پایان نامه ارشد با موضوع خاورشناسان، جهان اسلام، فعل مجهول، دانش پژوه

دانلود پایان نامه ارشد

با آباد کردن زمينها کشاورز، و با گرد آوردن مال بازرگان، و با نشان دادن گستاخي سپاهي باشد تا کشور به برکت مآل انديشي او بهشت گردد و مردم از بيم او فروتني پيش گيرند.”262
6. اطلاعات شخصي و تاريخي درباره نظام الملك با وجود شهرت و نقش بسزاي او در تاريخ تحولات ايران بسيار اندك است. حكايات مربوط به خواجه در متن و نيز شرح حال خواجه در مقدمه، ولو به قلم العدني در قرن هشتم، مي تواند به پژوهشگران در اين زمينه كمك نمايد.
7. دربارة بعضي از مطالب كتاب دستور الوزاره بايد تحقيقي جامع به عمل آيد چرا كه اگر چنين باشد كه در اين كتاب آمده است پرده از روي بخشهاي تاريك و مبهمي از تاريخ خواهد گشود و مشكلات پژوهشي چندي را در حوزه تاريخ و فرهنگ سالهاي قبل از هجوم مغولان برطرف خواهد كرد. به عنوان نمونه مي توان به دليلي كه اين متن دربارة جنگ روم با ايران در دورة سلجوقيان ارئه داده -و نگارنده آن را در جاي ديگري نديده است- اشاره كرد و نيز حكايت معروف سه يار دبستاني. به هرحال انتشار اين متن بر رونق پژوهش در اين عصر مي افزايد و در معركة آراي محققان نقشي خواهد داشت و حتي در قضاوت نويسندگان در خصوص خواجه نظام الملك و سير الملوك تأثير خواهد گذاشت.263
8. رواج گسترده كتابي نسبتاً سني گرايانه در دوره حاكميت شيعة صفوي و قاجار نشانة آن است كه حتماً از نظر مؤلف يا محتوا يا هر دو ارزشمند بوده است.
9. در بين آثار قديم كمتر ديده مي شود كه يك نويسنده مطلبي را از ديگري نقل كند و نام او را خصوصاً همراه با تكريم بنويسد. اما عقيلي در آثار الوزراء نه تنها از العدني نام برده بلكه با عبارت افضل المتأخرين و مولانا او را تكريم كرده است. اين اكرام درخصوص ساير منابعي كه بهره برده حتي منشي كرماني كه گفته مي شود مطالب بسياري از كتاب او نسائم الاسحار نقل كرده مشاهده نمي شود.264
بيان خواجه در حكايات شخصي دستور الوزاره چنين است كه هر جا ضمير جمله به خودش بازمي گردد از فعل مجهول استفاده مي كند. مثل: …نوشته شد(ص43 س3) و هرجا به ديگران از فعل جمع. مثل: … رسانيده بودند(ص48 س9) و اين از لحاظ اخلاقي نيكوتر مي نمايد.
10. اين کتاب با توجه به محتواي آن مي تواند در ادبيات فارسي مايه مباهات و افتخار باشد چرا که از يک سو مشحون از حکايات تاريخي است و از ديگر سو حاوي آراء و عقايد بزرگترين وزير ايراني است. در عين حال از نظر شکل ارائه يعني رعايت فنون نگارش نيز کم نظير است. سبک نگارش دستورالوزاره، بجز مقدمه، سليس و روان و همراه با به کار بردن واژه هاي فارسي زيبا و دلنشين است.
11. به نظر مي رسد دستور الوزاره از لحاظ محتوا و قالب برتري خاصي بر ديگر كتب نوشته شده در تاريخ تشكيلات با موضوع وزارت دارد. از نظر محتوا به دليل تلفيق اخلاق نظري و عملي و از نظر قالب به دليل ترتيب و چينش منطقي هر بخش و نظم و انضباط در ارائه مطالب است.
12. دستور الوزاره در موضوع خودش يعني وزارت جزء اولين ها و يكي از كهن ترين رساله هاي فارسي است.
