پایان نامه ارشد با موضوع ظاهر و باطن، امام صادق، امام سجاد

دانلود پایان نامه ارشد

مردمان را بر جايگاه خود بنشانيم و با آنان به اندازه درک عقلي شان سخن بگوييم.

و اميرمؤمنان عليه السلام فرمود:
“وَ لَيْسَ كُلُّ الْعِلْمِ يَسْتَطِيعُ صَاحِبُ الْعِلْمِ أَنْ يُفَسِّرَهُ لِكُلِّ النَّاسِ لِأَنَّ مِنْهُمُ الْقَوِيَّ وَ الضَّعِيفَ وَ لِأَنَّ مِنْهُ مَا يُطَاقُ حَمْلُهُ وَ مِنْهُ مَا لَا يُطَاقُ حَمْلُه” .19
صاحبان دانش نمى توانند همه دانش را براى مردم تفسير كنند، زيرا برخى مردمان توانا و برخى ناتوانند؛ همان گونه كه بخش هايى از دانش را مى توان دريافت و بخشى ديگر را نمى توان يافت.
اساسا از منظر عرفان اسلامي انسان داراي نيرويي است که مي‌تواند با غيب جهان و جهان غيب ارتباط برقرار کند. صفاي روح و قوه فراست او، موجب مي‌شود تا پاي بر فرق آفرينش نهد و خروش گردون را با گوش جان بشنود.
پنبه وسواس بيرون کن زگوش

تا به گوشت آيد از گردون خروش

تا جايي که حضرت حق، چشم و گوش او مي‌شود و فعل او فعل حضرت حق مي‌شود.
مطلق، آن آواز، خود از شه بود

گرچه از حلقوم عبدالله بود

گفت او را من زبان و چشم تو

من حواس من رضا و خشم تو

او که بي‌يسمع و بي‌يبصر تويي

سرّ تويي چه جاي صاحب سرّ تويي

چون شوي من کان لله ازدِلَه

من ترا باشم که کان الله له20

و چون خداوند چشم و گوش و دل انسان است و قرآن کلام خداوند، از خم وجود بشري انسان راهي است به درياي احديت سرمدي که در قرآن متجلي است و سرچشمه همه فيوضات و مخزن انديشه‌هاي متعالي است و لذا انسان در عرفان اسلامي هم گوينده است و هم شنونده، هم فرستنده و هم گيرنده، در جلوه‌اي رازگوي است و در چهره‌اي رازي‌نوش، قرآن را در دل او نگاشته‌اند و لذا کتاب مبين تواند باشد که در لوح محفوظ است.
بر همين اساس است که گفته‌اند: “اقْرَأْ وَ ارْق: بخوان و پرواز کن”؛21 چراکه قرآن که بهين کتاب توحيد است جز شرح جمال آن دل‌آرا نيست و به قول مولوي:
دل چو سطر لاب شد آيت هفت آسمان

