پایان نامه ارشد با موضوع خواجه نظام الملک، گسترش زبان، دانش پژوه

دانلود پایان نامه ارشد

د که يا پديد آورندة آن شخصيّتي مشهور است يا از لحاظ محتوا کم نظير است و يا سبک نگارش اثر، توجّه اهل ادب را به خود جلب کرده است. گذشته از شهرت خواجه نظام الملک، محتوا و نگارش سير الملوک نيز به عنوان اثري كم نظير در حوزه فلسفه و اخلاق سياسي همواره مورد توجّه بوده است.

1-4-2. ديگر آثار
يکي از سؤالاتي که توجّه پژوهشگران نكته سنج در زندگي نظام الملک را به خود جلب مي کند اين است که آيا واقعاً از اين شخصيّت دانشمند و سياستمدار برجسته و در عين حال نويسندة زبردست تنها يک اثر مکتوب باقي مانده است؟ يا آنکه احتمالاً آثار ديگري بوده است که جزء هزاران ذخيرة مکتوب فرهنگ پرماية اسلام و ايران، همچنان در گنجينه هاي نسخ خطي، مهجور و ناشناخته باقي مانده و حجاب مهجوريّت بر سر كشيده است؟ چگونه مي توان پذيرفت که شخصي با تدبير و دور انديش چون نظام الملک تنها يک اثر مکتوب- آنهم به فرمان سلطان- از خود برجاي گذاشته باشد؟ بيان اين حرفها هرچند كاملاً منطقي نيست ولي بيجا نخواهد بود اگر از خواجه باکياست که بيشتر عمر خويش را در مشاغل حسّاس حکومتي گذرانده و کارهاي ديواني از او دبيري با تجربه و منشي اي چيره دست ساخته و او را در مسائل مختلف زندگي سياسي-اجتماعي، کارآشنا و مجرّب کرده است، انتظار يک اثر ديگر – دست کم خطاب به فرزندانش- را داشته باشيم؟ به هرحال اين پير دورانديش همة 12 پسر خويش را به کارهايي در ديوان و وزارت گماشته بود43 و بنابر اين بر جاي گذاشتن وصيّت و نصيحت وزارتي از وي بعيد نيست؟
بعضي از نويسندگان معاصر آثاري را به خواجه منتسب مي كنند. از جمله عطاءالله تديّن، كه سياست نامه را با مقدمه و تعليقات منتشر كرده است، معتقد است: “خواجه بي شك جز سياست نامه و شعر آثار ديگري خلق كرده است كه مهمترين آنها عبارتند از رساله اي به نام وصاياي نظام الملك يا دستورالوزراء، همچنين كتاب قانون الملك.”44

تحقيق براي يافتن اثري ديگر از خواجه نظام الملک
شخصيّت منحصر به فرد خواجه نظام الملک و اهميّت اثر کم نظير او، سيرالملوک، مي تواند انگيزة مناسبي براي پژوهشگران تاريخ تمدن اسلام و ايران باشد تا براي يافتن اثر ديگري از خواجه، ولو منسوب به او، دست به کار تحقيق و تتبّع شوند. از طرف ديگر ذكر نام كتابي با عنوان وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره در اغلب شرح حالهاي خواجه و مقدمه هايي كه بر سياست نامه نوشته شده و كلاً در تأليفات مربوط به خواجه و سياست نامه، خودش نوعي حساسيت را در هر پژوهشگر علاقه مند به آثار خواجه بر مي انگيزد كه اين دستوالوزاره چه كتابي است و اين وصاياي خواجه كه به فرزندانش نوشته شده است چيست؟
به نظر مي رسد، تحقيق در اين زمينه را بايد با جستجو براي يافتن پاسخ سؤالات زير شروع کرد. چه اينکه نگارنده نيز با اين انگيزه، و در ابتدا براي يافتن پاسخ پرسش هاي زير به مطالعه گسترده در زندگي و آثار خواجه نظام الملک پرداخته است:
در اسناد مکتوب معتبر، مشتمل بر منابع کهن يا تحقيقات جديد:
1. آيا اسمي از آثار ديگر خواجه به ميان آمده است؟
2. کدام يک، واقعاً وجود خارجي داشته است؟
3. کدام يک تاکنون باقي مانده است؟
نگارنده براي دستيابي به پاسخ مناسب، مراحلي را به اين ترتيب طي كرده است:
الف. مطالعه و برّرسي جديدترين پژوهشهاي انجام شده در خصوص نظام الملك و سياست نامه ازجمله دائره المعارفها، شرح حالها و لغت نامه هاي معتبر.
ب. جستجو در منابع كهن كه به هر دليل نامي از نظام الملك در آنها آمده است.
ج. مطالعه هدفمند بر روي کتابشناسي هاي قديم و جديد و فهارس کتب خطي کتابخانه ها و نيز رؤيت برخي از نسخه هاي دستنويس و تهيّه بهترين ها.
د. مشورت با کتابشناسان، فهرست نويسان، اساتيد و پژوهشگران عرصه تاريخ تمدن اسلامي که مطالعاتي در زندگي و آثار خواجه داشته اند.
چنانچه تا اين مرحله اجمالاً اثري باقي مانده از خواجه شناخته شود براي اطمينان از اصالت كتاب، شايسته است روند پژوهش به اين ترتيب ادامه يابد:
– جستجوي دقيقتر در منابع کهن تا معلوم شود آيا از گذشتگان کسي به نام يا بخشي از اين اثر – ولو با اسامي ديگر يا اختلاف نسخ- اشاره اي کرده است؟
– جستجوي گسترده در كتابخانه هاي داخل و خارج ايران كه نسخه هاي خطي در اختيار دارند تا معلوم شود آيا نسخه هايي از اين اثر متعلّق به دوره هاي قبل وجود دارد؟
– بررسي صحّت حکايت هاي نقل شده در اين اثر از جهت محل صدور، واقعيت عقلي و انطباق تاريخي با زمانهاي مسلّم و قطعي.
– مقايسه تطبيقي اسامي خاص، اشعار، آيات، احاديث، حکايات و وقايع ياد شده در اين اثر با آنچه در منابع دست اول و متيقّن تاريخي و ديني آمده است.