13. قدمت كتاب در كنار وحدت موضوع و ذكر روايات نادر از روابط سياسي اسلامي عهد كهن از درون و بيرون نظام(سياست داخلي و خارجي) از اعتبارات ممتاز دستور الوزراه است.

2-9. از نگاه كتابشناسان ايراني و خاورشناسان
شيخ آقا بزرگ تهراني: ” وصايا نظام الملك جمعه بعض أهل القرن التاسع بالفارسية منسوبا إلى الوزير خواجه نظام الملك أبي على الحسن بن علي بن إسحاق الطوسي النوقاني”265
پروفسور عبدالرزاق كانپوري از محققان برجسته كشور هندوستان است كه مجموعه آثار تحقيقي با عنوان سلسله وزراي اسلام را منتشر كرده و به فارسي نيز ترجمه شده است. وي با استفاده از اسناد و مدارك معتبر فارسي، عربي و انگليسي كتابي در زندگاني خواجه نظام الملك به تحرير در آورده است. او ضمن نقل دو نامه از خواجه، كه به فرزندانش مؤيّدالملك و فخرالملك نوشته شده و البته با اندكي تفاوت در آثار وزراي عقيلي هم آمده است، در خصوص آثار قلمي و تصنيفات خواجه معتقد است وي علاوه بر سياست نامه كتاب ديگري به نام وصايا يا دستوالوزراء داشته است كه “چند نسخه خطي آن در برخي از كتابخانه هاي معتبر هندوستان موجود و تاكنون به چاپ نرسيده است”266
وي پس از توضيحي درباره اين كتاب و اهميت آن مي نويسد:”تعجب در اين است همان اصول و شرايط و قواعدي كه وزيران در قرن پنجم هجري ناگزير از مراعات آن بوده اند با تمام اصلاحات اساسي و پيشرفت ملل و اقوام، زمامداران امروزي نيز بايد همان آداب و شرايط را كارنامه خود قرار دهند”267
علي اكبر دهخدا: ” دستور الوزاره يا وصاياي نظام الملک از تا?ليفات اوست که خطاب به فرزند خويش فخرالملک نظام الدين در ذکر شرايط وزارت و رموز سياست نوشته است.”268 مرحوم دهخدا علاوه بر اين مطلب كه در ذيل مدخل نظام الملک طوسي آورده، در ذيل بعضي از مدخل هاي ديگر حتي بخشهايي از دستور الوزاره را به عنوان شاهد ذكر كرده است. از جمله ذيل واژگان آغا و ابومسلم رازي حاکم ري.
محمد معين: “علاوه بر سياست نامه مكتوبى از وى به پسرش در دست است كه به نام وصاياى نظام‏الملك يا دستورالوزراء معروف است.”269
يوسف اعتصامي(اعتصام الملك): “دستورالوزاره نصايح خواجه نظام الملك ابوعلي حسن بن علي بن اسحق طوسي جهت فرزند خود فخرالملك شامل مقدمه و دو فصل”270 اعتصامي در ادامه به نقلهايي از اين كتاب در حبيب السير و تذكره الشعرا اشاره كرده اند.
