پایان نامه ارشد با موضوع خواجه نظام الملک، دانشگاه تهران، مشهد مقدس، دانش پژوه

دانلود پایان نامه ارشد

دقت كافي در ضبط نسخه ها، سعي نموده است از زبان و بيان مؤلف، قرائن متني، منابع تحقيقي و ديگر آثار نظام الملك يعني سياست نامه و مكاتبات او براي دستيابي به متن اصيل استفاده كند.
بنابر آنچه آمد، رده بندي اعتباري نسخه هاي استفاده شده در تصحيح به قرار زير است:

4-3. معرفي و ارزيابي نسخ استفاده شده در تصحيح
در اين بخش نسخه هايي که در تحقيق از آنها استفاده شده است بررسي و معرفي مي شود. همچنين ويژگيهاي رسم الخطي هر يک در مقايسه با نسخه هاي ديگر بيان مي شود. در هر صورت مقدار بررسي به اهميت نسخه بستگي دارد. يعني نسخه هاي معتبرتر بيشتر مورد توجه قرار گرفته است.

4-3-1. نسخه هايي كه كاملاً به نسخه اساس عرض شده و تطبيق يافته است
الف. نسخه کتابخانه بادليان= نسخه الف= نسخه اساس نسبي
نسخه شماره 1426كتابخانه بادليان در دانشگاه منچستر انگلستان با تاريخ كتابت949ق.
در اين كتابخانه معتبر اروپا- كه بسياري از نسخه هاي كهن و ارزشمند فارسي در آن نگهداري مي شود- سه نسخه از كتاب دستورالوزاره به شماره هاي1426،1427و 1428 موجود است. نسخه ش1426از بقيه قديمي تر است. در فهرست كتابخانه344 كه به زبان انگليسي است همين شماره ثبت است اما در صفحه شناسنامه كتاب كه توسط كتابخانه در ابتدا و انتهاي كتاب آمده است به شماره 251 فرازر(Farazer) ثبت است. عنوان آن “نصائح نظام الملك”است كه به “وصاياي نظام الملك” نيز ملقب و در شيرازه كتاب عنوان”دستورالوزرا” نوشته شده است. اين نسخه در مجموعه اي مشتمل بر سه كتاب اخلاقي قرار دارد كه اسامي كتابها به ترتيب عبارت است از:
1. اخلاق ناصري(از خواجه نصير الدين طوسي) كه خوشبختانه كاتب به نام خود در انجام نسخه اشاره كرده است: “العبد پير محمد ابن مولانا محمد”
2. لوامع الاشراق في مکارم الاخلاق(همان اخلاق جلالي از جلال الدين محمد اسعد دواني) كه در ترقيمه آن نام كاتب بعد از يك بيت پندآموز آمده است: “نوشته بماند به خط سياه // نويسنده گردد به خاك تباه / كاتب العبد فقير حقير پير محمد ابن مولانا محمد”
3. دستور الوزرا كه چون آخرين كتاب مجموعه بوده در ترقيمه فقط به تاريخ كتابت اشاره شده است: “فرغ من تحريره في خامس محرم الحرام سنه تسع و اربعين و تسعمايه”
در ظهريه مجموعه سه مطلب جداگانه نوشته شده است. هر سه مطلب ناقص است. دو مطلب نخست به عمد ملکوک و ناخوانا شده است:
يك. من متملّكات ال….
دو. …. به تملّك اين جلد به سُرا استسعاد يافت.
سه. در دارالسّلطنه احمدآباد … مع كاغذ وصله و جدول كتابت … يكصد محمودي اخلاق ناصري اخلاق جلالي دستور الوزرا.
