پایان نامه ارشد با موضوع صحیفه سجادیه، قرآن کریم، امام صادق

دانلود پایان نامه ارشد

و آله و سلّم)، اهل بیت (علیهم السلام)، دیگر پیروان و والدین؛ به دلیل جایگاه ویژه ایشان در اسلام تجلیل و تکریم شدهاند.
ستودن شخصیتهای نامداری ازقبیل پیامبر اکرم اسلام (صلی الله علیه و آله و سلّم)، در قالب درود و تحیّت بر آن حضرت و برشمردن رنجها و دشواریهایشان، صورت گرفتهاست. بخش مهم دیگری از ستایش در صحیفه سجّادیه، به ستایش ماه مبارک رمضان اختصاص دارد، به گونهای که دو دعا در صحیفه سجّادیه برای ستایش ماه مبارک رمضان ذکر شدهاست و با بیان ویژگیهای این ماه و فضیلت آن از یک سو، و از سوی دیگر با فرستادن تحیّت و درود بر این ماه آن را تجلیل نموده و ستوده است.
2-1-1. ستایش خداوند
ستایش خداوند برای، آنکه هست، و آنچه هست، سادهترین و عمیقترین نوع دعا و یکی از ارکان اصلی دعا است. اغلب دعاها در نهایت به ستایش خداوند ختم میشوند اما ستایش خداوند روش خوبی برای شروعکردن دعا و خود را در حضور او قراردادن است.26 ستایش خداوند و اظهار خضوع، نسبت به موجودی که جامع همه کمالات و نیکوییها است، از آداب اصلی دین اسلام است.27 در آداب دعا قبل از بیان درخواستها و مطالبات، معمولاً ستایش میآید. از این رو دعاها با ستایش آغاز و با آن نیز ختم میشوند. در روایات اسلامی نیز بر این مطلب تاکید شده است.
ستایش خداوند از مضامین اصلی ادعیه اسلامی است. در کتاب ریاض السالکین بیان شده است که ستایش خداوند در قالب ستایش صفات ذات، صفات فعل، تقدیس، تسبیح و تنزیه (پیراسته داری) خداوند میآید.
در واقع حمدِ خدا به معنى ثناگوئى او در مقابل فضيلت است. حمد از مدح أخصّ و از شكر أعمّ است، زيرا مدح در مقابل صفات و ویژگیهای اختيارى و غيراختيارى ميباشد مثلاً شخص را در مقابل طول قامت و زيبائى اندام كه غيراختيارى است و همچنين در مقابل بذل مال و سخاوت و علم، مدح ميكنند، ولى حمد فقط در مقابل صفات اختيارى است.28 حمد، هم برای صفتی در شخصی، به کار برده میشود، و هم در آن معنای تعجب است، وهم معنای تعظیمِ ممدوح و فروتنیِ مدحکننده است. در اینجا چیزی از نعمتهای دنیا نیست و حمد به خاطر صفات و کمالات خود ممدوح است.29
از سوی دیگر در روایات و اخبار اسلامی در فضیلت ستایش خداوند بسیار تأکید شدهاست چنانچه:
«محمد بن مروان از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است که: به ایشان عرضه داشتم: کدام عمل دوستداشتنیترین اعمال است به سوی خداوند (عزّوجلّ)؟ حضرت فرمودند: اینکه خداوند را ستایش و حمد کنید.»30
«و در روایت دیگر امام صادق (علیه السلام) میفرمایند: هر دعایی که قبل از آن، ستایش خداوند و حمد او نباشد أبتر و بینتیجه است… .»31
در صحیفه سجادیه فرازهایی که به توصیف خداوند پرداخته و اغلب با «یا» و «یا مَن» آغاز می‌شود، در ذیل عنوان ستایش خداوند قرار گرفتهاند. حال این توصیف و تجلیل در این متن دعایی خود را در قالب ستایش نشان داده است.
