پایان نامه ارشد با موضوع صحیفه سجادیه، کتاب مقدس، امام صادق، نهج البلاغه

دانلود پایان نامه ارشد

: “دعا آن است که از طلب برخیزد و زبان فطرت آن را طلب کند، نه این که زبان هرطور خواست حرکت کند.”6
شاید بتوان از مجموع تعریفهای دعا چنین استفاده کرد که بهترین و جامعترین آنها همان «طلب» به معنای عام است که شامل تمامی اقسام دعا نیز میشود.
نتیجه آن شد در رساله حاضر دعا به معنای خواندن و صدازدن خداوند و ارتباط با او است. از این رو به هیچ وجه محدود به «حاجت خواهی» نمیباشد بلکه مطلق خواندن و سخن گفتن با خدا است.
دعا از دیدگاه قرآن و روایات نیز بررسی شده است و آیاتی که به دعا اشاره شده است عبارتند از: (40: 14-60) (7: 55-180) (2: 86) (25: 77) (27: 62) (6: 53) (14: 39).7
دعا در مسیحیت: دعا در انگلیسی معادل “prayer” آمده است درسنت مسیحی دعا از گفت و گو و ارتباط با خدا فراتر رفته و به نوعی متحد شدن با او است. از این رو تنها بر درخواست محدود نمیشود بلکه سپاس، ستایش، اعتراف و… و دیگر جنبهها را نیز به همراه دارد در سنت مسیحی هدف نهایی دعا تنها خواستن نیست بلکه تجلیل و ستایش نام خداوند نیز است.
دعا یک بعد از زندگی مسیحیان نیست بلکه همان ماهیت آن است چنانچه تمام زندگی عیسی بیانگر همین ارتباط است.
بر اساس کتاب مقدس دعا تنها یک فعالیت بشری نیست، بلکه یک گفتوگوی شخصی با خداوند حیّ و راستین است. دعا از سوی انسان آغاز نمیشود بلکه خدا آغازگر دعا است. خدا در انسان ایجاد انگیزه میکند تا آنچه را که خوشایند او میباشد، بخواهد و انجام دهد.(فیلیپیان2:12.13) و او محرک ما برای دعاکردن است،8 لذا دعا تنها تسلیمشدن به ندای الهی است.9همانگونه که عیسیمسیح فرمود: همه افکار، آرزوها و تمایلات ما از قلبهای ما بر میآیند، دعا به ما کمک میکند تا قلبهایمان را به سوی خداوند بگشاییم تا او به واسطه روحالقدس ما را التیام بخشد و تقویت کند. قلب، جایی است که خداوند ما را لمس میکند. اگر ما با ایمان، امید و محبت زندگی کنیم، قلب محل سکونت خداوند میشود. به این دلیل است که سکوت برای بسیاری از افراد، قسمتِ لازم و ضروری دعا است. سکوت به ما یک فضای درونی را میدهد چرا که ما در دعاهایمان نیاز داریم تا در سکوت و آرامش به اعماق قلبهایمان دست یابیم و خدا را جستجو کنیم.10
یکی از مفاهیم بسیار نزدیک به دعا در مسیحیت «تعمّق» است، چنانکه آموزههای اراکاوگریوس در باب دعا، در کلیسای شرق بنیادین شد. برای او، دعا خاموشی عقل و غرقشدن در خدا با بخش غیرعقلانی روح است. بنابراین از دیدگاه او دعا، تعمّق است. برای دستیابی به این تعمّق دو راه وجود دارد:
1-رهایی از هوی و هوسها و تمایلات درونی.
2- تمرکز در خلقت و بُعد ماهیت الهی.
این امیال مانع از تأمّل میشوند و ما را از هدف دور میسازند، چرا که وجود این تصورات نمایانگر وابستگی ما به جهان مادی است، با رهایی از این افکار در مرحله دوم، تمرکز افکار بر روی خدا و غرقشدن در او است. تصور و ادراک او از دعا بر نظام رهبانی ارتدوکس غالب شد.
