پایان نامه ارشد با موضوع دانش پژوه، دانشگاه تهران، ناصر خسرو، سلطان محمد

دانلود پایان نامه ارشد

در نشريه دانشگاه بدين قرار است:
1- وصايا ونصايح منسوب به خواجه نظام الملك در يك مقدمه و دو فصل گويا از عبدالوهاب امامي.
2- رساله دستورالوزاره از خواجه نظام الملك.
3- دستورالوزاره: عبدالوهاب امامي- ش 4 مجموعه 274 (همان كه به نظام الملك نسبت داده اند).
4 – دستورالوزاره: عبدالوهاب امامي، مانند نسخه 1/149دانشگاه(نشريه 1 : 220) همان نصايح و وصاياي خواجه نظام الملك كه امامي گردآورده است.
5- وصاياي نظام الملك، ف، ص 1 – 61 ، ق 12
6- وصاياي خواجه نظام الملك يا دستورالوزراء: عبدالوهاب امامي( نشريه 2 : 101 )
7- دستورالوزراء(اي نام تو سر دفتر اسرار) نوشته 22 ع 1/974
8- نصايح الملوك: خواجه نظام الملك همانكه به عبد الوهاب امامي نسبت داده شده است.
9- دو بند از وصاياي خواجه نظام الملك.
10- دستورالوزراء موسوم به وصاياي نظام الملك.
11- دستورالوزراء يا نصايح نظام الملك، در يك مقدمه و دو فصل، همانكه از عبد الوهاب امامي دانسته اند
12- دستورالوزراء 657 B
13- نصايح چند از خواجه نظام الملك در ترغيب فرزند خود
14- پندنامه كه از خواجه نظام الملك پنداشته اند همانكه در يك مقدمه و دو فصل است و چاپ هم شده است.
اشتباه و تصحيح در ذكر نام مؤلف، مختص دانش پژوه نبوده فهرستنگاران ديگري هم بوده اند كه در ابتدا شايد باور كردن اين كه كتابي از نظام الملك يا حتي منسوب به او هنوز چاپ نشده باشد برايشان مشكل بوده يا واقعاً نمي دانسته اند يا شك داشته اند و لي زماني كه مطمئن شده اند حقيقت را بيان كرده اند. از اين دسته اند آقاي سيداحمد حسيني اشكوري كه در جلدهاي 1 و 3 فهرست نسخه هاي خطي مركز احياء ميراث اسلامي، جلوي نام نويسنده دستوالوزاره علامت سؤال(؟) گذاشته اند امّا در جلد 8 صريحاً آن را از خواجه نظام الملك طوسي نوقاني ذكر كرده اند.240
19. در حالي كه اغلب فهرست نگاران ازجمله خود آقاي دانش پژوه همواره در هنگام معرفي نسخه ها اطلاعات كتابشناسي نسخه را نيز در فهرست مي آورند در اين نسخه هيچ اشاره اي به اطلاعات كتابشناسي و ساختار كتاب نشده كه اين هم نشانگرآن است كه ايشان براي اولين بار با اين كتاب آشنا شده اند.
20. اصولاً در سده هاي 7 و 8 تنها عالم، نويسنده و شاعري كه به نام امامي پيدا مي شود رضي الدين عبدالله بن محمد امامي هروي(د686) از علما و شعراي هرات است كه ملوك كرت و سلاطين و وزراي كرمان را مدح مي گفته و مدتي نيز در اصفهان مي زيسته است.241

نكته: اگر در اين تحقيق بنابر ضرورت يكي از ده ها كار علمي مرحوم دانش پژوه مورد نقد قرار گرفته است به هيچ وجه به معناي ناديده گرفتن خدمات كم نظير علمي و فرهنگي ايشان در اين مرز و بوم نيست. بلكه نظر به محدوديتهاي بسياري كه امثال اين بزرگوار با آن روبرو بوده اند بايد از تلاشهاي ايشان براي شناسايي آثار تمدن اسلام و ايران تقدير و ستايش به عمل آورد. نگارنده در هنگام مراجعات متعدد به كتابخانه وزيري نمونه اي از دلسوزي مرحوم دانش پژوه براي حفظ مواريث كهن ديني و ملي را در دفتر يادبود كتابخانه مشاهده كرد.