نمونه
• اى خداى بردبار بزرگوار، اى زنده ابدى، اى بخشنده گناه و اى پذيرنده توبه، اى بزرگ نعمت و منت، اى احسان كننده هميشگى.32‏(دعای ابوحمزه)
• و اى منتهاى آرزوى عارفان و اى فريادرس ‏فرياد خواهان.33(دعای کمیل)
• و اى دوست دلهاى راستگويان و اى يكتا خداى عالميان.34(دعای کمیل)

2-1-1-1. ستایش صفات ذات
خداوند هم با صفت ذات و هم با صفت فعل، وصف و ستایش میشود. مقصود از صفات ذات، صفاتی است که در وصفِ خداوند به آنها، تصوّر ذات کافی است و به اصطلاح از مقام ذات خداوند انتزاع میشوند.35 پس هر گاه صفت به خود موصوف قائم باشد مانند حیات، علم، قدرت و اراده، صفتِ ذات است.36صفت ذات برای خدا قابل اثبات است و ضدّ آن قابل اثبات نیست و باید نفی شود. مانند: اینکه خداوند، حیّ است، وضدّ آن یعنی خدا حیّ نیست، نادرست است.37 بنابراین صفتی که خداوند با آن وصف و ستایش میشود اگر در آن، وابستگی به دیگری نباشد، و ضدّ آن محال باشد و نفی آن از خداوند روا نباشد، صفت ذات است.38
از اینجا روشن میشود که صفات حقیقی خدای متعال عین ذات هستند مانند: حیات، علم، قدرت و اراده.
علم خداوند: یکی از صفات ذات خداوند علم اوست. علم خداوند به حکم اینکه عین ذات اوست ازلی بوده و بینهایت میباشد خدای متعال علاوه بر علم (بر) ذات(ش)، از ماسوای ذات خود نیز آگاه است. در قرآن کریم و احادیث ائمه (علیهم السلام) هم مکرر بر ازلیّت و گستردگی علم خداوند تاکید شدهاست.39
قدرت خداوند: توانایی خداوند مانند علم وی ازلی بوده و نامحدود است همانگونه که قرآن کریم نیز بر گستردگی قدرت خداوند تأکید کرده و میفرماید:40 “و کان الله علی کل شی قدیراً.”(قرآن33: 27) در صحیفه سجّادیه نیز بارها قدرت خداوند ستوده شدهاست.
حیات: خداوندِ دانا و توانا قطعاً حیّ و زنده نیز است زیرا دو وصف پیشین از ویژگیهای موجود زنده است و از همین جا دلایل حیات الهی نیز روشن میشود. البته صفت حیات در خداوند از خصوصیات این صفت در انسان و مانند آن، منزه میباشد از آنجا که او حیّ بالذّات است و مرگ به ساحت او راه ندارد.41
اراده: با نظر به این که خدا کاملترین فاعل در پهنه هستی است، طبعاً باید گفت که ذات ربوبی، فاعلمُختار است نه مجبور از جانبِ غیر یا مضطرّ از ناحیه‌ی ذات و اگر می‌گوییم: خدا مُرید است، مقصود مُختاربودنِ او است. اگر اراده را به معنای اختیار بگیریم، جزء صفات ذات است و اگر به معنی ایجاد و هستی بخشیدن باشد، از صفات فعل است. بدین معنا که اراده خدا ایجاد فعل است و عین انجام؛ تحقق فعل تلقی می‌شود.42 در صحیفه سجادیه خداوند بارها با این صفات ذات، به ویژه صفت قدرت، ستوده شده است که به ذکر چند نمونه اکتفا میکنیم:
نمونههایی از ستایش صفات ذات خداوند
نمونههای ستایش علم گسترده خداوند در صحیفه سجادیه
• به علم و دانائيت آنها را ميشناسى و به قدرت و توانائيت بر آنان آگاهى.(27:9)
• گرفتاريهائى را كه فراموش كرده‏ام، و همه آنها جلوی چشم تو است كه به خواب نميرود، و در علم تو است كه فراموش‏نمينمايد (تو به همه آنها آگاهى و چيزى از آنها نزد تو پوشيده نيست).
