پایان نامه ارشد با موضوع دوره قاجار، دوره قاجاریه، استان فارس

دانلود پایان نامه ارشد

سرحد گویند (مقدسی.1967.447).
درواقع شیراز دربین دو منطقه گرمسیر جنوبی و سردسیر شمالی قرارگرفته است،شرایط آب و هوایی دراین شهر به گونهای است که تنوع گیاهی بسیارجالبی درمنطقه شکل گرفته است به طوری که میتوان درخت گردو که مخصوص مناطق سردسیری است و درخت خرما وانواع مرکبات که درختان گرمسیری هستند را درکنار هم دراین شهر مشاهده نمود.ویلیام جکسون مستشرق آمریکایی درخصوص حاصلخیزی این شهر دراواخر دوران قاجار چنین میگوید:«عمارت آجر وگلی وسنگی باعث افتخار شیراز نیست،شیراز شهرت خود را مدیون عواملی است که آن را برخواهیم شمرد.در درجه اول زیبایی طبیعی محیط آن است که کشت و زرع وهنر بر جلوه آن افزوده است.سرتاسر دشتی که محیط برشهر است کاملاً به زیر کشت و زرع گرفته شده و ازبرکت فوق استوایی آن خوب شخم و آبیاری میشود،باغ ها و گلزارهای شیراز همچنان شهرت خود را حفظ کردهاند.داخل شهر درحومه آن دهها از این نوع تفریحگاهها است که بعضی از آنها باوجود عدم توجه زیبایی سابق خود را نگه داشتهاند (جکسون.1357.326).
اینجا بهترین محل برای ایجاد ایلخی و زیباترین چراهگاههاست، کشمش یک نوع انگور کوچک بسیارشیرینی است که هیچ دانه ندارد درحقیقت دانه دارد ولی به اندازهای ریز و ترد است که احساس نمیشود (شاردن.1372.436).
درحقیقت شیراز دربین رشته کوههای زاگرس واقع شده است،دراین رشته کوهها غارها و پناهگاههای سنگی زیادی دیده میشود که بسیاری ازآنها محل سکونت دوره نوسنگی و حتی دوره میانسنگی درحاشیه دریاچه مهارلو میباشد،هنوز تحقیقات گسترده و کاملاًً علمی دراین خصوص انجام نگرفته است.
درشهر شیراز همانطور که گفته شد ابنیه تاریخی بسیاری وجود دارد که ازدورانهای مختلف همچنان پابرجا مانده است.درحال حاضر منازل مسکونی بسیاری ازنظر تزیینات معماری ازسوی سازمان میراث فرهنگی استان فارس طبقهبندی شدهاند،برخی از این بناها متعلق به دوره قاجاریه هستند و ضمن اینکه از تنوع تزیینی متعددی برخوردارند دارای ویژگیهای مشترک خاص همان دوره میباشند.
درطراحی این منازل معماری دقیق و حساب شدهای انجام گرفته است و یک محیط سنتی همراه باپایداری و بااصولی علمی و تکنیکی انجام گرفته است.درمحیط داخل و خارج ساختمان به لحاظ سردی و گرمی محیط تکنیکهایی صورت گرفته است که ساکنین بتوانند به راحتی ازمحیط داخل و خارج ساختمان استفاده کنند.
با نگاهی به تاریخگذشتگان درمییابیم که درهر دوره به تناسب نوع فرهنگ موجود درآن سرزمین،حکام یا بهرهگیری ازحداکثر امکانات،قدرتنمایی و حاکمیت توأم با هیبت و شوکت افزون بردوره قبل را به نمایش میگذارند.به این جهت ازیک سو برتریطلبی و ازسوی دیگر اعمال سلیقه آنان با توجه به امکانات موجود نظیر استادکاران ماهر درهردوره،بناهایی با ویژگی خاص همان دوره برپاشده است.
بهطور معمول خانههای قدیمی دارای تزیینات درشیراز به اعیان و طبقه مرفه که غالباً ازتجار بودند تعلق داشت.صاحبان آن منازل درچگونگی تزیینات خانههایشان دخالت داشتهاند.بدیهی است تعداد تزیینات درخانهها بستگی به موقعیت صاحبخانه داشته است که هرچه اعیانتر و نزدیکتر به دستگاه حکومتی خانه پرزینتتری داشته است.
درتقابل بین سنت و مدرنیسم بهتر آن است که گرچه در فضای مدرن قرارگرفتهایم نگاهی به گذشته داشته باشیم که درگذر زمان با نشستن غبار فراموشی برچهره سنتها و سبکهای گذشته چه بسیار ازشکوه تمدنهای گذشته فراموش شده میان خشت خشت بناها مستترشده است.نیازبه خلق فضاهای نوهمراه با تحولات اجتماعی و تکنیکی جهت جوابگویی به نیازهای تازه و نیز اهمیت حفظ فرهنگ به صورتی زنده و پویا ما را برآن میدارد که ماهیت فضاها و مکانهای سنتی را بررسی کنیم.
مسائلی که شهرهای سنتی ما تاامروز با آن مواجهاند بویژه مشکلات حفظ محیط تاریخی ازیک سو و ایجاد تأسیسات و خدمات شهری ازسوی دیگر که اغلب درظاهر مغایر یکدیگرند و برای شهرسازی امروز معضلات پیچیدهای را باعث میشوند،مطالعه تاریخی در این راستا از اهمیت فوقالعادهای برخوردار میشود.
فرهنگ و هنر و تحولات گوناگون دوره قاجار داستان پرفراز و نشیبی است که بسیاری از شرایط و ویژگیهای فرهنگی این دوره آن را باشرایط کنونی کشور متصل میسازد و اگرچه فاصلهای بیش از صد سال با آن داریم اما حضور بسیاری نگرشها و باورها و رفتارهای فرهنگی-هنری در کشور متأثر از فضایی است که قاجاریه برای آن فراهم ساخته است.