نتايج تحقيقات
اوّل. نام آثار ديگر نظام الملك در منابع کهن و مطالعات جديد
برّرسي هاي انجام شده نشان مي دهد كه در منابع متعدد قديم و جديد آثار ديگري غير از سيرالملوك به خواجه نسبت داده شده است. نام و مشخصات آنها به تفكيك از اين قرار است:

الف. نتايج رديابي در منابع قديم به ترتيب تاريخي
1. رساله مكارم اخلاق رضي‌الدين ابوجعفر محمد نيشابوري(د. 598 ق.) به نام وصيّت نامه.45
2. مجموعه دستنويس در ضمن تحفه بهائي اسماعيل غياث الملك بن نظام الملك ابرقوئي كه در سال 763ق. تحرير شده است. به نام هاي رساله قانون الملك و رساله دستورالوزاره.46
3. تذکره الشعراء به نام نصيحت نامه نظام الملك.47
4. آثارالوزراء به نام منشآت خواجه نظام الملك.48
5. روضه الصّفا به نام رساله وصاياي نظام الملك.49
6. حبيب السير في اخبار افراد بشر به نام وصاياي خواجه نظام الملك.50
7. دستورالوزراء به نام وصاياي خواجه نظام الملك.51
8. جوامع الحكايات به نام وصيّت نامه نظام الملك.52
9. تاريخ نگارستان به نام وصاياي خواجه نظام الملك.53
10. زينت المجالس مجدي به نام وصاياي خواجه نظام الملك.54
11. سرگذشت خواجه نظام الملك از مجموعه منشآت و مكاتيب به تاريخ 1089ق. به نام وصاياي خواجه نظام الملك.55
نكته: دقّت در منابع كهن نشان مي دهد: اوّلاً در اين منابع فقط از وصيّت نامه و وصاياي خواجه نام برده شده است. ثانياً در همه آنها بخش يا بخش هايي از اثر نيز نقل شده است.