ستایش قدرت خداوند
• كارهاى دشوار به قدرت و توانائى تو آسان شده، و به لطف و توفيق (از جانب) تو اسبابِ (هر كارى) سبب گرديده، و مقدّر شده، بر اثر قدرت تو جارى و برقرار گشته.43(7:2)
• اى منتها درخواست حاجتها.44(13:1)
• زيرا رواساختن درخواست من در برابر بخششهاى بسيارت، تو را سنگينى نميدهد.45(16:34)
• اى آنكه رسيدن به خواستهها نزد او است.46(13:2)
• به قدرت خود آن را بر من رسانيده‏اى، و به سلطنت و توانائيت آن را به من متوجّه گردانيدهاى.47(7:6)
• ما را جز به توانائى تو، جنبش و جز به يارى تو، توانائى نيست.48(9:5)
• زيرا روا ساختن درخواست من در برابر توانائى تو دشوار نيست، و تو را در توانائى و بردباريت به رنج نميافكند، و در برابر بخششهاى بسيارت تو را سنگينى نميدهد.49(16:34)
• براى تو است صفت قدرت كامله و كمال توانائى و نيرومندى. (28:10)
بسیاری از درخواستها نیز در ادعیه اسلامی به ویژه صحیفه سجادیه با ستایش صفات ذات خداوند، به خصوص قدرت او، همراه است، که برای نمونه چند مورد ذکر میشود:
• و ستم كننده و دشمن من را به قدرت خود از ستم بر من بازدار، و با توانائى خود بُرّندگى (دشمنى) او را از من بشكن‏.50(14:6)
• بار خدايا به قدرت و توانائى خود آنچه را درخواست مينمايم، برآور، و به عزّت و تسلّط خود (بر هر چيز) از آنچه ميترسم پناهم ده.‏51(20:25)
• و به توانگريت دستم را بگشا، و به آنچه (خير و نيكى دنيا و آخرت) نزد تو است (از ديگران) بىنيازم نما.52(22:4)
ستایش ابدی و ازلی بودن خداوند
• ستایش خدايى را كه اوّل است و پيش از او اوّلى نبوده (مبدء هر موجودى است) و آخر است و پس از او آخرى نباشد. (1:1)
ستایش اراده خداوند
• اشياء بر وفق اراده و خواست تو به كار رفتهاند.53(7:2)
در این فرازها خداوند با صفات قدرت، علم، اراده و ازلی بودن او ستوده شده است در میان این صفات بیشتر بر قدرت خداوند تاکید میشود و اغلب در پی ستایش قدرت خداوند درخواستها مطرح میشوند.از سوی دیگر هرگاه به علم و آگاهی خداوند نسبت به احوال بندگانش اشاره شده به دنبال آن اغلب اعتراف به گناه و طلب آمرزش میآید بدین ترتیب بسته به صفاتی که شتوده میشود فرازهای بعدی میآید.
2-1-2. ستایش فرشتگان
ستایش فرشتگان در صحیفه سجادیه به دو صورت یافت میشود:
الف: تقدیس و تنزیه فرشتگان از برخی کارهای مادی و از داشتن جسم و به صورت کلی به توصیف همه فرشتگان میپردازد. از آنجا که فرشتگان اجسام لطیفه نورانیه الهیه هستند و بر تصرفات سریعه و کارهایی دشوار و تشکل به اشکال گوناگون توانا میباشند و دارای عقل و فهماند و جای آنها در آسمانها است. و در نزد خداوند درجه و مقام آنها تفاوت دارد چنان ه خداى تعالى از ايشان حكايت كرده «قرآن37: 164»: وَ ما مِنَّا الاَّ لَهُ مَقامٌ مَعْلومٌ‏. «و نيست از ما فرشتگان جز آنكه براى او مقامى معيّن است.» و اکثر مسلمين اين قول را پذيرفتهاند، اخبار هم بر آن دلالت دارد، و ايمان به آنها واجب است، چنان كه خداى تعالى «قرآن2: 285» فرموده: امَنَ الرسُولُ بِما انْزِلَ الَيْهِ مِنْ رَبِّه‏ وَ الْمُؤْمِنُونَ كُلٌّ امَنَ باللَّهِ وَ مَلائكَتِه‏ وَ كُتُبِه‏ وَ رُسُلِه.‏ «رسول به آنچه پروردگارش ‏بر او فرستاد ايمان آورده و مؤمنين همه به خدا و فرشتگان و كتابها وپيغمبران خدا ايمان آوردند.» و از پيغمبر (صلّى اللّه عليه و آله) ايمان را پرسيدند، فرمود: ايمان آن است كه به خدا و فرشتگان و كتابها و پيغمبرانش ايمان آورى، و فرشتگان داراى عصمتاند و واسطه بين خدا و پيغمبرانش به آوردن كتاب و رساندن وحى ميباشند و پس از مدّت درازى میمیرند. و گفتهاند: آنها از نر هستند و نه مادّهاند و نه ميزايند و نه ميخورند و نه ميآشامند، لذّت آنان ذكر خداست و زندگانيشان معرفت و طاعت او است.54
ب: با درود و تحیت فرستادن بر فرشتگان مختلف (در این صورت اصناف فرشتگان و کارهای مخصوص به آنها بیان میشود).