2-13) تاریخچه مختصر شیراز
شیراز یکی ازقدیمیترین شهرهایی است که مدتها مرکزیت ایران را داشته است.اکثر جهانگردان دنیا ازشیراز گذشته و درباره آن مطالب زیادی نوشته اند وهمه متفق القول شیراز را شهری آباد و زیبا و مرکز علم و تمدن دانستهاند و ازخلق و خوی مردم آن و آب وهوای مطبوع و ازشعرا و فضلای آن دیار یادکردهاند.شهر شیراز از زمانهای قدیم دارای اهمیت و اعتبار بوده و نام آن در الواح عیلامی کشف شده درتخت جمشید به صورتهای مختلف آمده است.بنای شیراز را به فارس بن طهمورث نسبت میدهند ولی شهرت واهمیت آن از دوران اسلام به بعد رو به فزونی نهاده است.
دراواخرخلافت عمر،ابوموسی اشعری وعثمان بن ابیالعاص آن را فتح کردند.محمد برادر پسرعم حجاج بن یوسف ثقفی والی معروف عراق درسال 64هجری قمری شهر را از نو بنا کرد و ازاین زمان به بعد روزبه روز بروسعت و اهمیت آن اضافه شد تا جایی که درقرن چهارم هجری وسعت شهر بالغ بر یک فرسخ مربع شد.عضدالدوله دیلمی (372-338ه.ق) قصری عالی در شیراز برای اقامت خود بناکرد و در توسعه و زیبایی شهر کوشید ولیکن بعد از مرگ وی شهر رو به انحطاط نهاد.دردوره دیلمیان همچنین باروئی با 11 یا 12 دروازه بر گرد آن ساخته شد و این بارو توسط محمودشاه اینجو در اواسط قرن هشتم هجری مرمت شد.
در زمان اتابکان فارس (684-543 ه.ق) به ویژه در دوره سعدبن زنگی (633-599 ه.ق) و پسرش ابوبکر (658-623 ه.ق) شیراز دارای اهمیت واعتبار زیادی شد.حمدالله مستوفی که در قرن هشتم هجری از شیراز دیدن کرده، از 17 محله و 9 دروازه و از مساجد معروف آن و مرقد پسران امام موسی کاظم(ع) یاد کرده است.در سال 795 ه.ق امیر تیمور گورکانی درنزدیکی شیراز سپاهیان شاه منصور آل مظفر را محاصره کرد،در این پیکار شاه منصور کشته شد و به فرمان امیر تیمور،عمر شیخ فرزند وی به حکومت فارس منصوب گردید.در سال 1137 ه.ق زبردست خان افغان با وجود مقاومت اهالی بر شیراز استیلا یافت.
کریم خان زند (1193-1163 ه.ق) شیراز را پایتخت خود قرارداد و به فرمان وی بر گرد شهر باروئی کشیده شد و خیابانها را سنگفرش کردند.در دوره وی در شهر بناهای تازه،بازارها و کاخهای متعددی بنا شد که از آن جمله ارگ کریمخانی،مسجد،بازار و حمام وکیل را میتوان نام برد.پس از انقراض سلسله زندیه شهر شیراز ازترقی و پیشرفت بازماند و تنها پس از دوره ناصرالدینشاه بود که شهر مجدداً و به تدریج رو به توسعه نهاد.

