منبع پایان نامه درمورد امام صادق، جری و تطبیق، ظاهر و باطن، محکم و متشابه

دانلود پایان نامه ارشد

، ابن تیمیه را از این جهت که تأویل را شامل تمامی آیات قرآن ، اعم از محکم و متشابه می‏داند و نیز آن را حقیقتی ورای مفاهیم و عبارات شمرده، تایید می‏کند، از آن جهت که آن را عین خارجی محض می‏شمرد، مردود می‏داند.
به نظر علامه‏، عین خارجی مصداق است نه تأویل. تأویل در نظر علامه، حقیقتی خارجی در بستر زمان و مصالح واقعی و اهداف و مقاصد معینی است که از رهگذر تکالیف و احکام و حکمت‏ها و پندها و آداب و رسوم مطرح شده در قرآن و حتی داستان‏ها و اخبار گذشتگان که در قرآن به آن‏ها اشاره شده تحقق می‏یابد. به نظر طباطبایی، تأویل نوعی مفهوم نیست که با الفاظ فهمانده شود، بلکه امری خارجی و فراتر از آن است که در حیطه الفاظ در آید. خدای سبحان تنها جهت تقریب به ذهن انسان‏ها، آن امور متعالیه را در قالب الفاظ قرار داده و مقید به آن نموده است؛ همانند امثال که به فراخور فهم شنونده ذکر می شود، تا به واسطه آن‏، به مقصود کلام نزدیکتر شود و مطلب برای شنونده آشکار گردد.
این نظر علامه ناظر به تأویل قرآن است، در غیر این صورت، علامه خود در ذیل بسیاری از آیات، به روایات جری و تطبیق اشاره نموده است. یعنی مفاد برخی از روایات را بیان مصداقی آیات دانسته است. به هر حال تأویل در نظر وی و سایر علمای شیعه، حقیقتی خارجی است (بهجت‏پور، 1392: 8-1).

2-1-3. تنزیل – تأویل
تأویل مصداقی شیعه با واژه تنزیل ادامه دارد توضیح مطلب آن که آیات قرآن در اغلب موارد در کنار حادثه‏ها نشسته و معطوف به نیاز‏ها و پیشامدها و وقایع اتفاقیه بوده‏است. به تعبیر بهتر، راهبرد قرآن تربیت و دستگیری بشر در عرصه واقعیت زندگی و در مسیر تکامل و سعادت او است، قرآن به همین منظور معارف بلند و دستورات تعالی بخش خود را در چارچوب تربیت جامعه تنظیم نمود.
قرآن رسالتی جهانی دارد کتابی جهانی برای همه بشر است: «و ما أرسلناکَ الّا کافّهً لِلناسِ بَشیراً و نذیراً و لکنَّ أکثر الناسِ لا یعلمونَ»؛ و [ما] در هيچ شهرى هشداردهنده‏اى نفرستاديم جز آنكه خوشگذرانان آنها گفتند ما به آنچه شما بدان فرستاده شده‏ايد كافريم (سباء، 34: 280) و پیامبر اکرم(ص) آخرین ارتباط وحی در رسالت با انسان‏ها بود: «ما کانَ محمدٌ أبا أحدٍ مِن رجالِکُم و لکن رسولَ اللهِ و خاتَم النَبیینَ و کانَ اللهُ بِکُلِّ شیءٍ علیماً»؛ و در خانه‏هايتان قرار گيريد و مانند روزگار جاهليت قديم زينتهاى خود را آشكار مكنيد و نماز برپا داريد و زكات بدهيد و خدا و فرستاده‏اش را فرمان بريد خدا فقط مى‏خواهد آلودگى را از شما خاندان [پيامبر] بزدايد و شما را پاك و پاكيزه گرداند (احزاب، 33: 400)؛ همچنان که از زبان مشترکی به نام فطرت و آفرینش «فَأقِم وجهکَ لِلدینِ حَنیفاً فَطَرَتَ اللهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ علیها لا تبدیلَ لِخلقِ اللهِ ذلکَ الدّینُ القَیِّم و لکنَّ أکثرَ النّاسِ لا یَعلمون» استفاده کرده است. بر این اساس رسالت جهانی و دائمی این کتاب آسمانی اقتضا دارد که جامعه معاصر نزول را جامعه مَثَل و نمونه به حساب آوریم که خدای متعال بیانات جاودانه خود را در قالب داوری و اظهار نظر در مسائل آنان ابراز فرموده است و امروز باید با پل زدن از آن جامعه به شرایط حال، داوری‏ها و نظرات قرآن را به ساحت جوامع جدید کشاند و اگر قرآن مخصوص موارد مستقیم و تنزیلات آیات بود با مرگ آن نقش آفرینان و گذشت حادثه‏ها، کتابی مرده و کهن می شد و با آیندگان به گفتگو نمی‏نشست و کلام فصل و فرقان آدمیان در گذر زمان نبود. برای آن که قرآن شاداب و زنده باشد لازم است تا صفات ذکر شده در آیات بر افراد و اقوام مشابه «تطبیق» شود و احکام ذکر شده در آیات بر اینان نیز «جریان» یابد امکان تأویل‏پذیری قرآن نیز در زمینه تحقق همین هدف است.
یکی از اقسام تأویل در دیدگاه شیعه، گذراندن خطاب آیه از موارد تنزیلی، به موارد مشابه و تطبیق حکم آیات بر آیندگان است. از تنزیلات یعنی اقوام و گروهی که آیات به مناسبت داوری و گفتگو درباره آنان نازل شده با عنوان «ظاهر قرآن» و ا اقوام و گروهی که به دلیل توافق رفتار و صفات آنان با اقوام گذشته، آیات بر آن‏ها تطبیق می گردد با نام «باطن قرآن» یاد می شود و عملیات تأویل سیری است که «تأویل گر» میان ظاهر آیه و باطن آن کرده و آیه را از توجه به ظاهر به تطبیق بر باطن بر می‏گرداند (بهجت‏پور، 1392: 8-1).