بنابر اطلاعات درج شده در فهرست نسخه هاي خطي فارسي، تركي، هندي و پشتو در كتابخانه بادليان، قسمت اول، نسخه هاي خطي فارسي، ص 878-879 اين نسخه در سال 949ه.ق. توسط پيرمحمدبنمولا محمد كتابت شده است.345 از اين رو قديميترين نسخه ديده شده توسط نگارنده فعلاً همين نسخه است. اين نسخه در يك مجموعه قرار دارد و برگهاي 217 تا 251 مجموعه(35برگ =70صفحه) را به خود اختصاص داده و در هر صفحه 21 سطر با خط نستعليق نوشته شده است. اگرچه قدمت كتاب آسيبهايي را به اصل آن وارد كرده و عناوين و آيات را كه با شنگرف نوشته شده ناخوانا نموده است و در پاره اي از صفحات افتادگي كلمات و قدري ناخوانايي و بدخطي و بي نظمي در نقطه گذاري و تكرار بعضي از كلمات و جملات مشاهده مي شود ليكن معلوم است كه به نسخه اصل بسيار نزديك است و از اغلاط رايج و مسلّم در ديگر نسخ اثري در اين نسخه نيست. ضمن آنكه در حاشيه بعضي صفحات تصحيح کلمات يا عبارات وجود دارد كه بخش از آن توسط كاتب پس از كتابت كتاب اضافه شده و بخشي نيز توسط فرد ديگري است. به عبارتي دو نوع حاشيه نويسي وجود دارد. يكي به خط متن نزديك است كه بايد توسط كاتب پس از كتابت و مرور مجدد متن نوشته شده باشد. اما ديگري كمي تفاوت دارد و از اين رو بايد توسط فرد ديگري تصحيح شده باشد. نگارنده حاشيه نخست را جزو متن حساب نموده و حاشيه دوم را با قيد الف[حاشيه] در پاورقي آورده است. براي جداسازي حواشي علاوه بر اختلاف خط، قرينه دقيق تري وجود داشته كه مبناي تفكيك اين دو حاشيه قرار گرفته است. چنان كه خواهد آمد نسخه ب كاملاً از روي نسخه الف رونويسي شده است. ليكن بعضي از حواشي نسخه الف در نسخه ب آمده و بعضي ديگر نيامده است. بررسي نگارنده نشان داده است كه حاشيه هايي كه توسط مؤلف نوشته شده در نسخه ب نيز آمده است اما آن دسته از حواشي كه توسط شخص ديگري نوشته شده در نسخه ب نيامده است. بنابراين وجود يا عدم وجود حواشي الف در ب مبناي تفكيك آنها توسط نگارنده بوده است.
از اين رو نگارنده اين نسخه را -که از اين به بعد به نام نسخه الف شناخته مي شود- سرگروه نسخه هاي گروه اول و به عبارتي نسخه اساس در تصحيح کتاب قرار داده است. خوشبختانه فيلم اين نسخه در بخش ميکروفيلم كتابخانه مركزي دانشگاه تهران با عنوان دستور الوزاره يا نصايح نظام الملك به شماره 993ف موجود است. در فهرست ميكروفيلم هاي كتابخانه كه در سال 1348ش. توسط دانش پژوه تهيه شده اين كتاب به عبدالوهاب امامي منسوب شده و جز ارجاع به نسخه اي ديگر در نشريه هيچ توضيحي درباره كتاب يا نسخه داده نشده است.346 و البته باز هم اشتباه در ارجاع؛ “نشريه 2: 220” در حالي كه جلد دوم نشريه صفحات 43(كتابخانه بياني) و 75(كتابخانه مهدوي) و 101(ش4/274) به نسخه هايي از اين كتاب اشاره شده اما در صفحه 220 چنين نسخه اي موجود نيست.
ويژگيهاي خاص:
معايبي چون جابجايي نقطه ها، كم رنگ شدن حروف خصوصاً عناوين و آيات كه با شنگرف نوشته شده است. تكرار بعضي كلمات مثل ص224چ س1 : اين / ص225ر س16: مرو
نبندد را نه بندد نوشته است. چندانك=چندان كه(26چ)
همزه: وزراي دولت = وزراء دولت(2چ) صفاي اعتقاد= صفاء اعتقاد(2چ) از ابتداي انشاي آن مدرسه تا انتهاي نوبت =از ابتداء انشآء آن مدرسه تا انتهاء نوبت(3ر)
در الف “ي” بعد از “آ” را ننوشته است مثل : لذّتها دنيوي كه تبديل شد به لذّتهاي دنيوي/ رضا سلطان= رضاي سلطان / بنا بسي امور= بناي …(25ر)
در اصل: الف: صفاي ذهن و حذاقه د: صفاء ذهن و حذاقت = صفاي ذهن و حذاقت طبع[3چ
در الف روي بعضي كلمات مبهم يا جايي كه كلمه اي افتاده علامت گذاشته ولي در حاشيه چيزي ننوشته اما درست در همين موضع در نسخه ب كلمه اي صحيح نوشته شده است مثل ص 20الف كه با 21 ب منطبق است.
