نهج البلاغه، رسول اکرم (ص)، عهدنامه مالک اشتر

دانلود پایان نامه ارشد

ارزشمندترين ميراث فرهنگي اسلام است. اين کتاب شامل منتخبي از خطبه ها و مواعظ، نامه ها و کلمات کوتاه و قصار اميرالمؤمنان علي(ع) است که توسط سيد رضي گرد آوري شده است. سخن امام علي(ع)، والاترين سخن پس از کلام خداوند و پيامبر اکرم است، چنانکه دربار? سخن آن حضرت گفته اند: “پايين تر از سخن خداوند و بالاتر از گفتار هم? مخلوقات است” (الحسيني الخطيب، 1395ق، 43). زيرا علي(ع) به بياني سخن گفته که سر شار از عصمت مطلق است. ما شيعيان معتقد به عصمت مولا علي(ع) هستيم و اعتقاد داريم به اينکه سخني که از وحي و عصمت نشأت گرفته مصون از خطا واشتباه است و به همين جهت اين متون از منابع غني علوم انساني و اسلامي به شمار مي روند و لازم است که علوم مختلف اسلامي را از اين منابع مهم و ارزشمند استخراج کرده و آن را در زندگي شخصي و اجتماعي خود بکار گيريم. يکي از مباحث مهم در نهج البلاغه، مبحث مديريت است؛ که امام علي(ع) بطور کامل و جامع در نامه 53 نهج البلاغه، معروف به عهد نامه مالک اشتر، اين مبحث را شرح داده اند و اصول و مباني ارزشمندي براي ادار? کارآمد جامعه ارائه داده اند. به همين دليل محقق در اين پژوهش تلاش نموده تا با استفاده از مطالب مندرج در عهد نامه مالک اشتر و با بهره گيري از سخنان و نامه هاي ديگر امام علي(ع)، مديريت اسلامي را مدلسازي نمايد و در اين راه از روش نظريه زمينه اي و يا داده بنياد براي مدلسازي و تدوين تئوري استفاده نموده است.

