منبع پایان نامه درمورد عصر تیموری، مکتب هرات، آستان قدس رضوی، دوره ایلخانی

دانلود پایان نامه ارشد

توجه زیادی به کشیدن اشکال نباتات، گلها و مناظر طبیعی شده و حواشی کتابها با آنها آرایش یافته است. اما در مورد برخی از نسخ این دوره، مطلقا به طبیعتگرایی برخورد نمیکنیم، بلکه نقوش منظم و حساب شدهای را میبینیم که با دقت هندسی بسیار بر زمینه نقش شدهاند و بیشترین فاصله را با طبیعتگرایی و نقوش طبیعی دارند. اینچنین نقوش قبلا در اواخر دوره مغول نیز به کار میرفت، بنابراین تعمیم کلی بر طبیعتگرایانه بودن کل هنر تذهیب و تزئین کتاب در این دوره نمیتواند صحیح باشد (رهنورد، 1388: 69).
در دوره تیموری تذهیب به حد اعتلای خود رسید. در زمان سلطان بایقرا و وزیرش میرعلیشیر نوایی (که طبق گفته «خواند میر» هنرمندی بنام بود) نسخهپردازی و مصورسازی کتب در هرات رواج بسیار داشت. در این دوره از کاربرد طرحهای هندسیِ دوره مغولی کاسته و بر تزئینات جزئی افزوده شد طبیعتگرایی مغولی که نقشمایههای گیاهی و جانوری را بیش از گذشته در تزئینات وارد کرده بود در طرحهای کاملتر دوره تیموری همچنان باقی ماند. از سوی دیگر، متناسب با ظرافت خط نوپدید نستعلیق، نقوش تزئینی نیز ظرافتی مضاعف یافت (اتینگهاوزن، 1378: 1961ـ 1962).
ساختن کاغذ و خصوصا کاغذهای قیمتی در دوره تیموریان رواج یافت. کاغذهای عالی از ابریشم و کتان ساخته و در نازک، براق و رنگین کردن آن توجه خاص مبذول میشد.
پیدایش طرح لچک در تذهیب نیز متعلق به این دوران است. رنگهای مورد استفاده در این دوران طلا، لاجورد، زنگار، سیلو، شنگرف سیاه و سفیدآب میباشد (پناهیانپور، 1383: 195).
در دوره تیموری برای نخستین بار از انواع کاغذها استفاده شد. بهرهگیری از کاغذ رنگی و زرافشان ادامه یافت و رواج عمومی پیدا کرد.
در قرآنهای این دوره سرلوح غالبا منظم است و در حواشی کتب بیشتر از ترنج کنگرهدار به هم پیوسته و اشکال هندسی استفاده شده است و سرسورهها گاهی با شاخه نازک روی زمینه نمودار میشود. ظرافت نقوش و همگونی رنگهای تذهیب این دوره با ابداع خط نستعلیق به آرایش کتب خطی آن غنا و شکوه بیشتری داده است. در مجموع، دوره قطع بزرگ کتاب آغاز میشود و نوع آرایش قرآنهای آن شامل مواد زیر میگردد: مطلاسازیِ وسط سطور و اجرای تحریر و دندانموشی به دور آیات قرآن و افشانگری در متن، اجرای حلکاری در زمینه و همگامی تذهیب و تشعیر در حواشی، اجرای تذهیب در قطع بزرگ و اجرای سرلوح با نقش چندضلعی و به هم پیوسته، اجرای دو رنگ طلا در تذهیب، استفاده از رنگ لاجورد، آبی، فیروزهای و سرمهای بهعنوان رنگ زمینه و خاص این دوره، توجه به جدولسازی درون متن قرآن و پهنشده سرسورهها و همراهی سرسوره با خط کوفی تزئینی بر زمینه لاجوردی و اجرای نقش ریسهای، شرفه و ترنجی در حواشی قرآنهای دوره تیموری (فداییتهرانی، 1383: 54).
ترنجها که از نظر خطوط کلی باروک گونهاند، از ویژگیهای تذهیب دوره تیموریاند و ستارگان، قاببندیهای تزئینی و بعضی از اشکال غریب را شامل میشوند
سبک تذهیب تیموری کاملا با هنرهای دیگر این دوره همخوانی و مطابقت دارد. ظرافت و ملاحت طراحی سرلوح همتراز با خط نستعلیق جدید و صیقلیافته شده که به جای خط سنگین نسخ نشسته است. عصر تیموری سبکی کاملا ایرانی است که از دل سبکهای مختلط دوره ایلخانی، به ظهور رسید. تيموريان از عناصر هندسي كمتر استفاده مي‌كردند و براي ترنج سوره هم اهميتي قائل نبوده كم‌كم آن را حذف كردند (لينگز، 1377: 171).