چنانچه تعریف تایلور در باب دعا نیز همین نظریه را تأیید میکند. او دعا را اینگونه تعریف میکند:
دعا یک فرارَوی و صعود از ذهن به سوی خداست. همه شکلهای این صعود: ستایش، اعتراف، سپاسگذاری و درخواست؛ زیر چتر دعا قرار میگیرند، بنابراین دعا ارتباط روح انسانی با خدا است.
1-2-2. دعاهای اساسی مسیحیت
دعاهای مسیحیت شامل دو دسته میشوند:
دسته اول: دعاها و نیایشهایی است که در کلیسا در طی مراسمی، به طور دسته جمعی خوانده میشوند. این دعاها، «دعاهای آئینی»11 نامیده میشوند.
دسته دوم: دعاهایی هستند که برای برنامه روزانه شخص مسیحی هستند که توسط اسقف یا کشیش تدوین شدهاند. این کتابها مورد تأیید کلیسا و توسط آن چاپ و منتشر میشوند و دربردارنده دعاهای فردی و شخصی هستند.
دعای مسیحیان به طور عادی با نام مسیح به پدر خطاب میکند و انگیزش و تأثیر آن با فعل الوهی روحالقدس پیوند خورده است.12 اجزای دعای فردی و جمعی چندان متفاوت نیست، به جز این که دعای جمعی همراه با تشریفاتِ رسمیِ زبانِ عبادی است و دعای فردی دارای خود جوشیِ موقعیتهای فردی است.13
یکی از دعاهای اساسی و مهم در مسیحت دعای ربانی است که هم در دعاهای آئینی و هم در دعاهای فردی نقش ویژهای دارد. سخنگفتن با خداوند به واسطه ایمانداران، نسل به نسل به ما رسیده است و این دعاها به شیوه دعایربّانی منتقل شدهاند.
دعای ربانی
• ای پدر ما که در آسمانی، نام تو مقدس باد.
• ملکوت تو بیاید. اراده تو چنانچه در آسمان است بر زمین نیز کرده شود.
• نان کفاف ما را امروز به ما بده .
• و قرض‌های ما را ببخش چنانچه ما نیز قرض داران خود را میبخشیم .
• ما را در آزمایش میاور، بلکه از شریر ما را رهایی ده.
• زیرا ملکوت و قوت و جلال تا ابدالآباد از آن توست، آمین 14
اهمیت این دعا به قدری است که میتوان گفت تمام اندیشه و انعکاس مسیحت اولیه به راستی در تفسیر این دعا است.
درود بر مریم مقدس، دعای صبح و شب، دعای آمرزش، اعتقادنامه نیقیه و رسولان؛ دیگر دعاهای اساسی مسیحیان را تشکیل میدهند.
1-2-3. مزامیر
یکی از منابع دعاهای فردی و جمعی، «کتاب مقدس» و به ویژه، « مزامیر» است، که در اصل برای نیایش در معبدِ یهودیان طرحریزی شده و اغلب در کلیسای مسیحیان استفاده میشود و عمیقاً زبان نیایش را تحت تأثیر قرار داده است. ستایشها و مرثیههای کاملاً فردی آن، اشتیاق شدید و نالههای ناامیدانه‌ی آن، چشمهای از بیانات و الگوی دعای فردی مسیحیان را نیز ارائه میکند.15
کتاب مزامیر از 150 مزمور تشکیل شده است و به پنج کتاب تقسیم میشود: مزمورهای “1ـ41” کتاب اول، “42ـ72” کتاب دوم، “73ـ89” کتاب سوم، “90ـ106” کتاب چهارم و “107ـ150” کتاب پنجم را تشکیل میدهند.16 در سنّت یهودی ـ مسیحی، این کتاب را به داود (علیه السلام) نسبت میدادهاند،17 اما دانشمندان جدید با استفاده از مطالب این کتاب میگویند: برخی از قسمتهای این مجموعه به دوره‌ی تبعید و برخی دیگر به دوره‌ی پس از آن مربوط هستند.18چنانچه از صدوپنجاه مزمور، 28 مزمور به برادران لاوی و 73 مزمور به حضرت داوود نسبت داده شده است.19
نگاه این پایاننامه به مزامیر به عنوان یک متن دعایی در مسیحیت است و از آنجا که مزامیر، خزانه و منبعی کاملی از دعاست که در سنّت مسیحیت و یهودیت بینظیر است؛ تأثیر مزامیر بر دعاهای کلیسایی قابل توجه است. به عبارت دیگر مزامیر منبعی برای دعاهای شخصی است و الهام بخش، بخش عمدهای از عبادت عمومی است.20