ايشان در يادداشت خود به تاريخ 1/10/42 ضمن تمجيد از همت والاي مرحوم حجت الاسلام وزيري يزدي روحيه كتاب دوستي خود را اينگونه نشان داده اند:
“اميدوارم که به همت ايشان اين [مسجد] جامع و اين کتابخانه بيش از اين رونق بگيرد و اميدوارم مردم پاک شهر يزد بکوشند تا کتب مخطوطي که در گوشه و کنار خانه ها هست و از گزند حوادث و دستبرد اشخاص مصون نيست در کتابخانه هاي اين شهر محفوظ بدارند که اين کتب سند مليّت و مذهب ايران است و بايد در حفظ آنها کوشيد و نگذارد که دلالان به بيگانگان بفروشند و ما ناگزير شويم در ديار بيگانگان به سراغ آنها برويم.”242

2-8. اهميّت و ويژگي
1. يكي از نشانه هاي اهميّت دستورالوزاره رواج آن در گذشته و پرنسخه بودن آن نسبت به كتابهاي مشابه در اين موضوع است. درحالي كه بعضي از كتابهاي هم موضوع با دستورالوزاره چون دستورالوزاره اصفهاني، دستورالوزراء استرآبادي، آثارالوزراء عقيلي243 ، نسائم الاسحار منشي كرماني و تاريخ الوزراء از روي تنها يك نسخه بازنويسي شده اند اما دستور الوزاره با هشت نسخه به طور كامل و با 20 نسخه به صورت موردي تطبيق داده شده است. و 70 نسخه از آن هم تاكنون پيدا شده است.
خاصه آنكه مصححين اين كتابها از خبرگان تصحيح بوده و براي يافتن نسخه دوم اثر حكماً جستجوهايي كرده اند. دكتر انزابي نژاد براي يافتن نسخة دوم دستورالوزاره اصفهاني و شناخت مؤلف 8 سال صبر مي كند و علاوه بر رجوع به فهرستهاي كتب خطي، از بزرگاني چون جلال همايي، جعفر سلطان القرائي و استاد قاضي طباطبايي نيز ياري مي خواهد. ليكن خود مي گويد: “در هيچ منبعي نامي از اين كتاب و نشاني از مؤلّف نيافتم”244 ناچاراً تصحيح و انتشار كتاب را فقط از روي يك نسخه، آن هم نسخه عكسي دانشكده ادبيات تبريز كه از روي ميكروفيلم دانشگاه تهران تهيه شده است انجام مي دهند. و جالب آنكه اصل نسخه اي كه ميكروفيلم آن در دانشگاه تهران است در تركيه نگهداري مي شود!245
همچنين تصحيح كتاب دستورالوزراء استرآبادي نيز تنها از روي نسخه عکسي کتابخانه مرکزي دانشگاه به شماره 5604 انجام شده است. دكتر واعظ جوادي نوشته اند: “نسخه ديگري از اين رساله به دست نيامده و جائي نشان داده نشد.”246
تاريخ الوزراء نوشته نجم الدين ابوالرجاء قمي توسط آقاي دانش پژوه فقط با يك نسخه تصحيح شده247 و پس از ايشان نيز دو محقق ديگر به عنوان پايان نامه به شرح و تصحيح پرداخته اند ولي آن دو هم از روي همين يك نسخه: آقاي حمدالله رجايي بهبهاني از دانشگاه شيراز در سال 1374 با راهنمايي دكتر غلامرضا افراسيابي و آقاي حيدر قمري به عنوان رساله دكتراي دانشگاه تهران248