2-15-1- ویژگیهای نقش و رنگ در قرآنهای عصر تیموری
در آغاز عصر تیموری تذهیب مبتنی بر قالبهای هندسی و نقوش ملهم از هنر چینی که تقریبا در تمامی قرن 8 ه.ق متداول بود، به کلّی منسوخ شد و جای خود را به جزئیات ظریف و نقشهای ریز و پیچیده داد. پوپ نیز در کتاب سیری در هنر ایران به این نکته اشاره دارد: عشق تیموریان به جزئیات ظریف، طرح هندسی به ارث رسیده از دوره مغول را تغییر داده است.
با توجه به ویژگیهای خاص تزئینات این زمان که آن را از دورههای دیگر متمایز میکند، با این حال میتوان مکاتب مختلفی را در کتابآرایی این دوره تشخیص داد که عمدهترین آنها مکتب هرات و مکتب شیراز است که بر کلیه دربارهای دوره تیموری تاثیرگذار بوده است.
مکتب هرات از بهترین و مهمترین دورههای هنر کتابآرایی و تذهیب قرآن محسوب میشود. از نوآوریهایی صورت گرفته در این مکتب میتوان به ترکیبات جدید جهت تقسیمبندی متن توسط تسمههایی طلایی رنگ، بافت یکپارچه، منظم و تودرتو نقوش اسلیمی، ترسیم اسلیمیها با بندهای ضخیم و یکدست که بهندرت در میان آن از نقوشی دیگر نظیر گلها استفاده میشود و نقش گلهایی که به صورت مجزا از اسلیمیها و در حاشیه دیده میشود، اشاره کرد.
در نهایت، این شهر و این مکتب الگوی مناسبی برای تحول تذهیبهای قرآنی شد و شیوهها و سبکهای زیبا و مستحکم تزئینات آن به صورت الگویی برای ادوار بعد مورد استفاده قرار گرفت.
مکتب شیراز هم تحت حکومت اسکندر سلطان و البته متأثر از دوره خاندانهای ایرانی نظیر آلمظفر شکل گرفت و پس از آن تا دوره ابراهیممیرزا بهتدریج به تکامل رسید. از شاخصههای این مکتب میتوان به تذهیبهای بسیار پرکار و مفصل، نقوش درهم تنیده گل و گیاهان تزئینی، اجرای بسیار ظریف گلهای چندپر با رنگهای متنوعی چون طلایی، لاجوردی، سفید، قرمز عقیقی، سبز زنگاری و سیاه اشاره کرد.
در مقایسه این دو سبک، گذشته از موارد ذکر شده میتوان به روند اسلیمیها اشاره کرد که از بندهای ضخیم در مکتب هرات به بندهای ظریف و نازک در مکتب شیراز میرسد و با گلها و شکوفههای رنگین ترکیب میشود.
دکتر زکی محمد حسین از رشد هنر تذهیب در این دوره میگوید و معتقد است: “در این دوره یک رابطه بسیار قوی میان اشکال و رسومی که در کتابها به کار رفته و اشکالی که در سایر صنایع (آثار معماری، چینی، سفال، قالی، تجلید) به کار رفته موجود است” همانطور که قبلا ذکر شد نقوش تذهیب بهعنوان الگو جهت تزئینات سایر هنرها کاربرد داشته که این مهم مدیون مذهبانی است که به طراحی میپرداختهاند.
در مجموع شیوه تزئین کتاب این دوره بیارتباط با دورههای قبل نبوده و مکاتب مختلف نظیر بغداد، تبریز و شیراز در ایجاد سبک خاص این دوره موثر بودهاند، گذشته از این شاخصههای این دوره بر دورههای بعد تاثیر فراوانتری داشتهاست. به تعبیر لینگز: “این شیوه به شیوه ماقبل خود بسیار کمتر مرتبط است تا به شیوه مابعد خود” (قندهاریون، 1379: 41-39).
