پایان نامه ارشد با موضوع سازمان ملل، قرن نوزدهم

دانلود پایان نامه ارشد

بلکه فرهنگ و جغرافيا نيزهست، و همان قدر که از اعتقاد مذهبي نيرو مي‌گيرد، از غناي ميراث و محيط نيز بهره مي‌برد.108در اين قسمت به توصيف و تبيين ويژگي‌هاي جمعيتي، مذهبي، سياسي، فرهنگي و اجتماعي شيعيان عراق خواهيم پرداخت.
ويژگي‌هاي جمعيتي شيعيان عراق
عوامل اجتماعي مهمي را هنگام پژوهش درباره جامعه عراق، بايد در نظر گرفت:
عامل اول: تعلقات عشيرهاي و قبيلهاي و روابط مترتب بر آن در رأس اين عوامل قرار دارد. عشاير بزرگ عراق که اکثريت مطلق جمعيت اين کشور را تشکيل ميدهند، از تنوع مذهبي برخوردارند و از لحاظ مذهبي شيعه يا سني هستند. هم چنين همه اين عشاير تحت لواي واحدي قرار داشتند که همان تعلقات مشترک اين قبايل است و شاخصه هر عشيرهاي در عراق محسوب ميشود. آنها روابط خويشاوندي و متداخلي با هم دارند (مانند پسر و دختر عمو و عمه و پسر و دختر دايي و خاله و غيره). اشتراک در زمين و وسايل زندگي و امثال اينها و تعادل موازين قدرت متداخل تا حد زياد، در اين باره مؤثر بوده است109. لذا هم? تلاشها براي جداسازي اين عشاير از هم و کنار گذاشتن آنها شبهمحال و نوعي خودکشي جمعي است. اين مسأله به باوري عميق تبديل شده است نه فقط يک سري محاسبات ملّي و سياسي. منشاء اين باور و تاريخ و ريشه عميق آن نيز در وجدان عمومي عراقيها است. در نتيجه به همين آساني قابل تغيير و تبديل نيست.
عامل دوم: تعداد بسياري از عشاير اسکان يافته در جنوب عراق، که از نَجد يا ايران آمده بودند، به تدريج به کشاورزي و باغداري پرداخته و شهرهاي نجف يا حِلّه براي آنان به عنوان شهرهاي مرکزي براي تبادل کالاهايشان در آمد. رفت و آمد اينان به اين شهرها که مرکز تشيع بود، براي آنان که عشاير بوده و به طور معمول آموزش‌هاي مذهبي سني نديده بودند، زمينه را براي تشيع آنان فراهم کرد.
عامل سوم: در دوره صفوي، بسياري از زايران ايراني از نواحي عشيره نشين جنوب عراق به کربلا و نجف مي‌رفتند. اين رفت و آمدها که با هدف زيارت و گاه يافتن زمين کشاورزي انجام مي‌شد، تأثير مذهبي خود را بر عشاير باقي مي‌گذاشت. آنان هم‌پيماناني از عشاير آن ناحيه مي‌يافتند و با آنان متحد مي‌شدند. روشن است که جاذبه‌هاي شيعه و اهل بيت و امام حسين (ع) مي‌توانست عشاير را به سمت تشيع جذب کند.