محدث ارموي در تصحيح آثارالوزراء فقط يك نسخه در اختيار داشته اند. و کتاب نسائم الاسحار را نيز فقط از روي يک نسخه آنهم نسخة عکسي متعلق به کتابخانه ملي که اصل آن در ترکيه است تصحيح و منتشر کرده اند. در حالي که اين يک نسخه “از اول ناقص است و در اواسط نيز افتادگي ها و سقط هايي دارد.”249
البته ممكن است عجله بعضي مصححين نيز در اين راستا بي تأثير نبوده باشد. به عنوان مثال مرحوم محدث، کتاب آثارالوزراء را در تاريخ 3/12/37 و کتاب نسائم الاسحار را در تاريخ 12/4/38 تمام کرده اند.250 شايد فرصت جستجوي كتاب با اسامي مختلف را نداشته اند.251
2. يكي از امتيازات دستور الوزاره آن است كه با وجود قدمت آن اغلاط و اشتباهاتش نسبت به كتابهاي هم موضوع چون دستور الوزاره اصفهاني و آثار الوزراء عقيلي كمتر است. درباره آثار الوزراء كه مفصلاً سخن گفتيم. دستورالوزاره اصفهاني نيز از نظر ظاهر و محتوا هر دو داراي اشتباهات و اغلاط فاحش است. يعني هم عبارات پريشان و نامفهوم دارد مثل آنچه در پاورقي ص73 آمده و هم در روايات و حكايات تاريخي آن اشتباهاتي ديده مي شود كه البته مصحح ارجمند بسياري از اين اشتباهات را در بخش تعليقات يادآور شده اند: ص217، تعليق5 و ص192، ت64 و ص152، ت88 و ص157، ت22 و ص219، ت17 و از آن جمله است اكثر حكايات مربوط به نظام الملك كه در صفحات 67 تا 74 كتاب آمده است.
شايد بتوان گفت اشتباهات دستور الوزاره نسبت به سير الملوك نيز كمتر است. آنچه مسلم و قطعي است در متن كتاب سير الملوك اشتباهات تاريخي مختلف كه اهل فن آن را حاكي از ضعف اطلاعات تاريخي مؤلف مي دانند وجود دارد.252 البته بعضي هم ناشي از دخل و تصرف كاتب يا كاتبان دانسته اند.253
3. يكي ديگر از ويژگي هاي دستور الوزاره وجود نامهاي خاص بسيار زياد در آن است.254 نامهايي كه عموماً تركي و تركمني است(مربوط به دوره غزنويان و سلجوقيان) و چون اين اسامي كمتر در كتابها آمده است كاتبان دستور الوزاره در نوشتن آنها دچار مشكل بوده و هر يك به گونه اي به ضبط اين اسامي پرداخته اند. البته وجود اينگونه لغزش ها و اغلاط اگر از مؤلف هم باشد امر بعيدي نيست بلكه به دليل عدم رواج منابع خصوصاً دائره المعارف و فرهنگنامه ها در آن زمان، اين يك امر طبيعي بوده است. چنانكه در سياست نامه هم از اين اغلاط ديده مي شود. البته در اين موارد وظيفة مصحّح صبور و نکته سنج است كه متن نسخة اساس را با متون ديگر مقايسه و مقابله كند و چنين مواردي را تذكر دهد. چرا كه اين گونه اشتباهات در آثار ديگران نيز ديده مي شود. چنان كه ناصر خسرو در قصيده اي گويد:
آن را که مصطفي، چو همه عاجر آمدند در حرب روز بدر بدو داد رايتش255
در حاليكه حديث رايت256 مربوط به پيكار خيبر است نه بدر.