2-1-4. شواهد قرآنی تأویل
واژه «تأویل» در 17 جا از قرآن به کار رفته است و در پاره‏ای از موارد موافق با تأویل به معنای بیان مصادیق و موارد مخفی است. تعبیر خواب‏ها که در چند آیه از آن با عنوان «تأویل» نام برده شده از این قبیل است. حضرت یوسف(ع) خواب دید خورشید و ماه و یازده ستاره بر او سجده کردند. یکی از هم‏بندی‏های وی در زندان خواب می‏بیند که در حال گرفتن آب انگور است و دیگری خواب می‏بیند که بر بالای سرش طبق نانی می‏برد که مرغان هوا از آن با منقار می‏خورند. وقتی خواب اول تعبیر می‏شود و پدر و مادر و یازده برادر حضرت یوسف(ع) در برابرش خضوع می‏کنند از این حادثه با عنوان تأویل خواب یاد می‏شود: «و رفعَ أبَوَیهِ علی العرشِ و خرّوا لهُ سُجَّداً و قالَ یا أبَتِ هذا تأویل رُءیایَ مِن قبلُ قد جعلَها ربّی حَقّاً و قد أحسَنَ بی ءاذ أخرَجنی مِنَ السِّجنِ و جاءَ بِکُم مِن البَدوِ مِن بعدِ أن نَزَغَ الشَّیطانُ بَینی و بَینَ ءاخوَتی ءانَّ ربّی لطیفٌ لِما یَشاءُ ءانَّهُ هوَ العَلیمُ الحَکیم»؛ و پدر و مادرش را به تخت برنشانيد و [همه آنان] پيش او به سجده درافتادند و [يوسف] گفت اى پدر اين است تعبير خواب پيشين من به يقين پروردگارم آن را راست گردانيد و به من احسان كرد آنگاه كه مرا از زندان خارج ساخت و شما را از بيابان [كنعان به مصر] باز آورد پس از آنكه شيطان ميان من و برادرانم را به هم زد بى گمان پروردگار من نسبت به آنچه بخواهد صاحب لطف است زيرا كه او داناى حكيم است  (یوسف، 12: 100) و هنگامی‏که یوسف از اتفاق پنهانی ورای خواب‏های هم‏بندی‏‏هایش پرده بر می‏داشت. از آن با همین عنوان یاد می‏کرد: «یا صاحِبَیِ السِّجنِ أمّا أحدکما فَیَسقی رَبّهُ خَمراً و أمّا الآخَرُ فَیَصلَبُ فَتأکُلُ الطَّیرُ مِن رأسه قَضیَ الأمرُ الّذی فیهِ تَستَفتیان»؛ اى دو رفيق زندانيم اما يكى از شما به آقاى خود باده مى‏نوشاند و اما ديگرى به دار آويخته مى‏شود و پرندگان از [مغز] سرش مى‏خورند امرى كه شما دو تن از من جويا شديد تحقق يافت (همان: 41) خدمت پادشاه کردن اتفاقی بود که در ظاهر خواب هم‏بندی نیامده بود. او در خواب، آب گرفتن انگور دیده بود و معبّر (حضرت یوسف) دلالت خواب را از این ظاهر به آن اتفاق پنهان در بطن خواب برگرداند. رابطه طبق نان و مرغان هوایی که با منقار از آن نان‏ها می‏خورند و مصلوب شدن بیننده خواب نیز از همین قرار است برخی دیگر از آیات هفده‏گانه را نیز را می‏توان بر همین معنا از تأویل حمل کرد.
علامه طباطبایی نیز می نویسد: «ءانَّ لِلقرآنِ اِتساعاً مِن حیثُ انطباقهِ علی المصادیقِ و بیانِ حالِها فالأیهً منه لا یختَصُّ بِموردِ نزولِها بل یجری فی کلِّ موردٍ یتَّحِدُ معَ موردِ النزولِ ملاکاً کالأمثال الَّتی لا تَختَصُّ به مواردها الأوَّل بل تَتَعَدّاها الی ما یُناسِبُها ، و هذا المعنی هو المُسَمَّی بِجَریِ القُرآنِ» (طباطبایی ، ج 3، 1374 : 67).
پس تأویلی که در برابر تنزیل است و از نوع جری و تطبیق آیات بر مصادیق و موارد پنهان در زمان‏های متاخر از نزول است، ریشه و اصل قرآنی دارد و امری بر گرفته از ذوق و مشرب شیعه نیست.