هرجا در الف كه كلمه در روي خودش اصلاح شده و كلمه قبلي همچنان مشخّص بوده است كلمه قبلي را با ذكر الف(اصل) در پاورقي آمده است چون احتمال داده شد شايد بعضي از اين تصرّفات توسط خوانندگان نسخه و نه كاتب انجام شده باشد. ضمناً اين مؤيد آن است كه ب از روي الف نوشته شده است
“مي” و اسماء اشاره را در بعضي موارد به ادامه خود چسبانده و در بعضي ديگر جدا نوشته است. مثلاً در 220ب :: س7: ميكردد و س9: مي كويد ؛ نيز س15: آن جماعت و س16: آنجماعت
در نسخه ب همه جا متصل است.
بعضي كلمات يا حتي عبارات تكرار شده البته با توجه به نداشتن غلط و افتادگي در نوشته احتمالاً از بس مواظب بوده چيزي از قلم نيفتد چند بار تكرار شده:
مثل 9ر س آخر: كلمه بندگان در عبارت “ديگر بندگان خراج ده” و 10 ر كلمه مرو / ص: 21چ س: 5و6 / ص23چ س 11: مستمر شد … / مستمر شد و به هيچ نوع البتكين(23چ)
مقاسد( ) و مقاصد(19ر/ س4)
ي را انداخته در مثل لذتهاي دنيوي رضاي سلطاني ص 20
پارهاي گوشت(20چ سطر آخر)= پاره هاي ممرهاي مرضي(21ر)
حيله که البتکين به ايشان کرد= حيله اي كه … قرب درّه نزول کرده = قرب درّه اي نزول کرده (23چ) درستي به درجه اي باشد که(24چ)
در اين نسخه گويا ضابطه اي براي نوشتن ه گرد و كشيده وجود ندارد بعضي مواضع ه را گرد و بعضي كشيده آورده است. مثل ص 29ر : “تا ميسّر شود هر سخني را با ايشان به حدّ مجادله و معارضه نبايد رسانيد. و اگر اتفاقاً يكي از ايشان در صدد مخاصمت و منازعت باشد تدارك آن به ملاطفه و مجامله بايد نمود نه به مخاصمه و مناظره”

نسخه ب. نسخه شماره 26323 کتابخانه آستان قدس رضوي در مشهد مقدس با تاريخ کتابت نامعلوم.
البته در فهرست نسخ خطي کتابخانه و نيز در دو موضع از صفحات کتاب، سال 949ه.ق. و حتي در يک جا 884 به عنوان سال کتابت نسخه ضبط شده است. هرچند اين تاريخ در انجامه نسخه نيز آمده است ليکن به نظر مي رسد اين تاريخ مربوط به نسخه اي باشد كه نسخه ب از روي آن استنساخ شده است. و کاتب نسخه ب حتي انجامه يا ترقيمه نسخه قبل را که در بردارنده تاريخ کتابت بوده است دقيقاً از روي همان نسخه نوشته و عيناً رونويسي کرده است. بررسي و مقايسه نسخه ب با نسخه الف نشان داد كه نسخه اي كه ب از روي آن نوشته شده است نسخه الف مي باشد. و البته با اين مزّيت بزرگ که عاري از نقصان نسخه الف مي باشد يعني همه افتادگي هاي نسخه الف که ناشي از کم رنگ شدن شنگرف يا دليلي ديگر بوده است در اين نسخه تکميل و جبران شده و بسي خوانا و خوش خط تر از الف نوشته شده است. و يكبار هم توسط احتشام الدوله نو? عباس ميرزا قرائت و تصحيح شده است.
