منبع پایان نامه درمورد غیاث الدین، دوره ایلخانی، سلطان محمد، شیخ محمود شبستری

دانلود پایان نامه ارشد

را هم در آذربایجان آغاز کرد و چند سال در اصفهان یعنی، زادگاه پدری اش سکونت گزید و سپس به آذربایجان بازگشت و در آنجاسرگرم ارشاد و نیز نظم اشعار عارفانه خود شد و در شهر مراغه ساکن شد.
او در نیمه شعبان سال 738 هـ .ق در مراغه وفات یافت و قبرش در کنار آن شهر هنوز باقیست .

3-2 .آثار اوحدی
3-2-1. دیوان قصاید و ترجیعات و غزّلیّات و رباعیات:
دیوان اوحدی از هشت هزار بیت متجاوز است. قصایدش همگی در وعظ و تحقیق و ذکر حقایق اخلاقی و عرفانی است و غزلها و ترجیعاتش که در مرتبه بلند از فصاحت و حسن تأثیر کلام و گرمی و گیرندگی است در عین اشتمال برمعانی غنایی و عشقی حاوی نکات عرفانی فراوانی است.
3-2-2 . ده نامه یا منطق العشاق:
در حدود ششصد بیت دارد. موضوع این منظومه بیان احوال عاشق و معشوقی است که ناز و نیاز عاشقانه خود را در نامههایی که به یکدیگر نوشته اند بیان مینمایند . این منظومه را اوحدی بنا به درخواست و به نام «خواجه وجیه الدین یوسف بن اصیل الدین ابن خواجه نصیر الدین طوسی» ساخته است و با آنکه بنا بر تصریح شاعرکه از روی میل او ساخته نشد، از جمله دهنامههای ممتاز فارسی و دارای تازگیهای بسیار در ذکر تمثیلات کوتاه و ایراد غزلهای شیرین و لطیف در مطاوی ابیات و مثنوی و در همه حال مقرون به سادگی و رسایی کلام است. درباره ساخت این اثر میگوید.
«در آن ایام کزمن دور شد بخـت سراسر کار من بی نورشد سخت
وجیه دین و دولت شاه یـوسف کـه دارد رتبـت پنـجـاه یـوسف
زمن ده نامهای درخواست میکرد زهرنوعی شفیعان راست می کرد»
(دیوان،437)
3-2-3 . جام جم
مجموعهای است بر پنج هزار بیت و به روش حدیقه الحقیقه سنایی غزنوی، این منظومه را اوحدی به نام «سلطان ابوسعید بهادرخان» ساخته است. تاریخ ختم جام جم سال 732 است و شاعر یک سال وقت برای آن صرف کرده است . خود میگوید:
«چون زتاریخ برگرفتیم فـال هفتصد رفته بود سی و سه سال
چو به سالی تمام شد بدرش ختـم کـردم بـه لیلـه القـدرش»
(دیوان،637)
«جام جم، اگرچه به پیروی از حدیقه سنایی ساخته شده، ولی از حیث کیفیّت نظم مطالب و حتی از باب کیفیّت موضوعات نسبت به آن تازگی دارد. چنانکه باید آن را کتاب جامعی در اخلاق و تصوّف دانست. این منطومه عالی، که در عین حال یکی از مهمترین منابع تحقیق در اوضاع اجتماعی زمان نیز شمرده میشود، بعد از ذکر مقدّمات طویل،به سه دور تقسیم شده است، دور اول در مبدا آفرینش، دور دوم در کیفیت معاش اهل دنیا و دور سوم در معاش و احوال آخرت» (صفا،1363 : 836).
دولتشاه سمرقندی در تذکره الشعرا درباره این منظومه و اشتهار سریع آن میگوید :
«حکایت کنند که کتاب جام جم را اوحدی در اصفهان نوشته و در قرب یکماه چهارصد سواد مستعدان روزگار از آن کتاب برداشتهاند و با وجود حجم اندک، آن کتاب را به بهای تمام خرید و فروخت میکردند و آن کتاب میان مستعدان بسیار مکرّم بود…. و الحق آن نسخه را آداب طریق مستحسن است» (دولتشاه سمرقندی،1358: 368).