آرایش صفحات: کل صفحات یکپارچه بوده و ترکیببندی با ریتم یکنواخت دارند که تعادل و توازن را در آنان برقرار میسازد.
گاهی فضای مثبت و منفی کتیبهها و متن به نسبت تقریبا مساوی تقسیم شدهاند. از نقوش به کار رفته در این دوره یکی نقش اسلیمی است که بهخصوص در سبک هرات جزء نقوش غالب تزئین است و به شکل بافتی یکپارچه و منظم سطوح مختلف را فرا میگیرد و در میان آن بهندرت از نقوش دیگر نظیر گلها استفاده میشود. در سبک شیراز نقوش گیاهی از نوعی بهغیر از اسلیمی را میبینیم که با ظرافت، بافتی یکپارچه از تزئینات را پدید میآورند. در سبک هرات نقش گلها در حاشیهها دیده شده و بهندرت داخل اسلیمیها به کار میرود. در سبک شیراز گلهای ریزنقش چندپر اکثرا با رنگ سفید و قرمز در میان نقوش گیاهی پراکندهاند که گاهی چنین نقوشی با تنوع بیشتری حضور دارد (رهنورد، 1388: 83-81).
رنگها در عصر تیموری پخته، ترکیبی و متنوعاند و نشانی از رنگمایههای تند دوره مغول و ایلخانی به چشم نمیخورد. رنگ طلایی و آبی تیره رنگهای معیار بودند گو اینکه رنگهایی نظیر سیاه، سبز طاووسی، سبز روشن، حنایی، شنگرف، سفید، آبی، فیروزهای، سرمهای بهعنوان رنگ زمینه به کار برده میشده است ولی کلا در رنگگزینی از ارجحیتی برخوردار نبودند و با رنگبندی اصلی تداخل نمیکند. نشانها نیز با رنگهایی دلپذیر که ترکیبی از طلایی، شنگرف، لاجوردی، سفید و بعضا سبز ماشی است تزئین شدهاند (قندهاریون، 1389: 41).
بنابراین میتوان چنین گفت که عنصر رنگ، خصوصيت برجسته و متمايز عصر تیموری را تشكيل مي‌دهد، بهخصوص قرمزها و نارنجي‌هاي مختلف و درخشان كه نرم و ملايم‌اند. رنگ غالب در تزئینات دوره تیموری آبی لاجوردی بود و یکی از عوامل اساسی کار آنها میباشد، در همه کتابها و قرآنهای این دوره آن را به کار بردهاند. پس از آن طلایی بیشترین کاربرد را دارد. در سبک هرات تنوع رنگی بیشتر بوده و رنگهای فرعیتر نظیر قرمز، سبز ماشی، آبی آسمانی و فیروزهای، سفید و مشکی به تناوب به کار میروند. در سبک شیراز غلبه رنگ لاجوردی و پس از آن طلایی بسیار شدید است، به طوریکه تا حذف رنگهای دیگر و کمرنگ کردن نقش آنها در حد نقاط کوچک پیش میروند. رنگ سفید در این سبک بهعنوان زمینه نقوش به کار میرود.
کاربرد بیش از اندازه رنگ آبی لاجوردی با توجه به آرامش و سردی رنگ آبی القاءکننده حالت قداست هرچه بیشتر در اثر است که در سایر هنرهای این دوره نیز برای القای چنین تاثیری به کار رفته است. رنگ طلایی رنگ دوم غالب است که با توجه به نورانی بودن آن در عینحال هم جلوه روحانی تزئینات را تشدید کرده است و هم حالت تزئینی و تجملی به اثر میبخشد. سردی آبی با گرمی طلایی و همچنین رنگ نخودی زمینه کاغذ، تضاد زیادی را پدید میآورد که به زیبایی اثر کمک میکند (رهنورد، 1388: 83).