اگر تصحيح كتاب يا خواندن يك نسخه همراه با نگاه به نسخه هاي متعدد نباشد ممكن است به اينجا بيانجامد كه عبارتي از كشف الاسرار و عده الابرار رشيد الدين ابوالفضل ميبدي در يك جا “بدان كه اين خانهاي خلايق …”257 خوانده شود و در جايي ديگر “بدان كه اين خانه هاي خلايق …” و “بدان كه اين جانهاي خلايق …”.258
همان طور كه در مورد پيش گفته شد اين گونه اشتباهات حتي در ديگر اثر خواجه نيز- با وجود همه شهرتش- مشاهده مي شود. مجتبي مينوي كه تحقيقات مفصل درباره خواجه انجام داده در نقد حال خود آورده است:”بر من تقريباً مسلّم است که حتّي اولين نسخه اي هم که اين محمدِ مغربيِ ناسخ براي سلطان محمد تحرير کرد به عينِ عبارتِ نظام الملک نبوده، و تغييرات و اضافاتي در آن راه يافته بوده و از آن روز تا عهد ما هم خطّاطان و نسخه نويسان هرچه توانسته اند آن را تغيير و تبديل داده اند؛ به طوري که از آن دو نسخه خطي شبيه به يکديگر نمي توان يافت، و چاره اي جز اين نيست که يک نسخه قديم آن را بگيرند و عيناً چاپ کنند و اختلافات ساير نسخ را در هامش صفحات يا در آخر کتاب ضبط نمايند.”259
4. آنچنان تعصّبي كه از مؤلف سير الملوك در تخطئه مذاهب ديگر خصوصاً اسماعيليه و حتي تشيّع ديده مي شود در دستور الوزاره مشاهده نمي شود. البته نسبت به شخص حسن صبّاح در ضمن نقل وقايع بين او و خواجه توهينهايي ديده مي شود.260 امّا در بيان شرح حال خواجه اشاره اي در كمال احترام به حضرت فاطمه زهرا(س) شده است.261
5. يكي ديگر از دلايل اهميت دستور الوزاره اين است كه مخاطب و وجهه همت خود را بر تربيت طبقه اي قرار داده است كه خود مربي و تربيت كننده اند: كساني كه نقش اصلي را در رفتار خلفا، سلاطين و حاكمان داشته اند. تاريخ نشان داده است در هر دوره اي كه وزير يا مشاوري با كفايت در كنار فرمانروايي ولو نالايق قرار گرفته است، توانسته فرمانروا و اطرافيان را تحت تأثير قرار داده، رفتارهاي سياسي آنها را مهار كند.
در جامعه غير دموكراتيك آن روزگار كه هيأت دولت و مجلس شورا در وجود شخص وزير خلاصه مي شد سرنوشت كشور تا حد زيادي به اخلاق، رفتار، گفتار، كردار و تصميمات وزير وابسته بود. متخلق شدن وزير به اخلاق نيكو و البته متخصص شدن او به فنون وزارت باعث مي شد ظلم و تعدي ناشي از سوء تدبير و هواي نفس در كشور كمتر شود. عدالت برقرار گردد. مردم از ستم طبقه حاكم نجات يابند و رعايا در كمال آسايش زندگي نمايند. ازاين رو ميتوان گفت نويسنده دستوالوزاره، اصلاح مهمترين نهاد اجتماعي را وجهه همت خود ساخته است.
او با نقل حكايت هايي درست و آموزنده كوشيده است اولاً ديدگاهي معنوي به مقام وزرات بدهد و وزيران را متوجه مسئوليتشان در پيشگاه خداوند و نقش سترگشان در اداره مملكت نمايد. ثانياً مخاطرات امر مهم وزارت را گوشزد كند و ثالثاً راه حل هايي براي انجام بهتر وظيفه وزارت ارائه دهد.
به عقيده پيشينيان وزير معماراداره حكومت است. وزارت مقامي مُدهش است و لوازم و آداب آن از سلطنت هم بيشتر و دشوارتر است. “بايستي دانست که وزير اميري ديگر است و وظيفه او بسيار دشوارتر(از وظيفه پادشاه) است. در حقيقت بيمي که از سلطان بر دلها مي نشيند يک حجاب محافظ است و کسي را ياراي آن نيست که احترام او را نگاه ندارد. و حال آنکه وزير اين حجاب را ندارد. وانگهي مردم نظم و امنيت کشور را ناشي از سلطان مي دانند و بي نظمي ها را به گردن وزير مي اندازند. پس ضرورت دارد که وزير به برکت عقل و حکمت خود فيلسوف، و

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع دانش پژوه، دانشگاه تهران، غازان خان، شاه طهماسب Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع خاورشناسان، جهان اسلام، فعل مجهول، دانش پژوه