2-1- بيان مسأله
خداوند همزمان با هبوط حضرت آدم (ع) و حوا روي زمين،آدم (ع) را به پيامبري برگزيد.يعني با به وجودآمدن دو انسان، مديريت و رهبري نيز به وجود آمده است.بنابراين هيچ امري در زندگي انسان براي پيشبرد اهداف او نمي تواند مهم تر ومؤثّرتر از مديريت و رهبري باشد.انسان پس از پيمودن مسيرهاي پرفراز و نشيب وطاقت فرسا، به اصول ومباني مهم وارزشمندي در مديريت دست يافته که نتيجه آن، دگرگوني چهر? جهان است.مديريت دردنياي کنوني، به فنون ورموزي پيچيده واصولي پويا مجهز شده است.البته تحليل دربار? مديريت بحثي جديد نيست، بلکه از دغدغه هاي کهن بشر است و به يک ملت اختصاص ندارد.
واضح است که پيامبران الهي بهترين مديران براي هدايت و پيشرفت انسانها هستند. و پيامبر بزرگ اسلام که خاتم پيامبران است، بهترين وکاملترين دين وآيين را براي انسانها به ارمغان آورده است. بعداز خاتم الانبياء (ص) بهترين مفسّران و عاملان واقعي اين آيين الهي، ائمّه (ع) مي باشند. طبق اعتقادات شيعيان، ائمه (ع) داراي عصمت مطلق و علم لدنّي هستند.که صدها دليل و برهان بر اثبات اين ادعا وجود دارد. از جمله مهمترين اين ادلّه، آيه ي تطهير (سوره ي احزاب،آيه ي 33)، آيه ي مباهله (سوره ي آل عمران، آيه ي61) و حديث ثقلين است که مورد توافق شيعيان واهل تسنّن مي باشد. بنابراين با توجّه به عصمت ائمّه (ع)، در روايات واحاديث وارده از ايشان سخن بيهوده و گزافي وجود ندارد. منابع غني وگرانبهايي از ائمّه (ع)در زمينه هاي مختلف علوم انساني، پزشکي، نجوم، شيمي و… به دست ما رسيده است. بنابراين با وجود اين منابع ارزشمند علمي، جاي تأسّف است که مسلمانان به دنبال دستاوردهاي علمي حاصل از تجربه و آزمون وخطاي ديگر دانشمندان باشند؛ با اعتقاد به اينکه علوم وارده از ائمّه (ع)، بدون نقص است وبه طور حتم منشأ هدايت و رشد و کمال انسان ها را فراهم خواهد ساخت. در زمينه ي مديرت ورهبري اسلامي نيز مطالب فراواني در منابع غني اسلامي اعم از قرآن کريم، نهج البلاغه و احاديث وارده از رسول اکرم (ص) وجود دارد. بنابراين ضروري است با وجود اهمّيت و ضرورت بحث مديريت، محقّقان، اين شاخه از علوم انساني را از ديدگاه دين مبين اسلام بررسي کرده و آن را در قالب الگو و مدلي جامع براي استفاده ي همه ي انسان ها در بياورند. قابل ذکر است که پس از رسول اکرم (ص)تنها خضرت علي (ع)توانسته اند حکومت اسلامي تشکيل دهند. وساير ائمّه (ع) به دليل حکومت ظالمانه و دوران خفقان خاندان بني اميّه و بني عبّاس ومهم تر از همه عدم مساعدت و همراهي مردم، نتوانستند حکومت اسلامي را برپا کنند. در حقيقت اين مردم بودند که با عدم ياريشان از امام عصر از حکومت عادلانه ي ايشان بي نصيب ماندند. در دنياي اسلام، پس از رسول خدا، امام علي ترسيمي الهي از ادار? کارآمدجامعه ارائه کرده است. که گزيده اي از خطبه ها، نامه ها و کلمات کوتاه آن حضرت، در مجموعه اي به نام نهج البلاغه، توسّط سيّد رضي در حدود هزار سال پيش گردآوري شده است.در بين مطالب اين مجموعه ي نفيس و گرانبها، نامه ي پنجاه سوّم نهج البلاغه، معروف به عهد نامه ي مالک اشتر، مطالب غني و ارزشمندي در زمينه ي مديريت و رهبري اسلامي داراست. علاوه بر تأييد علماء و دانشمندان مبني بر جامعيّت اين نامه در زمينه ي علم مديريت، حضرت علي (ع)نيز در پايان اين نامه به مالک اشتر مي فرمايند:
“به خطوطي از حکومت که در روش من مشاهده کرده اي اقتدا کن وبراي پيروي از اين عهدنامه که با آن حجّت خود را بر تو تمام ساخته ام، تلاش وکوشش نما.”
که اين فرموده ي حضرت خود بالاترين گواه ودليل بر جامعيّت مطالب اين نامه در زمينه ي مديريت و رهبري اسلامي است. بنابراين در اين پژوهش، محقّق بر آن است با الهام از آموزه هاي امام علي(ع) وبخصوص نامه آن حضرت به مالک اشتر، مسائل مربوط به رهبري ومديريت اسلامي را گردآورده وبه تدوين الگوي مديريت اسلامي بپردازد.
3-1- ضرورت تحقيق
ويژگي اجتماعي بودن از فطريات انسان است و تاريخ بشر وآثار باقيمانده از قرون واعصار گذشته بيانگر آن است که انسان هميشه در اجتماع و به صورت دسته جمعي زندگي مي کرده است؛ وهمين زندگي اجتماعي ملازم وجود قدرتي نظم آفرين وقوانيني موردپيروي همگان است، زيرا جز در بستر امنيت و نظم اجتماعي و قانون، رشد و بالندگي و پيشرفت و سير به سوي کمال معني نمي يابد (بهارستان،1384،11).
