خداوند عادل‌تر از آن است كه بنده‌اش را بر فعلى مجبور كند و آنگاه به سبب آن او را عذاب كند.» 127
همچنین حضرت اميرالمؤمنين( در این‌‌باره مى‌فرمايند:
«لاَ تَقُولوُا أجْبَرَهُمْ عَلَى المعاصي فَتَظْلِمُوهُ؛ نگوييد؛ خداوند آنان را بر گناهان مجبور كرده است كه در اين صورت، به او ظلم كرده‌ايد.» 128
نسبت فعل قبيح به خداوند متعال از دو جهت ظلم در حقّ اوست:
1. اوّل اين‌كه خداى تعالى از هر گونه فعل قبيح منزّه و مبرّاست؛ پس نسبت افعال قبيح به او زير پا نهادن حقّ خداوند متعال و عدم رعايت شأن خداوندگارى اوست و در حقيقت، فروكاستن از مقام الهى است و خود اين ظلم در حقّ خداوند است.
2. دوم اين‌كه قول به جبر در افعال عباد با پذيرش عقاب بندگان در مقابل افعال قبيح و زشت، در حقيقت، توصيف خداوند متعال به ظلم است. بنده‌‌اى كه در فعل خويش اختيارى نداشته، چرا بايد به سبب كارى كه نكرده است، مورد عقاب و سرزنش قرار گيرد؟! و اگر خداى تعالى در حق بندگان چنين كارى بكند، در حقّ آن‌ها ستم روا داشته است؛ زيرا انسان به عقل خويش، درمى‌يابد كه تكليف به آنچه بنده توان انجامش را ندارد، از مصاديق «وضع الشيء في غير موضعه» و ظلم است.129

2-2-1-1-1. پاسخ اشکالات
همانطور که دیدیم از مهمترین مصادیق عدالت ورزی در ساحت اندیشه، اعتقاد به عادلانه رفتار کردن خداوند با بندگان است. اما چنانچه نتوان تصویر صحیحی از رابطه فعل الهی و اختیار انسان ارائه کرد ناگزیر از حیطه اندیشه عدالت محور درباره خداوند و افعال او خارج خواهیم شد. از این روست که اعتقاد به عدل الهى و اختيار انسان در افعال خويش، در ميان اديان الهى، اهمّيّتى بنيادين دارد. تمام ارزش و كمال انسانى به اختيار و آزادى او وابسته است و با اعتقاد به مجبور بودن آدمى در اعمالش، هيچ ارزش و كمالى براى انسان نمى‌توان درنظر گرفت.
نظام اجتماع انسانى و حفظ حقــوق فردى و اجتماعى او در گرو پايبندى وى به پيامدهاى كردار خويش است. اعتقاد به خوبى و بدى و زشتى و زيبايى و ترغيب انسان‌ها به كردار خوب و منع آن‌ها از بدى‌ها تنها در سايه اعتقاد به “عدل الهى” و آزادى انسان در كارهاى خويش معنا مى‌يابد. بهشت و جهنّم، ثواب و عقاب، نبوّت و معاد [كه از اصول مهم اديان الهى است] بدون اعتقاد به عدل‌‌الهى و اختيار انسان لغو خواهد بود.
علاوه بر اين، اعتقاد به توحيد ـ كه اصل اساسىِ اديان توحيدى است

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع عدالت اجتماعی، گناهان کبیره، عدالت توزیعی Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع قضا و قدر، مذاهب اسلامی، امام صادق