ذبيح الله صفا: “از نظام الملك مكتوبي در دست است كه به نظام الدين ابوالفتح فخرالملك پسر خود، هنگامي كه وي در عهد الب ارسلان به همراه ملكشاه مأمور فارس شده بود، نوشته و اين فخرالملك همان است كه بعد از نظام الملك به وزارت بركيارق رسيد و به سال 500 كشته شد. از اين مكتوب كه در ذكر شرايط وزارت و بعضي وصايا و سفارشها به فخرالملك نوشته شده، نسخي به عنوان وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره موجود است.”271
جعفر شعار: ” علاوه بر سياست نامه دو مكتوب از خواجه در دست است كه به عنوان وصاياي نظام الملك يا دستورالوزاره موجود است…”272
محمدتقي دانش پژوه و علي نقي منزوي: “دستور وزارت، وصاياي خواجه نظام الملك است. نسخه اي از اين وصايا در دانشگاه هست و مؤلف آن در پايان عبدالوهاب273 دانسته شده است اين كتاب با آئين شاه تهماسب صفوي در قانون سلطنت، در بمبئي در 4ج1- 1305 ق. به كوشش ملك الكتاب در 80 ص. ربعي به چاپ رسيد. و بايد در سده نهم تأليف شده باشد… در ديباچه گويد: وقتي مؤتمن الملك فخرالدين حسن وزير شد، مؤلف، اين كتاب را براي او تأليف كرده است.” 274
عبدالحسين حائري: “نصايح واندرزهاي خواجه نظام الملك(وزير ملكشاه و صاحب سياستنامه) و پاره اي از سرگذشت او را كسي در حدود قرن 8 ه. ق. در اين كتاب در يك مقدمه و دوفصل، گرد آورده و آنرا “وصاياي خواجه نظام الملك” يا “دستور الوزاره” نام داده، و برخي اشتباهاً آنرا تأليف خواجه نظام الملك دانسته اند، در برخي از نسخ نيز(نسخه شماره دانشگاه) به عبدالوهاب امامي منسوب گشته. غياث الدين خواند مير در دستورالوزراء خود از اين كتاب با نام “رساله وصاياي خواجه نظام الملك” ياد كرده است.”275
سيد عبدالله انوار: “اين كتاب حاوي نصايحي است كه خواجه نظام الملك به فرزند ارشد خود فخر الملك كرده و بعد از او آنها را يكي از علاقمندان خواجه جمع آوري نموده و به حسن بن وزير امير تاج الدين بن امير علي اهداء كرده است.”276
سيد احمد حسيني اشكوري: “پند و اندرزهاي خواجه نظام الملك حسن بن علي طوسي به فرزندش فخرالملك را، مؤلف اين رساله به نام وزير فخرالدين حسن بن تاج الدين بن امير علي بن امير معتز صاحب ديوان طغا تيمورخان گردآورده تا دستورالعملي باشد براي وزيران و آنان كه كشور را اداره مي نمايند، در اين رساله اشاره هائي به بعضي از داستانهاي تاريخي و رويدادهاي عبرت انگيز نيز رفته”277
عطاءالله تديّن: “خواجه نظام الملك كه به روايت تاريخ نويسان از جمله منشيان و دولتمردان چيره دست و مجرّب قرن پنجم هجري محسوب مي شود بي شك جز سياست نامه كه طبق درخواست ملكشاه به تحرير درآورده و شعر آثار ديگري خلق كرده است كه مهمترين آنها عبارتند از رساله اي به نام وصاياي نظام الملك يا دستورالوزراء، همچنين كتاب قانون الملك.”278
هنگامي كه متن هاي انتقادي تصحيح شده شارل شفر چندين نوبت در ايران و هندوستان279 منتشر شد و مورد اقبال كم نظير پژوهشگران و مستشرقان قرار گرفت در محافل و مجالس ادبي ايران مباحثه ها و احتجاجاتي درباره آثار خواجه آغاز گرديد: اول اينكه آيا نام كتاب خواجه “سياست نامه” است يا به روايت متن نخجواني “سيرالملوك”؟ دوم اينكه كتاب وصاياي خواجه كه خطاب به فرزندش فخرالملك تحرير شده منسوب به نظام الملك است يا ديگران به نام وي نوشته اند؟280
“خواجه نظام الملك حدّ اعلاي سعادت و خوشبختي ايرانيان را با برنامه ريزي هايي كه در كتاب وصايا و سياست نامه آورده، تعيين كرده است.”281