1-2-4. صحیفه سجادیه
پس از قرآن کریم و نهجالبلاغه، بزرگترین و مهمترین گنجینه گرانبهای حقایق و معارف الهی در نزد شیعه صحیفه سجادیه است. این صحیفه که از منابع غنی بلاغت تربیت، اخلاق و آداب اسلامی است، از سوی دانشمندان برجسته امامیه به أخت القرآن، انجیل اهلبیت (علیهم السلام) و زبور آلمحمد 21لقب گرفته است. همانطور که انجیل عيسى و زبور داوود (عليهما السّلام) دو کتاب آسمانی حاوی علوم و حِکَم بوده، صحیفه هم علوم و حِكمى را در بردارد كه جهانیان را به سعادت و نيكبختى ميرساند. سه نسخه از صحيفه در دست داريم: يکي صحيفه‌ی کامله که پنجاهوچهار دعا دارد، دوم صحيفه‏اي که سيوهشت دعا دارد و سوم صحيفه‏اي که چهلوچهار دعا دارد و در اصفهان چاپ شده است.
روايت مشهور و متداول عصر ما از صحيفه به دو روايت اخير _ يعني روايت ابناعلم مصري و محمدبناحمدبنمسلمبنمطهر _ بازميگردد،22 که دارای پنجاهوچهار دعا است. اگر به همين صحيفه مراجعه کنيد، ميبينيد که راوي ميگويد: صحيفه داراي هفتادوپنج دعا بود ولي يازده عدد از دعاها از دست رفته است. حال اگر يازده دعا هم از دست رفته باشد، ميشود شصتوچهار دعا در حالي که صحيفه فعلي پنجاهوچهار دعا دارد يعني ده دعاي ديگر نيز از آن فوت شده است. 23
نظر به اهمیت و اعتبار کمنظیر صحیفه سجادیه، شرحها و حواشی بسیاری بر این کتاب نوشته شده و بارها از عربی به فارسی و دیگر لغات برگردانده شده است.
محدّث نورى (عليه الرّحمه) در كتاب مستدرك الوسائل بيان كرده، اين كتاب را به أُختالقرآن (خواهر قرآن) وصف نموده‏اند، و نهج البلاغه را أَخالقرآن (برادر قرآن) گفتهاند و همانطور كه قرآن كريم را خداي تعالى به زبان حضرت خاتمالأنبياء (صلّى اللّه عليه و آله) بيان فرموده، نهجالبلاغه و صحیفه را هم كه سخنان آن از منبع علم الهى تراوش كرده به زبان مقدّس دو علىّ (عليهما السّلام) جاری گردانیده است.24

فصل دوم:
مفاهیم و مضامین اصلی دعاهای صحیفه سجادیه

همانطور که در فصل اول اشاره شد، دعا هنگامی وجود دارد که ارتباطی با خدا وجود داشته باشد و این ارتباط، متأثّر از پندار و اندیشه ما نسبت به خدا، جهان و خویشتن است. در این پایاننامه، مضامین و مفاهیم با رویکرد رابطه انسان با خدا، دستهبندی شده است؛ با این وجود برخی با تعریف دعا به درخواست، این ارتباط را در خواهش و مطالبه، محدود میکنند، اما از آنجا که هدف از دعا، تنها اجابت و دریافت خواستهها و حوائج نیست، بلکه بهانهای برای ارتباط و نزدیکی به خداوند متعال است؛ آنچه که برجسته شده و مورد تأکید است، اصل گفت و شنود و رابطه گفتوگویی میان انسان و خداوند است. بنابراین دعا علاوه بر درخواست و بیان نیازها، دربردارنده ستایش و تجلیل خداوند و اعتراف به نیازمندی و گناه نیز است. این روایت نیز مصدّق این سه رکن اصلی یعنی ستایش، اعتراف و درخواست در دعا است. «امام صادق (علیه السّلام) میفرماید: در نیایش، نخست ستایشکردن حق تعالی است، بعد از آن، ثنای بر او، سپس اقرار به گناه، بعد از آن، خواستن حاجت. به خدا سوگند! که بیرون نمیآید بنده از گناه مگر به اعتراف کردن به گناهان.»