2-1-5. مستندات روایی تأویل
در اینجا به چند روایت که فرایند مزبور را توضیح می‏دهد اشاره می‏شود: امام صادق(ع) می‏فرمایند: «انَّ القرآنَ حیٌ لَم یَمُت و انَّه تجری کما یجری الّلیل و النّهار و کما تجری الشَّمسُ و القَمر و یجری علی آخرنا کما یجری علی أوَّلِنا» (مجلسی، ج 35، 1381: 453). جریان خورشید و ماه و شب و روز امری مستمر است و تکرار گذشته نیست هر نورافشانی و گرما‏بخشی و روشنی و تاریکی‏، اموری در حال تجدید و نو شدن هستند. تشبیه قرآن به ماه و خورشید و شب و روز کنایه از آن است که قرآن مانند پدیده‏های حیاتی مزبور دائما در حال تأثیر‏گیری است و این تأثیر‏گیری‏ها هم نو به نو می‏گردد. همانطوری که قرآن در گروه اول از مخاطبان قرآن جریان داشت، بر گروه‏های دیگر هم جریان دارد؛ یعنی به نظر امام صادق(ع) باید دائماً خود را تحت داوری قرآن کریم ببینیم‏، همان‏گونه که مخاطبان اول آیات چنین بودند (بهجت‏پور، 1392: 8-1).
از امام صادق(ع) سوال شد: چرا قرآن با تکرار درس و بحث کهنه نشده‏، بلکه بر تازگی آن افزوده می‏شود؟
امام فرمودند: «لِأنَّ اللهَ تبارکَ و تعالی لم یجعَلهُ لِزمانٍ دونَ زمانٍ و لا لِناسٍ دونَ ناسٍ و هوَ لِکلِّ زمانٍ جدیدٌ و عندَ کلِّ قومٍ غَضٌّ الی یوم القیامهِ»(مجلسی، ج 92، 1381: 15).
فضیل بن یسار می‏گوید: از امام باقر (ع) در مورد معنای روایت رسول خدا(ص) « وَ ما مِن القرآنِ آیَهً ءالّا وَ لَها ظَهرً وَ بَطنً » سوال کردم‏، فرمود: « ظَهرهُ [تَنزیلُهُ] وَ بَطنهُ تأویلهُ وَ مِنهُ ما قَد مَضَی وَ مِنهُ ما لَم یَکُن یَجری کَما تَجری الشّمسُ والقَمَرُ …» ملاحظه می‏شود که در این روایت «تنزیل» با ظاهر آیه و تأویل با «باطن» آیه مرتبط شده است (مجلسی، ج 89، 1381: 97 ، حدیث 64). ظاهر قرآن یعنی تنزیل و باطن یعنی تأویل آن. این واژه‏ها مفاهیم و مصادیق موجود در ظاهر و باطن آیات را شامل می‏شوند.
نویسنده تفسیر عیّاشی به نقل از امام باقر(ع)می‏نویسد: «و لو أنَّ الآیهَ اذا نزلَت من قومٍ ثم ماتَ اولئک القومُ ماتَتِ الأیهُ و لما َبقِیَ مِنَ القرآنِ شیءٌ و لکنَّ القرآنَ یجری أوَّله علی آخَرِه مادامَتِ السَّماواتُ و الأرضُ و لکلِّ قومٍ آیهٌ یَتلونَها، هُم مِنها مِن خَیرٍ أو شَرٍّ» (عیّاشی، 1380: 10).
در این روایت ضرورت گذر از ظاهر به باطن و از تنزیلات به تطبیقات – تأویلات- اعم از مفتهیم و مصادیق مورد توجه قرار گرفته و این‏که شادابی و حیات و جاودانگی قرآن در تطبیق دائمی و مستمر آیات بر اقوام و گروه‏های جدید است‏، به عبارتی دیگر تطبیق آیات حتی منحصر به زمان حضور ائمه اطهار نیست، بلکه ضرورتی جاودانه و مستمر است. به هر حال‏، دامنه تأویل در این اصطلاح‏، بسیار گسترده و ضامن عمومیت و شمول جاودانگی و ثمربخشی دائمی قرآن است (بهجت‏پور، 1392: 8-1).
2-1-6. رابطه تأویل با تفسیر
نسبت تفسیر با تأویل به معنای جری و تطبیق‏، از میان «نسب اربعه منطقی»‏، نسبت تباین است؛ یعنی هیچ مصداقی از تفسیر تأویل نیست زیرا حوزه تفسیر مربوط به فهم معانی و دلالت و تأویل مربوط به حوزه مصادیق و موارد است (همان: 8-1).