خداوند همراه با خلقت حضرت آدم و حوا در روي زمين، آدم(ع) را به پيامبري برگزيد تا با فرامين و قوانين الهي انسانها را هدايت نمايد. بعبارتي همراه با خلقت اولين انسان، مديريت و رهبري نيز به وجود آمده است.مي دانيم که پيامبران الهي بهترين مديران براي هدايت و پيشرفت بشر هستند. و پيامبر بزرگ اسلام که خاتم پيامبران است، کاملترين دين وآيين را براي ما انسانها به ارمغان آورده است. بعد از رسول اکرم(ص) بهترين مفسّران و عاملان واقعي اين آيين الهي ائمّه ي معصومين(ع) مي باشند. در بين ائمّه (ع) تنها حضرت علي(ع) توانسته اند حکومت اسلامي را بر پا کنند. که در طول پنج سال حکومت عادلانه ي ايشان، احاديث و روايات فراواني از آن حضرت به دست ما رسيده است. کتاب نهج البلاغه مجموعه اي گرانبها از خطبه ها، نامه ها، و کلمات قصار حضرت علي(ع) است که توسّط سيّد شريف رضي در حدود هزار سال پيش گردآوري شده است. نامه ي پنجاه و سوّم از نهج البلاغه معروف به عهد نام? مالک اشتر،مطالب جامع و کاملي در باب مديريت و رهبري اسلامي داراست. اين نامه را حضرت علي(ع) به هنگام اعزام مالک بن حارث اشتر به سوي مصر، براي زمامداري و برپايي حکومت اسلامي نوشته اند.در خصوص ضرورت مديريت و مخصوصاً مديريت صالحان مطالب ارزشمندي از آن حضرت به دست ما رسيده است، که گزيده اي ازسخنان ايشان در اينجا ذکر مي شود:
سخن اميرمؤمنين علي (ع) دربار? شعار “لاحُکمَ الّا لِلّه” (حکم و داوري جز براي خدانيست) که از جانب مقدس مَآبان بي بصيرت مطرح شده مبيّن ديدگاه امام در ضرورت حکومت ومديريت است. شريف رضي آورده است که چون حضرت سخن خوارج را شنيدکه مي گفتند “لاحکم الّا لله ” فرمود: “سخني است حق که بدان باطلي را خواهند. آري حکم جزاز آن خدانيست، ليکن اينان مي گويند. فرمانروايي و حکومت، جز براي خدا روانيست؛ درحالي که مردم را دولتي و حاکمي بايد، نيکوکار يا تبهکار، تا در حکومت او انسان با ايمان کار خويش کند، وانسان کافر بهر? خود برد، تا آن گاه که وعد? حق سر رسد ومدت هر دو در رسد”( نهج البلاغه، ترجمه شهيدي،کلام 40).
خوارج با نفي حکم غيرخدا، فرمانروايي و حکومت را براي غيرخدا نفي کردند، بدين معني که وقتي غيرخدا را هيچ فرماني نباشد، دولت و حکومت غيرخدا نيز منتفي است و اين امر چيزي جزعدم امنيت و فقدان نظم اجتماعي و بي قانوني را در پي نخواهد داشت. مولاعلي (ع) حکومت و مديريت را در همه ي مراتبش حق شايستگان مي داند و به صراحت بيان مي فرمايد که زمامداري و ادار? امور مردمان بايد برعهد? کساني باشد که شايستگي هاي لازم را داشته باشند و تا کسي از ويژگي ها وشروط لازم که اهليت حکومت ومديريت را فراهم مي نمايد، برخوردار نباشد، حق حکومت نمي يابد، و اگر کساني بدون صلاحيت هاي لازم در مصدر امور قرار گيرند جز تباهگري به بار نخواهند آورد. چنان که حضرت در ابتداي خطبه اي که در رحبَ? کوفه در ميان خواص اصحاب خود ايراد کرده است حق ولايت و حکومت را براساس خصوصياتي که مي داند از آن خود مي داند (جعفري،1372، 135). ايشان در اين خطبه فرموده اند: “آري به خدا سوگند فلاني، جامه ي خلافت را بدون اينکه اندامش براي آن متناسب باشد، در برکرد،با آن که به خوبي مي دانست که موقعيت من نسبت به خلافت، موقعيت قطب است نسبت به آسياب چشمه هاي فضايل و معارف، سرشار و سيل آسا از دامنه کوه وجود من فرو مي ريزد و پرند? ] همّت هاي بلند[ به قلّ? شامخ من نرسد” (نهج البلاغه،ترجم? شهيدي،خطبه3). هم چنين امام در کلام 131 نهج البلاغه در خصوص شروط زمامداري در حکومت اسلامي مي فرمايند: شما خوب مي دانيد که نه جايز است که بخيل برناموس وجان و غنيمت ها واحکام مسلمانان ولايت يابد و امامت آنان را عهده دار شود تا درمال هاي آنان حريص گردد؛ و نه نادان تا به ناداني خويش مسلمانان را به گمراهي برد؛ ونه ستمکار تا به ستم، عطاي آنان را بِبُرَد؛ و نه حيف و ميل کنندي اموال، تا به مردمي ببخشد و مردمي را محروم سازد؛ و نه آن که به خاطر حکم کردن رشوه ستاند تاحقوق راپايمال کند، و آن را چنان چه بايد نرساند؛ و نه آن که سنّت را ضايع سازد، و امت را به هلاکت دراندازد (نهج البلاغه، ترجم? شهيدي، کلام131).
بنابراين ضروري است بيانات سرشار از عصمت مولايمان اميرالمؤمنين (ع) را در خصوص مديريت و حکومت اسلامي استخراج کرده و همه ي ابعاد و جوانب آن در قالب الگو و مدلي بيان گردد تا براي استفاده همه مديران و زمامداران جامعه اسلامي قابل استفاده باشد.