2-14) محلات شیراز درعهد قاجار
دردوره کریمخانزند که آرامش نسبی برقرار بود قسمتهایی از شهر شیراز به ویژه ناحیه حکومت نشین آن بازسازی شد و ساختمانهای جدیدی برپا گردید.
کریمخانزند که شیراز را در سال 1180 ه ق به پایتختی خود برگزیده بود دست به کارهای عمرانی زد و نخست به مرمت و استحکام باروی شهر که درجنگهای داخلی صدمه کلی دیده بود پرداخت.وی حصاری از گچ و سنگ گرداگرد شیراز کشید و خندقی در دور آن حفر کرد،کریمخان در تجدید بنای حصار محیط آن را قدری کوچک نمود به طوری که بعضی از قسمتهای شهر در خارج ازحصار قرار گرفت.او دروازههای دوازدهگانه را به ششدروازه مختصر ساخت و درمقابل هر دروازه میدان وسیع احداث و درآن درختان سایهدار مانند چنار غرس کرد.
ششدروازهشیراز درعهد زندیه بدین نام خوانده شد:اصفهان،باغشاه،کازرون،شاه داعی،قصابخانه،سعدی.تا ابتدای حکومت کریمخان شیراز دارای نوزده محله بوده است،او بعضی از این محلهها را درهم ادغام کرد.شماره آنها به یازده محله کاهش داد،یازده محله دوره زند که تاکنون با همان نامها بجای مانده است.اسحاق بیگ،بازارمرغ،بالاکفت،درب شاهزاده،درب مسجد نو،سرباغ،سردزک،سنگ سیاه،لب آب،میدانشاه،کلیمیان، نام محلات شیراز در زمان قاجاریه تغییر نکرده و یازده محله آن شهر به همان اسامی دوره زندیه خوانده میشد.
رسم حیدریخانه و نعمتیخانه نیز بین محلات همچنان برقرار بود.در فارسنامه ناصری دراینباره چنین آمده است:در یازده محله شیراز غیر از محله کلیمیها که خارج از جامعه مسلمانان شیراز هستند ازهمان زمان صفویه همانند دیگر شهرهای ایران پنج محله را حیدریخانه و پنج محله را نعمتیخانه محسوب میداشتند.پادشان صفویه برای اختلاف انداختن بین اهل هر محل دستور داده بودند تمام شهرها حتی قصات و دهات را به دو بخش شرق و غرب تقسیم کرده،نیمه شرقی خود را از پیروان سلطان حیدر،جد سلاطین صفویه بدانند و نیمه غربی خود را از پیروان شاهنعمتالله ولی که پیرطریقت نعمت الهی است محسوب دارند و این دو دسته با هم رقابت ورزند و در جنگ و نزاع میان آنها هر کس کشته شود خونش هدر باشد.پنج محله حیدریخانه:اسحاق بیگ،بازارمرغ،بالاکفت،درب شاهزاده،میدان شاه و پنج محله نعمتیخانه:درب مسجد نو،سرباغ،سر دزک،سنگ سیاه،لب آب بوده است.این رسم از زبان صفویه تا اواسط دوره قاجار همچنان برقرار بود و هر سال میان مردم حیدری خانه و نعمتیخانه چند بار جنگ و نزاع میشد و چند نفر کشته و عده ای ناقص الخلقه میشدند (ناصری.1313.23).
واتسن مؤلف تاریخ قاجار درباره این رسم دراوایل دوره قاجار مینویسد:مردم شیراز به شرارت و لوطیگری معروف هستند،هر هفته روزهای جمعه دستهجات حیدری و نعمتی بیرون حصار شهر جمع میشوند و با قلاب سنگ به هم مبارزه میکنند و اغلب این زد و خوردها به منازعات تن به تن و شمشیر و خنجر منتهی میشود (واتسن.1364.79).