3-3. تاریخ عصر اوحدی
دوره تسلّط مغول بر آسیای شرقی و ایران و ممالک اسلامی و بدنبال آن تشکیل و تأسیس دولت عظیم ایلخانی را بی هیچ شکی باید یکی از شگفتآورترین ادوار تاریخ جهان و ایران در دوره اسلامی دانست.
ونکبتبارترین دوران عمر ایران از سال 616 هـ ق شروع میشود، یعنی زمانی که «محمدخوارزمشاه» با سوء تدبیرش و «غایرخان» با جنایت تاریخیاش در اترار، سیل ویرانگر مغول را به فرماندهی چنگیز خان به سوی ایران روان ساختند و این آثار نکبت بار همچنان با حملهی خانمان سوز تیمور لنگ در سال 782هـ ق ادامه یافت .
اما با وجود اینکه حمله مغول و تسلّط آن قوم را در سرزمینهای اسلامی عصر زوال و انحطاط و سقوط تمدن در ممالک اسلامی دانستهاند ،ظهور بزرگترین عرفا و نویسندگان مانند مولانا و سعدی و شبستری و حافظ و اوحدی در این دوران بوده است :
«انحطاط فرهنگی و ادبی ناشی از حمله مغول به عنوان حقیقتی مسلّم پذیرفته شده است ولی عجیب این است که در همین روزگار تیره و تار و عصر خونبار، گذشته از ظهور مورّخان و نویسندگان و عرفای بزرگ ،مولانا جلال الدین ، بزرگترین آثار عرفانی ایران و جهان را بوجود میآورد و امثال سعدی و شیخ محمود شبستری و اوحدی مراغی، به تألیف آثار معتبری چون گلستان و بوستان و دیوان غزلیات و گلشن راز و جام جم اشتغال داشتند»(مرتضوی ب1370: 9).
و این همه به این دلیل است که اسلام پس از حمله مغول همچنان به حیات خود در ایران ادامه داد و پادشاهان و امرای مغول نیز رفته رفته تحت تأثیر نفوذ معنوی دین اسلام و تبلیغ و تشویق وزرا و مشاوران خود و بزرگان دین مبین قرار گرفته، مسلمان شدند . مهمترین عامل حیات و قوّت اسلام در دوره تسلّط مغول، سادگی آن قوم و نداشتن تعصّب خاص مذهبی و عدم پیروی از سیاست دینی و ضد اسلامی است و حیات اوحدی در این عصر است که مقارن با فرمانروایی ایلخانان بزرگی چون «غازان خان» و «اولجایتو»و«سلطان ابوسعید بهادرخان بن اولجایتو»میباشد و این دوران ، دوران طلایی و درخشان عصر ایلخانی به شمار میرود .
«با وجود حکومت بیگانگان در سرزمین ایران، از لحاظ تأسیس بنیادهای خیر و حوزه های بزرگ علمی و دارالعلمهای معتبر، و اعزاز و اکرام و ترفیه حال علما و متصوّفه، و تشویق اهل حرفه و صنعت، رونق تجارت و…از ادوار استثنایی و منحصربهفرد در تاریخ میهن ما محسوب میشود»(همان،8).
و از همین موقع نیز ادبیات فارسی مختصر حرکتی کرده، بازار شعر مجددا رونق گرفت و سلاطین ترک از آن پس به شعرا وقعی نهاده، آنان را به دربار خویش نزدیک ساختند .

3-4. تصوّف در عصر ایلخانی
با توجه به اهمّیّت موضوع تصوّف، و زمینه آن در اکناف قلمرو ایلخانی و عصر اوحدی به ذکر توضیحاتی در این زمینه میپردازیم :
«از اهم مطالب و مباحث در خلال مطالب کتابهای تاریخ ،که حوادث و وقایع دوره ایلخانان را در بردارند درباره تصوّف استنباط می شود این مطالب است:
1-در دوره ایلخانان، خانقاه های متعدد، در اکناف ممالک ایلخانی دایر بوده و جمع کثیری از صوفیان در هریک از خانقاه ها به انجام آداب تصوّف و کسب فیض و همّت از محضر پیران و مشایخ مشغول بودهاند .
2- ایلخانان بزرگ مغولی یعنی«غازان خان»و «اولجایتو» و «سلطان ابوسعید»را توجه و تمایلی خاص به تصوف و اهل خانقاه بوده و از حمایت صوفیه و ترویج خانقاهها مضایقتی نداشته اند و امرای بزرگی چون امیر چوپان در روزگار گرفتاری دست نیاز به دامن پیران تصوف زدند.
3-وزرای ایلخانان بخصوص،«خواجه رشید الدین فضل الله» وزیر و « خواجه غیاث الدین محمد بن خواجه رشید الدین» را ارداتی کم نظیر به مشایخ و بزرگان تصوف و توجهی بیدریغ به صوفیه و اهل خانقاه بوده است .
4-عصر ایلخانان به وجود شیخ کبیر«صفی الدین اردبیلی» و عارف شهیر«شیخ محمود شبستری» آراسته و اوراق تاریخ شعر و ادب دوره ایلخانی به شاهکار بی نظیری چون مثنوی«گلش راز»منظومه شیوای«جام جم»مزیّن است» (مرتضوی،ب1370: 312).

3-5. اوحدی و شاهان و رجال
عصر اوحدی با فرمانروایی چند پادشاه و ایلخان مصادف بوده که بعضی از آنان از ممدوحین اوحدی بوده و یا به نوعی با او در ارتباط بودهاند. اکنون به ذکر نام و شرح احوال این چند تن میپردازیم :
3-5-1. ارغون خان:
صاحبان تذکره ظهور اوحدی را در زمان سلطنت «ارغون خان» قید کردهاند. ارغون خان در سال 683 هـ ق جلوس نموده و تا حوالی 700 پادشاهی میکردهاست. یعنی، در ابتدای شهرت شاعر ، یعنی در حدود 20الی25 سالگی او، «این ایلخان، دین اجدادی مغول را داشت و از اسلام و مسلمین سخت بیزار بود و همین دشمنی با مسلمین موجب شد که آنان را از مقامات و مشاغل دیوانی ودولتی طرد نموده و کارها را به دست یهودیان و مسیحیان بسپرد. «ارغون خان» با توطئه «سعدالدوله» خود را پیغمبر خدا نامید و به قلع بزرگان و علمای مسلمانان پرداخت اما در سال 690وفات نمود و دین ارغونی را با خود به زیر خاک برد»(همان، 176).