آن گونه كه از ظهريه و بعضي حواشي داخل كتاب بر مي آيد نسخه اي است با اصالت و از تباري نيکو(با اصل و نسب!) چرا که از عباس ميرزا- وليعهد بافرهنگ قاجار- به فرزندش معتمدالدوله فرهاد ميرزا و از او به فرزندش احتشام الدوله عبدالعلي ميرزا متخلص به عبدي رسيده است و هر کدام با دستخطي زيبا حاشيه اي نوشته اند و در نهايت به کتابخانه آستان مقدس امام رضا(ع) وقف گرديده است. اين كتاب در ضمن جُنگي مفصّل به نام جنگ سرور که در اصل سه بخش بوده و هر بخش آن با خاطراتي روزگار گذرانده است و نهايتاً در تهران و شيراز و مشهد پس از مدتي مفارقت به هم رسيده اند قرار داده شده است.
عنوان اصلي كتاب”وصاياي خواجه نظام الملک”و عناوين ديگر”دستورالوزاره”و”نصايح خواجه نظام الملک” ضبط شده است. خط آن نستعليق است كه در 18 صفحه 25 سطري در اندازه متن 5/11*18 بر روي کاغذ نخودي به قطع 5/17*25 نوشته شده است. كل مجموعه كتابهاي زيادي را در متن و هامش صفحات جاي داده و كتاب دستور الوزاره در متن صفحات 865ر تا 883چ آمده است.
خوشبختانه متن کتاب علاوه بر آنکه خوش خط و خوانا است در 20 آبان 1308 شمسي توسط احتشام الدوله متخلص به عبدي تصحيح و هر جا که به نظر او نامفهوم يا محل تأمل و نظر بوده است با حرف “ظ” مشخص شده است. و اين به خاطر آن است كه وي جز همين نسخه نسخة ديگري براي مقابله و تصحيح در دست نداشته و از اين رو قياساً تصحيح نموده است.
يادداشت عبدي در پشت صفحه اول کتاب در حاشيه فهرستي که خودش براي اين مجموعه نوشته چنين آمده است: “اين کتاب شريف و مجموعه لطيف به ارث از والد بزرگوارم منتقل به اين بنده شده است. چنانکه تفصيل اين دو مجلد را به خط مبارک خودشان که در آخر همين جلد است مرقوم فرموده اند…”
وي در صفحه آخر کتاب وصاياي خواجه نظام الملک (ص883ب)به خط بسيار زيبا نوشته است: “هوالله تعالي. اين کتاب مستطاب نصايح خواجه نظام الملک رحم الله عليه را که يکي از چهل و شش رساله و کتبي است که فيما بين هذين الدفتين مندرج است در مراجعت از ساوجبلاغ كه به قريه دسينه آمده بودم من البدو الي الختم قرائت کردم و حتي القدره به تصحيح آن پرداختم و در چند موضع ظاء نظر گذارده شد. امشب چهار شب است که در قريه دسينه که در کنار رود کرج واقع است هستم و فردا بحول الله تعالي مراجعت به طهران خواهد شد. روز بيست و هشتم شهر ربيع الاول سنه 1308 شمسي در بيستم درجه عقرب [20 آبان 1308] تحرير شد. چون قمر در عقرب و تحت الشعاع بود علي هذا امروز را توقف و فردا معاودت به شهر مي شود. المشتري عندي سواء و زحل. الهم اجعل عواقب اموري خيراً بجاه محمد و علي و عترتها الطاهرين آمين. حرره احتشام الدوله عبدالعلي ميرزا المتخلص به عبدي ابن معتمدالدوله فرهاد ميرزا ابن الملک الاعظم نائب السلطنه وليعهد عباس ميرزا بهادر خان طاب ثراهما و جعل الجنه مثواهما. چون نسخه منحصر به فرد بود از خداوندان کمال پوزش و معذرت مي خواهم که هرگاه بر

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع نسخة، بسيار، حکايت، علمي Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع خواجه نظام الملک