یافته های پژوهش

3-1) خانه عطروش
خانه قدیمی آقای حاج محمود عطروش معروف به منزل حاج میرزا محمدعلی فیروزآبادی میباشد که به خانه عطروش شهرت یافته است.عطروش از طایفه عطرفروش فیروزآباد از رجال طبقه مرفه دوران قاجار بود که در شیراز زندگی میکرد، این خانه از بناهای زیبای دوره قاجار میباشد.منزل تاریخی عطروش در تاریخ 30 اردیبهشت 1354 در فهرست آثار ملی به ثبت رسید.

شکل4-1) نمایی از خانه عطروش
3-2) نماهای مختلف از خانه عطروش

شکل4-2) نمای خانه عطروش از روبهرو

شکل4-3) نمای خانه عطروش طبقه همکف

شکل4-4) نمای خانه عطروش طبقه اول
3-3) موقعیت مکانی
موقعیت مکانی این بنا در استان فارس و در محدوده بافت قدیمی و تاریخی شهر شیراز در محله اسحاق بیگ و در ضلع شرقی بازار قدیمی حاجی انتهای کوچه زنجیرخانه واقع میباشد.
خانه عطروش از جالبترین و زیباترین خانههای قدیمی دوره قاجاریه از نظر کاشیکاری و نقاشی رنگ و روغن محسوب میگردد.در ورودی آن در دالان قراردارد و به مغرب باز میشود.این خانه قدیمی شامل یک رشته ساختمان در سمت شمال و یک رشته ساختمان در سمت مغرب میباشد.
دیوار جنوبی و شرقی و نمای ساختمان شمالی کاشیکاری است و 30 تابلو نفیس کاشیکاری مربوط به دوره قاجاریه در دیوار جنوبی و شرقی و حوضخانه آن نصب گردیده که از بهترین نمونه کاشیکاری هفت رنگ دوره قاجاریه محسوب میگردد.ساختمان شمالی دو طبقه است و در گوشه شمال شرقی آن ده پله سنگی یکپارچه نصب شده که حیاط را به ساختمان مربوط میسازد،در گوشه شمال غربی نیز راهرویی تعبیه شده که بوسیله پلکان به کفشکن غربی ساختمان مربوط میشود.در زیر ساختمان شمالی حوضخانهای تعبیه و در طرفین حوضخانه دوگوشواره دیده میشود.تمام نمای سقف حوضخانه کاشیکاری است و کاشیکاری آن نیز نوع مخصوصی است که به کاشی خاتمسازی معروف است.ازاره گوشوارههای طرفین حوضخانه نیز کاشیکاری زیبای خاصی را دارد،ازاره سنگی بنا در سمت شمال و مغرب با ارتفاع 5/2 متر از قطعات سنگ یکپارچه تهیه و نصب گردیده است.
تصاویر در این بنا متراکم،شلوغ و بسیار پرگفت و گو و مملو از نقاشی و کاشیکاریهای متنوع است که استادانه اجرا شدهاند.فضا آنچنان مملو از فرم و نقش است که جایی برای تنفس بصری نمانده است.شبه اسلیمیها،گلها و برگها و…

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع دوره قاجار، دیوارنگاره، دوره صفوی Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع نقوش حیوانی، نادرشاه افشار، میراث فرهنگی