3-5-2. سلطان محمود غازان(از 694 تا 730)
«بزرگترین ایلخان مغول است. قبل از رسیدن به ایلخانی به تشویق امیر نوروز، قبول اسلام نمود و در روزگار سلطنت خود تا جایی که در توانایی داشت اسلام و مسلمانی را تقویت کرد» (مرتضوی ب ، 1370 : 179).
3-5-3. سلطان محمد خدابنده اولجایتو(از 703 تا 716)
«او پسر ارغون خان بوده ، ابتدا مسیحی و سپس مسلمان سنی و آنگاه شیعه بوده است .
این ایلخان در تقویت اسلام و اجرای اصول و فروع دین مبین جدّی بلیغ داشت. «منفور بودن سلطان محمد خدابنده در نظر اکثریّت مسلمین سنی مذهب به علت تشیع وتمایل او به خاندان علی (علیه السلام) بوده نه به سبب مغول و بیگانه بودن او»(مرتضوی ب،1370: 161).
3-5-4. سلطان ابوسعید بهادر خان بن اولجایتو(از 716 تا 736)
سلطان ابوسعید بهادرخان، آخرین ایلخان مقتدر سلسله ایلخانان ایران محسوب میشود. او پادشاهی کریم و رشید و علم دوست بود. در عهد او اسلام و مسلمانی رونق خود را حفظ کرد و همچنان مذهب رسمی دربار ایلخانی به شمار میآمد. این سلطان نیز دل به نور اسلام روشن داشت ولی متعصّب نبود. پس از طوفان و قحط و غلای سال 719 که در غالب بلاد و مملکت او پیش آمد و مقدّسین آن را نتیجه اعمال قبیح مردم جلوه دادند، فرمان داد شرابخانهها را بستند و خمها را شکستند وخراباتها را خراب کردند و همین اقدام او دلیل عمده جلب اطمینان و محبت سلطان مصر و انعقاد پیمان دوستی بین آن دو بود.
سلطان ابو سعید بهادرخان، از ممدوحین اوحدی به شمار می رود و همانطور که گفته شد اوحدی «جام جم» را به نام ابوسعید نوشته است و در ابتدای آن ،او را ستایش کرده است :
«در جهان تا که سایه شاهست جور مانند سایه در چاهست
دو جهان را صلای عید زدند سکـه بر نـام بوسعید زدند »
(دیوان ،476)
همچنین اوحدی، تمایل این پادشاه را به تصوف و آداب آن بیان میدارد:
«شاه توفیق جـوی صافـی تـن شاه تحقیق گوی صوفی فن…..
چه کنی از جنید وشهرش یاد اینک آن هم جنیـد وهم بغداد»
(دیوان،476)
3-5-5. خواجه غیاث الدین محمدابن رشید الدین:
بعد از خواجه علیشاه، وزیر سلطان ابوسعید، که در سال 724 بیمار شد و در گذشت «خواجه غیاث الدین» به وزارت رسید. او فرزند خواجه رشید الدین فضل الله بود. «در بین وزراء نیک دوره ایلخانی، سیمای خواجه فاضل و عالم و کافی، رشید الدین فضل الله طبیب و فرزند او خواجه غیاث الدین از همه محبوبتر و تأثیر مستقیم شخصیت و اعمالشان در پی ریزی بنای تمدّن خاص دوره ایلخانی، از دیگران بیشتر است»(مرتضوی ب،1370 :351).
او نیز از ممدوحان اوحدی است:
«صاحب ابر دست دریا کف میرعباد عبد آصف صف
کارفرمای هفت چرخ مشید بوالمحامد محمد بن رشید
سلطنت سایه صدارت تـو نه فلک مسند وزارت تو»
( دیوان479)

3-6. افکار و اندیشه های اوحدی
افکار و اندیشههای اوحدی مجموعه دغدغهها و دلمشغولیهایی است که او را جزو سخنوران بزرگ عصر قرارداده و همچنین او را بر آن داشته تا این دلمشغولیها را با هنر شعری ، که نابترین و موثّرترین روش سخنوری است، به تصویر کشد و شاعری را برجستهترین وجه شخصیّت هنریاش گرداند. تأثیر شرایط سیاسی و اجتماعی بر فکر و شعر اوحدی کاملا هوید است. در عصر اوحدی وسعت زمینه تصوّف و کثرت عده صوفیان و خانقاهها و رواج رسوم و آداب تصوّف ، با حقیقت مکتب تصوّف و استحکام معنوی آن متفاوت بود .
« از قرن پنجم

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درمورد انسان کامل، ادبیات فارسی، حقیقت محمدیه، از خود بیگانگی Next Entries منبع پایان نامه درمورد عرفان نظری