عامل چهارم: با پديد آمدن وهابيت در نجد و بيرون راندن بسياري از قبايل مخالف، مقابله با افراطگري وهابيان درباره ديگر مذاهب به ويژه تشيع که در شکل حمله به نجف و کربلا خود را نشان داد، بسياري از اين قبايل را به سمت مخالف کشاند و سبب گرايش آنان به تشيع شد. اين امر به ويژه در ارتباط با خزاعل مطرح شده است. 110
در قرن‌هاي پياپي، تشيّع به طور عمده در مرکز عراق از بغداد به سمت جنوب، در شرق و غرب دجله و فرات در شهرهاي مقدس نجف، کربلا وکاظمين گسترش يافته است. اما در شمال، اين تشيع تا شهر بَلَد رسيد و از آن جا جلوتر نرفت. حتّي سامرّا به رغم آن‌که از شهرهاي مقدس شيعه بود، امّا تحت سيطر? سنيان باقي ماند. دليل عمد? آن، توجّه ويژ? دولت عثماني به اين شهر بود. دولت عثماني سياست جلوگيري از تشيّع را در اواخر قرن نوزدهم و اوايل قرن بيستم دنبال کرد. به اين ترتيب در عراق، طي قرن سيزدهم و چهاردهم، نوزدهم و بيستم، اکثريت عراقي‌ها به ويژه در جنوب اين کشور به تشيع گرويدند. پيش از آن در مرکز عراق، شهرهاي نجف و کربلا و کاظمين کاملاً شيعه‌نشين و بخش‌هاي مهمي از بغداد و نيز اندکي در جنوب، تشيّع حضوري هزار ساله داشت. گسترش تشيع در ميان عشاير جنوب عراق که در اطراف دجله و فرات تا جنوب اين کشور زندگي مي‌کردند، معلول شرايط خاصّي بود که به لحاظ داخلي و خارجي در دو قرن 13 و 14ق (18 و 20م) وجود داشت. نخستين عامل، ارتباط نزديک با دولت مشعشعيان بود که در خوزستان ايران تا نواحي گسترده‌اي در داخل عراق تسلّط داشت. سيد محمد فلاح (م 870/1465-1466) شاگرد ابن فهد حلّي (م 841/1437) مؤسس آن دولت، يک شيعه از مکتب حلّه بود که توانست اتّحادي? بزرگي از قبايل را در اطراف خود گرد آورده و خوزستان را تصرف کند. بسياري از قبايل عرب در اين ناحيه مانند “کَعب” و “آل کثير” و “بني طُرَف” و… در اين دوره کاملاً به تشيّع گرويدند. اين قبايل به راحتي به داخل عراق رفت و آمد داشتند و بسياري در آن سمت ساکن شدند. بدين ترتيب، اين را بايد نخستين عامل گسترش تشيع دانست.
به تدريج مهاجرت بسياري از شُروقي‌ها ـ عشايري که در شرق عراق زندگي مي‌کردند ـ به بغداد، سبب گسترش محلات شيعه نشين در بغداد شد. در اين تحول، بصره نيز به تدريج به سمت تشيّع کشيده شده و در دو قرن گذشته، شيعه در آن شهر به اکثريت دست يافت. در بخش‌هاي جنوبي، تنها شهرک “الزبير” سني‌نشين بود که آن شهر نيز در حال حاضر، به صورت پنجاه، پنجاه ترکيبي از شيعيان و سنيان است.
امروزه بنا به آمار رسمي سازمان ملل در سال ????111 ، اين کشور ???????? نفر جمعيت دارد. در آمارهاي رسمي دولتي و آمار سازمان ملل، درصد شيعيان و سني‌ها به صورت دقيق تفکيک نمي‌شوند؛ اما در آمار ساليانه سازمان جاسوسي آمريکا، سي‌آي‌اي، شيعيان بين ?? تا ?? درصد جمعيت عراق را تشکيل مي‌دهند112. در برخي منايع شيعي، جمعيت شيعيان را حدود ?? درصد تخمين مي‌زنند113.
بنابراين مي‌توان جمعيت شيعيان عراق را در تاريخ مذکور (2011م) بين 19.600.000 تا21.232.000 نفر (?? تا ?? درصد جمعيت عراق) تخمين زد و حداکثر جمعيت را ???????? (معادل ?? درصد جمعيت عراق) دانست.