تديّن معتقد است مطالبي در نصيحه الملوك غزالي، تاريخ گزيده حمدالله مستوفي، جوامع الحكايات عوفي و تاريخ طبرستان ابن اسفنديار نقل شده كه به ضرس قاطع از شيوه هاي تفكر خواجه در سيرالملوك و كتاب وصايا نشأت يافته است.282
مهدي ولائي: “وصاياي خواجه نظام الملك كه در برخي نسخ دستورالوزراء نيز ضبط شده گفتار و حكايات منقول از خواجه نظام الملك طوسي وزير سلجوقي در آداب وزارت است كه از كتب و افواه و السنه جمع و با انشائي سليس نگاشته شده … روضه الصفاء و حبيب السير نام آن را ذكر نموده اند و از آن مطلب نقل كرده اند… مسلم است اين كتاب پيش از سده دهم ه. ق. تأليف شده و معروف معتبر بوده”283
علي صدرايي خوئي: ” نصايح و اندرزهاي خواجه نظام الملك حسن بن علي طوسي(485 ق) است كه مؤلف در يك مقدمه و دو فصل جمع آوري نموده”284
هرمان اته در کتاب معروف خود به نام تاريخ ادبيات فارسي درباره دستورالوزاره نوشته است: “كتابي ديگر به سبك و روش سيرالملوک و از همان قلم در باب خطرها و مسئوليتهاي منصب وزارت به عنوان”نصايح(يا وصاياي) نظام الملك” موجود است كه آنرا خطاب به فرزندش فخرالملك تهيه نمود. وي نيز منصب وزارت داشت يعني وزير سلطان بركياروق پسر ارشد ملكشاه بود و در عهد سنجر(در حدود 500ه.) در نيشابور بود كه مانند پدر به دست قاتلين كشته گرديد. اين كتاب از اوراقي كه از آن وزير بزرگ يعني نظام الملك باز مانده و از اخبار شفاهي كه نقل شده توسط مؤلف ناشناسي درحوالي قرن نهم هجري به هم گرد آورده شده و به نام فخرالدين حسن، يكي از احفاد نظام الملك از نسل دوازدهم اهدا گشته.”285
شارل هانري دو فوشه كور: وي خبر وجود دو كتاب ديگر منسوب به نظام الملك را نقل و اضافه مي كند: “يكي از آنها مشتمل بر اندرز است(وصايه؛ كه دستورالوزرا، پندنامه هم ناميده مي شود) و خطاب به فرزندش فخرالملك نوشته شده است. اما حقيقت اين است كه اين متن اثر يكي از نوادگان نسل هفتم نظام الملك است(بنگريد به: دي. پوه، بولتن، ش 83؛ نسخ خطي ديگري از آن در دست نيست).”286 نويسندة كتاب معروف اخلاقيات هنگام معرفي سيرالملوك درباره اينكه خواجه از وزارت كه تكميل كننده سلطنت است به جز اندكي در فصل 41 كه اختصاص به چگونگي توزيع مناصب حكومت دارد، چيزي نگفته است مي آورد:”تمامي كتاب بر محور سلطنت متمركز و تقريباً هيچ سخني از وزارت و آموزش آن ندارد. در عين حال اگر در تاريخ قرون وسطاي جهان اسلام كسي چيزي براي گفتن در باب اين موضوع ها [وزارت و آموزش] مي داشت آن كس قطعاًً خواجه نظام الملك مي بود. او در واقع وزير دو تن از بزرگترين سلاطين سلجوقي و بنيانگذار و مشوّق بي همتاي مدرسه بود.”287
ولادمير ايوانف: “نصايحي با موضوع وظايف يك كارگزار حكومتي و غيره كه به نظام الملك، وزير مشهور چند پادشاه سلجوقي، منسوب است ولي گردآورنده اثر نام خودش را ذكر نكرده است…”288
چارلز ريو: “وصاياي نظام الملك به پسرش، فخر الملك، در ذكر مخاطرات وزارت كه آن را با توضيح وقايع و رخدادهاي زندگي خود و شرح دوره هاي تاريخي مختلف روشن ساخته است. از ديباچه كتاب به صورتي صحيح و دقيق چنين برمي آيد كه اين اثر به شخصي به

پایان نامه
Previous Entries پایان نامه ارشد با موضوع دانش پژوه، دانشگاه تهران، ناصر خسرو، سلطان محمد Next Entries پایان نامه ارشد با موضوع اندرزنامه، خواجه نظام الملک، قابوس نامه، آداب و رسوم