4-1- هدف اصلي تحقيق
هدف اصلي اين پژوهش تدوين مدلي که براي مديريت اسلامي بر اساس عهدنامه مالک اشتر است.
5-1- سؤالات تحقيق
انگيزه هر تحقيق پرسش هايي است درباره موضوع تحقيق که به صورت سؤال اصلي و سؤالات فرعي مطرح مي گردد.

سؤال اصلي
مدل مديريت اسلامي بر اساس عهدنامه مالک اشتر چگونه است؟

سؤالات فرعي
1-خصوصيات يک مديراسلامي چيست؟
2-پديده ي محوري مديريت اسلامي چه نام دارد؟
3-مدير اسلامي چه وظايفي دارد؟
4- زمينه هاي لازم براي شکل گيري مديريت اسلامي کدامند؟
5- مديريت اسلامي چه اهدافي را دنبال مي کند؟
6- عوامل زميته اي تأثيرگذار بر مديريت اسلامي کدامند؟
7-عوامل واسطه اي تأثيرگذار بر مديريت اسلامي کدامند؟

فصل دوم
مباني نظري

1-2- انديشمندان مديريت اسلامي
شناخت‌ هر موضوعي‌، مستلزم‌ تحقيق‌ دربارة‌ آن‌ است‌. تحقيق‌ دربارة‌ مؤلفان‌ مديريت‌ در اسلام‌، موضوعي‌ بکر وبسيار ضروري‌ است‌. تاکنون‌ گرچه‌ عالمان‌ ديني‌ و انديشمندان‌ اسلامي‌ فراواني‌ در طي‌ 1400 سال‌ درزمينه‌هاي‌ فقهي‌، رساله‌ها و فتواهاي‌ متعددي‌ از خود جاي‌ گذاشته‌اند در اين‌ ميان‌، کمتر به‌نظام‌ اداري‌ و حکومتي‌ اسلام‌ پرداخته‌اند. در اين‌ فصل به شرح ‌حال‌ چند ‌تن‌ از نويسندگان‌ و متفکراني‌ اشاره‌ مي‌شود که ‌به‌ فکر پياده‌ کردن‌ اصول‌ عملي‌ حکومت‌ در اسلام‌ بوده‌، و در اين‌ حوزه‌ آثار علمي

پایان نامه
Previous Entries عهدنامه مالک اشتر، نهج البلاغه Next Entries نهج البلاغه، عهدنامه مالک اشتر، منابع سازمان