شيعيان مرکز عراق
مرکز عراق را استانهاي بغداد، بابل، ديالي، واسط و صلاح الدين را تشکيل ميدهند، تقسيم‌بندي محلّات بغداد به محله‌هاي شيعه‌نشين و سنّي‌نشين، امري است که در منابع تاريخي به آنها اشاره شده است114. اگرچه به صورت تاريخي محل? “کرخ” مرکز اصلي تجمّع شيعيان در بغداد بوده است امّا مناطق ديگري نيز مانند محلّ? براثا که در غرب بغداد بود و يا حتي محلّه‌هاي ديگر در شرق بغداد؛ مانند سوق السلاح، باب الطاق، سوق يحيي، سوق القلايين، سوق الثلاثأ، سوق الاساکفه و اهل درب سليمان مرکز تجمع شيعيان در بغداد بوده است115. امروزه نيز بغداد يکي از مناطقي است که شيعيان زيادي در آن سکونت دارند. مناطقي چون: العامل، البياع در غرب بغداد؛ الوشاش، الشاجيه، الطوبجي، الحرية، الشعله و الکاظميه در شمال بغداد؛ کراده مريم در وسط بغداد؛ بغداد الجديده، الامين، المشتل در جنوب شرق بغداد؛ مدينه الصدر و القاهره در شمال بغداد و الکراده و الشرقيه در جنوب بغداد مناطق شيعه نشين بغداد را تشکيل مي‌دهند. طبق سرشماري اخير جهت انتخابات پارلماني سال 2010 عراق، “حدود 60% جمعيت اين استان را شيعيان تشکيل داده‌ بودند”116.
شهر حله دراستان بابل بر بنياد مذهب شيعه ساخته شده است117 و براي چندين قرن مهمترين پايگاه شيعيان عراق بوده‌است. محقّق حلّي(676-602) ، علّامه حلي(م 726) و ابن فهد حلّي (م 841) از علماي اعلام شيعي اين شهر بوده‌اندکه در تاريخ تفکر شيعيان امامي نقش به سزايي داشته‌اند. شهر حلّه در حال حاضر نيز از مراکز عمد? شيعي درعراق به شمار مي‌آيد و قبايل شيعي اطراف آن فراوانند. استان بابل از جمله استان‌هاي است که امروزه حدود 100 درصد جمعيت آن را شيعيان تشکيل مي دهند.118
شيعيان مستقر در خانقين، بدره و حصان و اطراف اين شهرها به‌طور عمده کرد و به “کرد فيلي” معروف مي‌باشند. البته در شهر مندلي که در ميان اين نوار فيلي‌نشين واقع شده به‌جز کردهاي فيلي، ترکمانان شيعه نيز سکونت دارند.119 در استان ديالي با وجود جمعيت 1269740 نفري‌اش در سال 2006م، جمعيت شيعيان را حدود 5/41 درصد کل جمعيت اين استان را تشکيل مي‌دادند. (عرب‌هاي شيعه: 399841 نفر، کردهاي شيعه: 55107 نفر و ترکمن‌هاي شيعه نيز 74661نفر120)
محدوده مرزهاي استان واسط به جهت قرار گرفتن در مجاورت مناطق جنوبي و ميانه عراق حضور پررنگ شيعيان را به خود ديده است. حدود 99 درصد جمعيت 845249 نفري اين استان را شيعيان (عرب: 822576نفر، کرد: 12341نفر) 121 تشکيل مي‌دهند.
اقلّيت‌هاي شيعه در منطق? بلد و دجّيل در نزديکي سامرّا وجود دارد122. برآوردها دربار? تعداد و درصد شيعيان استان صلاح‌الدين نشان مي‌دهد که حدود 21% کلّ جمعيت 1072431 نفري اين استان را شيعيان (عرب: 225363 نفر، ترکمن:80770 نفر)123 تشکيل مي‌دهند.
شيعيان جنوب عراق
استان‌هاي بصره، ميسان، مثني، قادسيه و ذي‌قار در جنوب عراق واقع شدهاند، تشيع در جنوب عراق ريش? بسيار کهن دارد؛ امروزه شيعيان بالاترين جمعيت در اين منطقه را به خود اختصاص داده‌اند، شهرهايي همچون کوت، حلّه، ديوانيه، ناصريه و العماره.124 در منابع تاريخي اين منطقه را به عنوان يک مناطق کاملاً شيعه نشين معرفي کرده‌اند. و به ويژه ساکنان مناطق حد فاصل بصره تا العماره و از آنجا تا حوالي بغداد، تشيعي بسيار ديرينه دارند براي مثال وقتي ياقوت حموي از منطقه المذار ياد کرده، مي‌نويسد: ” آنجا جايي ميان واسط و ميسان و اهالي آن از اماميه هستند (و أهلها کلهم شيعه غلاه)”125. نقطه ديگر در اين منطقه نعمانيه است. حموي در قرن هفتم درباره آن نوشته است: ” شهرکي است ميان واسط و بغداد در نيمه راه تابع “الزاب الاعلي” قصبه‌اي است و”اهلها شعيه غاليه کلهم” مردمان آن همگي شيعه غالي هستند و کساني از اهل ادب به آنجا منتسب هستند.126
مدائن که امروزه سني‌نشين شده و سنّيان افراطي در آن زندگي مي‌کنند، از دير زمان بر مذهب تشيّع بوده است. قزويني در قرن ششم نوشته است: “اهالي آن کشاورز و شيعه امامي اند”127.