2-1-7. شرایط تأویل
تأویل هم مانند هر پدیده و پیشامد ادبی، محصول شرایطی خاص است که اگر به آن‏ها دقت نشود نه تنها تأویل یک سو و جهت‏گیرانه را منجر می‏شود بلکه از سوی دیگر به ساختار و مفهوم یک متن یا هر سخن تأویل‏پذیری آسیبی جدی وارد می‏کند.
در وهله اول‏، برای تأویل هر متن لازم است به خود آن متن یا اثر مورد نظر رجوع شود. به معنی واضح‏تر آن یعنی این‏که از هرگونه دخالت نظر و یا غرض شخصی به دور باشد؛ و به آن دسته عقائد و پیش داوری‏هایی که خارج از محدوده آن اثر یا متن را شامل می‏شود دوری گزید (احمدی 1378: 509).
از جمله شرایط دیگر تأویل رعایت نهایت نزدیک بودن میان به ظاهر و باطن یک متن یا سخن است چرا که بسیاری از بدفهمی‏ها ناشی از تأویل نادرست است‏، به این معنی که گاهی آن دلالت ظاهری و باطنی که از یک کلام یا متن دریافت می شود با تأویل نادرست موجب عدم تناسب و مفهومی درست می‏شود (یزدی ، 1387 : 122).
به بیان دیگر مثلا اگر در زبانی که در آن هر واژه یا کلمه یک معنای واحد و هر جمله یک معنای صریح و هر متن یک دلالت واحد دانسته باشد این تأویل بازتابی دقیق و عالی از ساختار واقعیت در آن کلام یا متن را دارد (احمدی، 1378 : 624 ).
2-1-8. ضرورت تأویل
ضرورت تأویل درست از آن جایی شروع می‏شود که حرفی در

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درمورد اسماعیلیه، وجود خارجی، وجود ذهنی، معرفت‏شناسی Next Entries منبع پایان نامه درمورد کتاب مقدس، صاحب نظران، ظاهر و باطن، علوم انسانی