شرح دل احمدي هفت مجلد رسيد22

البته بديهي است که رسيدن به مراتب عالي تا مرتبه قاب قوسين او ادني مخصوص رسول خاتم صلي الله عليه و آله و سلم و اوصياي معصوم اوست ولي رسيدن به مراتب پايين تر آن در دسترس اولياء و هر سالکي است که منازل سلوک وطريقت را طي کرده باشد.چه؛ از نظر بسياري عالمان شيعه رسيدن به مراحل عالي کشف وشهود به هيچ رو براي اولياي الاهي غير ممکن نيست.
ملاصدرا از آن دسته از عالماني است که رسيدن به معاني باطني را براي هر فرد پاک‌طينت و متدبري ممکن مي‌شمرد. وي در تفسير آيه “قاتِلُوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِأَيْديكُم…”23 دستيابي به حقيقت در امثال چنين آياتي را نيازمند علومي فراتر از علوم معاملات دانسته و علوم عربي و تفسير الفاظ را پاسخگوي آن نمي‌داند. و در ادامه براي عالمان راسخ در علم بهره‌اي از معارف قرآن، بر حسب درجات را در نظر گرفته و استيفا آن از دسترس طمع بشريت خارج دانسته است. از نظر وي، مراد از راسخان در علم، تنها ائمه عليهم السلام نيستند؛ زيرا که قرآن همواره، بر دل‌هاي تلاوت‌کنندگان نازل مي‌شود و به حسب حالات مختلف قلب، ظهور قرآن و نزول آن نيز متفاوت است.24 البته ايشان، معرفت حروف مقطعه را اولين علامت رهايي از حجاب اهل دنيا مي‌داند25 و نيز فهم غرائب قرآن را جز براي کسي که در مدرسه آل ياسين تعليم ديده باشد ميسر نمي‌داند.26
ملا محسن فيض کاشاني، در مورد امکان راهيابي غيرمعصوم اما شاگرد و تابع او، به شگفتي هاي قرآن مي‌نويسد:
“درست آن است که گفته شود هر کس خالصانه براي خدا و رسولش صلي الله عليه و آله و سلم و اهل‌بيت او عليهم السلام فرمان‌برداري کند و علم خود را از آنان بگيرد و از آثارشان تبعيت کند… براي اوست که از قرآن بعضي غرائب آن را استفاده کند و بعضي از عجائب و شگفتي‌هاي آن را استنباط کند….27
مطابق نظر سيد حيدر آملي، از عرفاي نامدار شيعه، گرچه وحي الهي منقطع گشته اما خداوند باب الهام را به جهت رحمت بر امت، براي آنها گشوده است و مراتبي را براي آنها مرتب ساخته و هر کس را که بخواهد، بدون حساب روزي مي‌بخشد.28 از نظر وي، “به طور کلي راسخان در علم که تأويل خاص آنان است عبارتند از: انبيا و پيامبران، ائمه عليهم السلام و در مرتبه پس از آنها علماء که در حقيقت، از وارثان آنها محسوب مي‌شوند و ارباب توحيد خوانده مي‌شوند و جزء راسخين در علم به‌شمار مي‌آيند، ‌و هيچ‌کس ديگري در زمره اين گروه در نخواهد آمد؛ چراکه قرار گرفتن تحت پوشش استواران در علم، مشروط به طهارت ذاتي است و اين شرط جز براي اهل توحيد محقق نخواهد شد.”29
هرچندسخن از ادله گوناگون اثبات وجود باطن و ساحات معنايي مختلف براي قرآن از اهداف اين پژوهش نيست، اما بعد از اشاره به نکاتي در اين زمينه از منظر قرآن کريم، اشاره هرچند مختصر به برخي از روايات در جهت اثبات مراتب فهم استعداد و ظرفيت آدميان شاهد تواند بود، چرا که (چنان که گذشت) ميان مراتب قرآن ومراتب فهم ودرک انسان ها تناظر وجود دارد.اصولا اين واقعيت که قرآن داراي بطن بلکه بطون تا هفت ،هفتاد ،هفت صد ويا بيشتر است مبتني بر پيش فرض مراتب استعداد فرزندان آدم است. از آنجا که تعداد روايات، بسيار زياد است،‌تنها به دسته‌بندي و طبقه‌بندي برخي روايات وذکر چند نمونه اکتفا مي شود.