ايجاد شهر بصره در اوايل شروع اسلام و در حوالي سال 15 هجري پديد آمد، اولين گرايش مذهبي خود را در سال 36 هجري پس از جنگ جمل تجربه کرد آنجا که برخي از اهالي اين منطقه در مقابل هواداران اصحاب جمل از امام علي ع حمايت کردند. در همين راستا مراجعه به کتاب ” النصره لشيعه البصره” اثر نزار المنصوري که اسامي صدها نفر از شيعيان برجسته اين شهر را در قرون نخستين اسلامي آورده است مراجعه شود.
بريديان از جمله خاندان‌هاي شيعي عربي بودند که در نيم? اول قرن چهارم هجري بر جنوب عراق و خوزستان ايران فرمانروايي داشتند128. تشيع در بصره در دو قرن اخير رشد چشمگيري داشته و بسياري از قبايل شيعي از اطراف به اين شهر کوچ کرده اند. شيعيان بصره در دوره بعثي، ستم زيادي را متحمل شدند به همين دليل در جريان انتفاضه عراق (1991م/1370 ش) پس از حمله آمريکا به کويت ، بصره اولين شهري بود که به دست انقلابيون افتاد. اما پس از برقراي دوباره رژيم بعثي با حمايت آمريکا، شيعيان زيادي از اين شهر به صورت جمعي قتل عام شدند. امروزه شهر بصره به عنوان دومين شهر بزرگ عراق با اکثريت جمعيت شيعي‌اش يکي از مهمترين شهرهاي شيعي جهان به شمار مي‌آيد،که در کنارآنان شماري از اهل سنت نيز با آرامش زندگي مي‌کنند. نواحي اطراف هم به جز نيمي از شهرک ساکنان الزبير بر مذهب تشيع هستند. “در واقع عراق کهن که منطقه‌اي از بغداد تا بصره را شامل مي‌شد و به لحاظ اقتصادي و انساني بسيار توانمند است، منطقه‌اي شيعه نشين به شمار مي‌آيد.”129
جنوب عراق به لحاظ نژادي منطقه‌اي عرب‌نشين محسوب مي‌شود، البتّه اقلّيت‌هاي ايراني را در بصره، نجف و کربلا بايد از آن استثنا کرد.
روشن است با توجه به پراکندگي جمعيتي عراق امروز نمي‌توان اين منطقه را صد در صد شيعي محسوب کرد زيرا در گوشه و کنار مناطق مسکوني اين خطّه، عشيره‌هاي عرب سني مذهب نيز ساکن هستند. “در بصره شمار اندکي از اهل سنت زندگي مي‌کنند؛ چنانکه نيمي از ساکنان شهرک الزبير هم سني‌اند.”130 لذا طبق برآوردهاي جمعيت‌شناختي انجام شده در عراق حاکي از آن است که در بصره درصد شيعيان به کل جمعيت اين استان بيش از 80% (جمعيت کل: 2171205 نفر و شيعيان عرب: 1800841 نفر، شيعيان131)مي‌رسد. اما در ساير استان‌هاي مذکور حدوداً 100% شيعه هستند.
شيعيان غرب عراق
غرب عراق بر اساس آخرين تقسيمات کشوري، شامل استانهاي کربلا، نجف و انبار ميباشد. قدمت تشيع در مناطقي چون کوفه، نجف و کربلا آن‌چنان ريشه‌دار است که محقّقان، اين منطقه را به لحاظ

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع نماز جماعت، ماوراءالنهر، جهان اسلام، نماز جمعه Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع جهان اسلام، توسعه شهر، آخرالزمان