ب. نتايج جستجو در تحقيقات جديد به ترتيب الفبايي
1. اثر‌‌آفرينان به نام وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره.56
2. اخلاقيات به نام وصايا= دستورالوزرا= پندنامه و وصيت نامه.57
3. از خزائن تركيه به نام وصيت نامه خواجه نظام الملك.58
4. اسناد و نامه هاي تاريخي به نام نصيحت نامه خواجه نظام الملك و عريضة خواجه نظام الملك.59
5. الأعلام قاموس تراجم به نام أمالي نظام الملك في الحديث.60
6. تاريخ ادبي ايران ادوارد براون به نام وصاياي نظام الملك.61
7. تاريخ ادبيات در ايران به نام وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره و قانون الملك و وصيّت نامه.62
8. تاريخ ادبيات فارسي هرمان اته به نام نصايح(يا وصاياي) نظام الملك.63
9. ت‍اريخ‌ س‍ل‍س‍ل‍ه‌ وزراي‌ اس‍لامي(زن‍دگ‍اني‌ خ‍واج‍ه‌ ن‍ظام‌ال‍م‍ل‍ک)به نام وصايا يا دستورالوزراء.64
10. ت‍اري‍خ‌ ن‍ظم‌ و ن‍ث‍ر در اي‍ران‌ و در زب‍ان‌ ف‍ارس‍ي‌: ت‍ا پ‍اي‍ان‌ ق‍رن‌ ده‍م‌ ه‍ج‍ري به نام وصاياي نظام الملك.65
11. تحريف در متون و مصادر كهن به نام نامه‏ هاي خواجه به فرزندانش مؤيد الملك و فخر الملك.66
12. خواجه نظام الملك به نام دستورالوزراء.67
13. دايره المعارف اسلام چاپ هلند(EI2) به نام وصاياي خواجه نظام الملك.68
14. دايره المعارف بزرگ اسلامي(دبا) به نام وصاياي خواجه نظام الملك.69
15. دولت سلجوقيان به نام مجمع الوصايا.70
16. الذريعه إلى تصانيف الشيعه به نام وصايا نظام الملك71 و قانون الملك72.
17. ريحانه الادب به نام اشعار فارسي و عربي از خواجه.73
18. سيري در زندگي خواجه نظام الملك به نام وصاياي نظام الملك(دستورالوزراء).74
19. شماري از سايتها و وبلاگهاي تاريخي مثل: سايت شوراي گسترش زبان و ادبيات فارسي به نام وصاياي نظام الملك يا دستور الوزاره و قانون‌الملك؛75 سايت مركز تحقيقات صدا و سيما به نام كتاب وصايانامه يا وصاياي خواجه نظام الملك؛76 وبلاگ تاريخسازان به نام وصاياي نظام‌الملك يا دستورالوزراء و قانون الملك.77
20. فرقة اسماعيليه به نام وصاياي خواجه نظام الملك.78
21. فرهنگ خراسان به نام اشعار خواجه.79
22. فرهنگ فارسي معين به نام وصاياى نظام‏الملك يا دستورالوزراء.80
23. فرهنگ كتابهاي فارسي به نام پندنامه نظام الملك و ترجمة نصايح نظام الملك و دستور الوزاره.81
24. فهرست كتابهاي چاپي فارسي به نام وصاياي خواجه نظام الملك.82
25. فهرست مخطوطات خزانه يعقوب سركيس به نام نصائح نظام الملك لابنه.83
26. فهرست نسخه هاي فارسي84 و فهرست مشترك نسخه هاي خطي فارسي پاكستان85 و فهرستواره كتاب هاي فارسي86 به نام پندنامه، وصيت نامه، دستوالوزاره، وصاياي خواجه، سير و سلوك، قانون الملك.
27. کشف‌الظنون عن اسامي‌الکتب والفنون به نام امالي نظام الملك في الحديث.87
28. گزيده سياست نامه اثني عشري به نام وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره و قانون الملك.88
29. گنج و گنجينه به نام وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره و قانون الملك و وصيّت نامه.89
30. گنجينه سخن به نام وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره و قانون الملك و وصيّت نامه.90
31. لغت نامه دهخدا به نام دستورالوزاره يا وصاياي نظام الملك.91
32. مؤثرترين شخصيتهاي تاريخ ايران به نام دستورالوزرا يا وصاياي نظام الملك.92
33. م‍ب‍اح‍ث‍ي‌ از ت‍اري‍خ ادب‍ي‍ات‌ اي‍ران با نقل حكايات دستور الوزاره و حتي طرفداري از حكايت همدرسي نظام الملك، حسن صباح و عمر خيام.93
34. مجله انجمن سلطنتي آسيايي به نام وصاياي خواجه نظام الملك.94
35. معارف و معاريف به نام دستورالوزاره يا وصاياي نظام الملك.95
36. معجم المؤلفين به نام امالي نظام الملك و امثال في الحديث.96
37. مقدمه بر چاپ دوم كتاب قانون ابن سينا به نام وصاياي خواجه نظام الملك.97
38. مقدمه بر سياستنامه به نام وصاياي نظام الملك، دستورالوزراء، قانون الملك و وصيّت نامه.98
39. مقدمه بر كتاب قراضه طبيعيات ابن سينا به نام دستورالوزراء نظام الملك(در فهرست مؤلفات به نام دستورالوزاره خواجه آمده است) و قانون الملك.99
40. مقدمه جعفر شعار برگزيده سياست نامه به نام وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره و وصيّت نامه خواجه.100
41. مقدمه شارل شفر بر سياست نامه به نام وصيّت نامه.101
42. منشآت و مكاتيب و ترسلات فارسي به نام رساله دستورالوزاره و رساله قانون الملك102
43. نقد حال به نام وصايا نامه.103
44. نمونه سخن فارسي به نام دستورالوزاره.104
45. وزيران ايراني از بزرگمهر تا امير كبير به نام دستورالوزاره يا وصاياي نظام الملك. 105
46. وزارت در عهد سلاطين بزرگ سلجوقي به نام وصاياي نظام الملك.106
علاوه بر موارد ياد شده، در فهارس نسخ خطي كتابخانه هاي مختلف داخل و خارج ايران نيز نام هايي از ديگر آثار خواجه وجود دارد كه در مورد دستورالوزاره معمولاً با توضيحاتي از فهرستنگار همراه است. فهرستنگاراني چون يوسف اعتصامي، محمد تقي دانش پژوه، علي نقي منزوي، سيدعبدالله انوار، مهدي ولائي، ايرج افشار، عبدالحسين حائري، رضا استادي، هرمان اته، ولادمير ايوانف و … كه بعضاً به كتابشناسي نيز شناخته مي شوند و از اين رو نظراتشان در اين خصوص محلّ تأمّل است.
ضمناً

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع سلطان محمد، خواجه نظام الملک، سلسله مراتب، دانشگاهها Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع خواجه نظام الملک، دانشگاه تهران