در يک طبقه‌بندي، چهارده دسته روايات بيانگر ساحات باطني قرآن است، جهت اختصار به برخي اشاره مي‌شود‌:30
1. رواياتي که وجود ظاهر و باطن را براي قرآن مسلّم مي‌داند. و نيز رواياتي که فهم آن را مخصوص اولياء مي داند.
… عن اميرالمؤمنين عليه السلام (في حديث له مع معاويه) … “إِنِّي سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صلي الله عليه و آله يَقُولُ لَيْسَ مِنَ الْقُرْآنِ آيَةٌ إِلَّا وَ لَهَا ظَهْرٌ وَ بَطْنٌ”.31
در روايت ديگري آمده است: “انّ‌ للقرآن ظهراً و بطناً، و لبطنه بطنا الي سبعة ابطن”.32
و نيز “عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ عليه السلام أَنَّهُ قَالَ مَا يَسْتَطِيعُ أَحَدٌ أَنْ يَدَّعِيَ أَنَّ عِنْدَهُ جَمِيعَ الْقُرْآنِ كُلِّهِ ظَاهِرِهِ وَ بَاطِنِهِ غيرالْأَوْصِيَاء”.33
چنان‌که پيداست در اين روايت، ‌وجود ظاهر و باطن براي قرآن مسلّم و مفروغ عنه به‌شمار آمده و ترديدي نيست که منظور از ظاهر، ‌معارفي است که از ظاهر آيات فهميده مي‌شود و منظور از باطن، معارف باطني آيات است.
2. رواياتي که ضمن خبر از وجود باطن براي هر آيه قرآن يا مسلّم دانستن آن، ويژگي‌هايي را نيز براي ظاهر و باطن بيان کرده‌ است
3. رواياتي که افزون بر خبر از وجود ظاهر و باطن براي قرآن، مقصود از ظاهر و باطن قرآن يا مصداقي از آن را نيز بيان کرده است
4. رواياتي که مي‌گويد: تأويل هر حرفي از قرآن بر وجوهي است.34 و يا رواياتي که مي‌فرمايد هر اسم از اسماي قرآن داراي وجوه بي‌شماري است که اوصيا آن را مي‌فهمند: 35
5. رواياتي که خبر مي‌دهد خداوند کلامش را سه قسمت کرده است: قسمتي از آن را جز خدا و ملائکه و راسخان در علم نمي‌دانند و حتي کساني که از صفاي ذهن و لطافت حس و تميز و ادراک نيز برخوردار باشند ياراي فهم آن را ندارند.36
6. رواياتي که از کشف معاني قرآن در آخرالزمان خبر مي‌دهد. به اين بيان که هرچند برخورداري قرآن از مراتب و ژرفاي معنايي آن به استناد روايات پيش‌گفته شامل تمام آيات است. اما از برخي روايات استفاده مي‌شود که شماري از آيات قرآن در مقايسه با ساير آيات از مراتب معنايي عميق‌تري برخور است. به‌عنوان مثال: “سُئِلَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ عليه السلام عَنِ التَّوْحِيدِ فَقَالَ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ عَلِمَ أَنَّهُ يَكُونُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ أَقْوَامٌ مُتَعَمِّقُونَ فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَ الْآيَاتِ مِنْ سُورَةِ الْحَدِيدِ إِلَى قَوْلِهِ وَ هُوَ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ فَمَنْ رَامَ وَرَاءَ ذَلِكَ فَقَدْ هَلَكَ”.37 از اين دسته اخير از روايات استفاده مي شود که به هر دليل ظرفيت واستعداد انسان ها در دوررهايي از سير حيات بشر با دوره ديگر متفاوت است.
7. از امام علي عليه السلام روايت شده که فرمود: “همانا خداوند کلامش را سه قسم کرده است: قسمي از آن را عالم و جاهل مي‌شناسد (و مي‌فهمند) و قسمي از آن را جز کسي که ذهنش با صفا و حسش لطيف و تشخيص‌اش صحيح است، از کساني که خدا سينه‌شان را براي اسلام گشوده است، نمي‌فهمد و قسمتي [از آن] را جز خدا و فرشتگان و راسخان در علم نمي‌دانند.”38
اين روايت گرچه به صورت مرسل نقل شده است ولي دلالت آن بر ادعاي ماآشکار است.