فصل سوم
معرفی و تحلیل سرسورههای قرآنهای آستان قدس رضوی

3-1- سرسوره
تزئین سرفصل کتب و مخصوصاً قرآنها که شاید از نخستین مشغلههای مذهب بود، در نخستین سده هجری آغاز شد. در آغاز دوران اسلامی ابتدا از تذهیب به منظور تعیین سرسورهها، جزوات، ختم آیات و غیره استفاده شد و کاتبان با عمل تذهیب در قالب اشکال هندسی، گیاهی، ستارگان، گل و بوته، شاخهها و برگها، انواع ترنج و غیره و با استفاده از رنگهای طلا، لاجورد، شنگرف و سبز، تزئین میکردند. تمامی قرآن به جز صفحات آغازین و آخر به طور یکسان صفحهآرایی میشدند، تزئینات و آرایش سرسورهها این نظم کلی را تغییر میداد. در مواردی سرسورهها در داخل جداول ساده منقوش، با خط و رنگی متفاوت و از خط متن درشتتر، نوشته میشدند.
به استناد آثار به جای مانده از قرآنهای خطی، اولین قسمتهایی که قابلیت تزئین یافتند، سرسورهها بودند. (چنانکه در نسخ علمی نیز «عناوین» را با رنگی به جز رنگ متن مینوشتند) کتیبه سرسورهها در ابتدا به خط کوفی، بدون اِعراب و اعجام و با قلم زر و عمدتا با تحریر مشکی یا قهوهای نوشته میشدند و شامل عنوان سوره، عدد آیات و گاه محل نزول آن بود. در اکثر قرآنهای موجود، موارد یاد شده در یک قاب مذهّب با حاشیه گرهچینی، تزئینات گیاهی زمینه و یک تزئین تشجیر (تزئین گیاهی انتهای سرسورهها) در جهت مخالف عطف به انتهای آن افزوده شده است (افروند، 1380: 63).

3-1-1- سرسوره قرآنهای سده نخستین اسلامی و دوره عباسی
در نمونه 3-1 هیچگونه تزئینی که نشان خاصی برای آغاز سوره باشد دیده نمیشود، تنها تزئین آن جدول مرصع اطراف صفحه به طلا و تحرير و شنگرف است.

شکل 3-1 قرآن خطي شماره 3382، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: منسوب به حسين بن علي (ع)، پوست نخودي رنگ، ‎۸ ورق پوست و ‎۵ ورق کاغذ بدرقه، طول: ‎۱۷، عرض: ۵/‎۱۰، محل نگهداری: کتابخانه مرکزي آستان قدس رضوي

در نمونه 3-2 از هیچ تزئینی برای عنوان سرسوره استفاده نشده و عنوان سوره به همراه تعداد آیات آن با مرکب شنگرف نگارش یافته و بدین شکل آغاز سوره از بقیه متن متمایز گردیده است.

شکل 3-2 قرآن خطي شماره 18، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: علي بن ابيطالب (ع)، پوست آهو نباتی، ‎۱۴۰ورق، طول: ‎۴۷، عرض: ‎۳۵، محل نگهداری: کتابخانه مرکزي آستان قدس رضوي

در نمونه 3-3 سرسوره تنها شامل عنوان سوره و تعداد آیات آن به قلم کوفی میشود که با مرکبی غیر از مرکب متن نگارش یافته و تحریر شده است. نام سوره در اینجا با رنگ سبز و عدد آیات با قرمز شنگرف کتابت شده است.
رنگ مورد استفاده: سبز، قرمز

شکل 3-3 قرآن خطي شماره 28، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری،

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درمورد عصر تیموری، مکتب هرات، تاریخ هنر، قراقویونلو Next Entries منبع پایان نامه درمورد آستان قدس رضوی، کتابخانه مرکزی