طبقات ملائکه از کثرت به حدی است که تصور تفصیلی یا اجمالی آن ممکن نیست. و طبقات و اصناف آنها بیشمار است. یک صنف از آنها ملائکه‌ی زمین، و صنفی دیگر ملائکه‌ی هوا و از آن جمله طبقه ملائکه آسمانها است که شامل ملائکه حمله عرش عظیم و بهشت و نگهبانان دوزخ و… است. فرشته یا فرشتگانی موکل هر عملی از اعمال آسمان و زمین هستند. شایان ذکر است که هر عملی به ملکی جداگانه مفوض باشد زیرا ملک وحدانیه صفت است که از او جز یک فعل سر نمی‌تواند زد55
تأیید و توفیق همه این فرشتگان از خداوند است که به ملک و ملکوت و عزت و جبروت یگانه و بی‌نظیر است.
نمونههایی از ستایش فرشتگان
دسته اول:
• نگهداران عرشت كه از تسبيح و منزّه نمودن تو سست نميشوند، و از تقديس و مبرّى گردانيدن تو به ستوه نميآيند، و از پرستش تو مانده نميشوند، و تقصير و كوتاهى بر كوشش در امر و فرمان تو اختيار نمينمايند، و از شيفتگى به سوى تو غفلت و فراموشى ندارند.56(3:1)
• فرشتگاني كه از هيچ كوشش خستگى و از هيچ رنج ماندگى و سستى به آنها رو نميآورد، و شهوات و خواهشها آنان را از تسبيح تو باز نميدارد، و فراموشى كه پيدايش آن از غفلتها و بىخبريها است آنها را از تعظيم و بزرگ دانستن تو جدا نميسازد.57 (3:7)
• فرشتگاني كه چشمها بستهاند و نگريستن به سوى تو را قصد نمينمايند، و زنخهاى خود را به زير انداختهاند، فرشتگاني كه رغبت و خواستشان در آنچه كه نزد تو است بسيار است، و به ياد نعمتهايت حرص دارند، و در پيشگاه عظمت و بزرگواريت فروتن هستند.58(3:8)
• فرشتگاني كه چون دوزخ را بر گناهكاران تو ببينند كه صداى شعله و بر افروختگيش شنيده ميشود، ميگويند: منزّه و پاكى تو، ما تو را چنانكه سزاوار عبادت و بندگى تو است پرستش ننموديم.59(3:9)
• و اسرافيل كه چشم گشوده و بر هم نمينهد منتظر دستور و فرمان تو است تا با دميدن (در صور) افتادگان در گرو گورها را آگاه گرداند. (مردگان را زنده نمايد.)60(3:2)
• ميكائيل كه نزد تو داراى منزلت و از طاعت و بندگيت صاحب مقام

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع صحیفه سجادیه، کتاب مقدس، امام صادق، نهج البلاغه Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع صحیفه سجادیه