در روايتي از امام صادق و نيز از امام حسين و امام سجاد عليهم السلام 39 نقل است که کتاب خداوند عزوجل (قرآن) بر چهار قسم معرفي مي‌شود: عبارت، اشاره، نکات لطيف و دقيق و حقائق (قرآني)، که” عبارت” آن براي عوام مردم است و” اشاره” آن براي خواص (دانشمندان) و” نکات لطيف” (و ظريف آن) براي اوليا الهي و” حقايق” آن مخصوص انبياست.40
دلالت اين روايت بر اينکه همه معاني و معارف قرآن قابل درک همگان نيست ، آشکار است .
واقعيت اين است که اگر انديشة انسان را معدّلي از دريافت‌هاي فکري و قلبي او بدانيم، يعني مجموعه‌اي از آگاهي‌ها که از راه استدلال و کشف و شهود بدان دست مي‌يازد، بايد اذعان کرد که انسان‌ها در هر بخشِ انديشه و شهود داراي مراتب متفاوتي هستند. بخشي از اين تفاوت‌هاي فکري مربوط به نظام تکوين است؛ چنان‌که در روايات به اين امر تصريح شده که استعداد انسان‌ها در مرتبة آفرينش با يکديگر متفاوت است؛ بدين جهت برخي از افراد، آموزه‌هاي علمي را تنها با يک بار شنيدن ‌فرا مي‌گيرند، اما برخي ديگر ممکن است پس از دو بار يا بيش‌تر آن را بفهمند.41
از اين گذشته، پرورش استعداد‌هاي انديشه‌اي در اختيار خود انسان‌هاست و ميزان تلاش يا سستي آنان در کسب دانش در تفاوت مراتب انديشه‌هايشان تأثيرگذار است.
دريافت‌هاي شهودي نيز به ميزان صفاي باطن و نزاهت دل سالک بستگي دارد؛ هرچه مراتب سيروسلوک بيش‌تر، و نزاهت دل افزون‌تر باشد، مقدار انعکاس معارف الهي در آن بيش‌تر است.
اگر به استناد روايت مشهور نبوي صلي الله عليه و آله و سلم اخلاص چهل روزه باعث سرازير شدن چشمه‌هاي حکمت از دل بر زبان مي‌شود مَنْ أَخْلَصَ الْعِبَادَةَ لِلَّهِ أَرْبَعِينَ صَبَاحاً ظَهَرَتْ يَنَابِيعُ الْحِكْمَةِ مِنْ قَلْبِهِ عَلَى لِسَانِهِ 42 اخلاص چهل ساله، درياهاي حکمت را جاري خواهد کرد. تفاوت سطح تفاسير عرفاني نيز به اختلاف مراتب وجود، قرب و سلوک مفسران و عارفان برمي‌گردد.
عارفان به‌طور جدّ بر اين نکته تأکيد دارند که مراتب درک و فهم آدمي متفاوت است؛ ازاين‌رو نبايد اين فهم‌هاي متفاوت را متناقض دانست و به تخطئه بخشي از آن پرداخت. به‌نظر آنان اينکه در زمان پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله و سلم ، امام علي عليه السلام و جناب سلمان و برخي ديگر از صحابه مستعد، به نوعي ديگر پرورش يافته‌اند و بين فهم و درک آنان تفاوت و تمايز بوده است، گواه روشني بر وجود مراتب معنايي براي آيات قرآن و احکام نوراني آن است. اينکه از امام صادق عليه السلام نقل شده که مي‌فرمايد: “أَدْرَكَ سَلْمَانُ الْعِلْمَ الْأَوَّلَ وَ الْعِلْمَ الْآخِرَ وَ هُوَ بَحْرٌ لَا يُنْزَحُ وَ هُوَ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْت”43 و يا حديث ديگري که از امام باقر عليه السلام پس از نقل جريان خروج ابوذر از نزد سلمان به‌صورت شگفت‌زده و متعجب و مواجه او با امام علي عليه السلام و اينکه امام مي‌فرمايد: “يا ابَاذَرٍّ إِنَّ سَلْمَانَ لَوْ حَدَّثَكَ بِمَا يَعْلَمُ لَقُلْتَ رَحِمَ اللَّهُ قَاتِلَ سَلْمَانَ يَا اَباذَرٍّ إِنَّ سَلْمَانَ بَابُ اللَّهِ فِي الْأَرْضِ، مَنْ عَرَفَهُ كَانَ مُؤْمِناً وَ مَنْ أَنْكَرَهُ كَانَ كَافِراً وَ إِنَّ سَلْمَانَ مِنَّا أَهْلَ الْبَيْتِ”44 و يا حديثي که مي‌فرمايد: “وَ اللَّهِ لَوْ عَلِمَ أَبُو ذَرٍّ مَا فِي قَلْبِ سَلْمَانَ لَقَتَلَه”.45 اينها و صدها نمونه ديگ

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع تدبر در قرآن، نزول قرآن Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع امام صادق