بعد از مطالعه و پردازش فرازهای دعایی در دو دعای ابوحمزه ثمالی و کمیل، و صحیفه سجادیه مضامین مختلف جمع آوری شده است. این مضامین بر حسب اشتراکات و همپوشانی معنایی دوباره دستهبندی شدهاند و در نهایت همه این مضامین به یک مضمون یعنی دعا برگردانده شدهاند. لذا در این فصل مضامین اصلی شمارهگذاری شدهاند و مضامین فرعی مرتبط با آنها زیر مجموعه آنها قرار گرفتهاند.
مضامین اصلی استخراج شده چهارده مورد میباشند که عبارتاند از: ستایش، تقدیس، تسبیح، تنزیه و پیراسته داری، سپاسگزاری، اعتراف، استغفار، درخواستها، تضرع و انابه، شکایت، اعتراض، تغزل و عشق ورزی، ناامیدی از دیگران و استعاذه. برخی از این مضامین خود دربردارنده مضامین فرعی هستند که در ذیل مضمون اصلی بررسی شدهاند.
در انتهای هر یک از مضامین اصلی که مضامین فرعی دیگر را دربردارد، شبکهای از مضامین مرتبط با مضمون اصلی طراحی شده است که بیانگر روابط بین این مضمون اصلی و مضامین دیگر است. همچنین جدولی وجود دارد که برای مشاهده نمونههای بیشتر میتوان به آدرس این فرازها مراجعه کرد.

2-1. مضمون اول: ستایش
درک و مشاهده زیباییها و کمالات، همواره انسان را به شگفتی و شیفتگی وا میدارد و این شیفتگی موجب تجلیل و ستایش میشود. در واقع ستایش و تجلیل به صفات و کمالات مربوط میشود، و در برابر اعمال نیکی که نسبت به دیگری انجام می‌شود، اگر چه در اغلب ترجمههای صحیفه سجادیه و دیگر متون دعایی در اسلام واژه “حمد” هم به معنای سپاس و هم به معنای ستایش به کار رفتهاست، اما ستایش با سپاس متفاوت است. ستایش به صفات و کمالات خود شخص برمیگردد حال آنکه سپاس در برابر نعمت یا کار نیکی است که فرد برای دیگری انجام داده است. همانگونه که در آداب دعا، در روایات آمده است، ستایش و ثناگویی، قبل از بیان درخواست میآید:
«امام صادق (علیه السلام) فرمودند: هنگامی که قصد دعاکردن داشتید، پس خداوند سبحان را تمجید و ستایش کنید و او را تسبیح و تنزیه نمایید و بر او ثنا گویید و بر پیامبر اکرم محمد (صلی الله علیه و آله و سلّم) و آلش، درود و سلام بفرستید، سپس خواسته خود را به زبان بیاورید و بیان کنید.»25
در صحیفه سجّادیه، ستایش خداوند در رأس دیگر ستایشها است. علاوه بر ستایش خداوند ستایش فرشتگان، ستایش برخی از افراد مانند: پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع صحیفه سجادیه، ادیان ابراهیمی، تحلیل مضمون، مبانی نظری Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع صحیفه سجادیه، قرآن کریم، امام صادق