منبع پایان نامه درباره مکان گزینی، فعالیت های اقتصادی، عوامل طبیعی

دانلود پایان نامه ارشد

شوند. مراکز اقتصادی مانند بازارها نیز عناصر متشکله خود را به عمق زمین متوجه می کنند تا از مزایای آن در فصل سرد و گرم بهره مند شود.
ارتفاع مکان هم به عنوان یک از اشکال ناهمواری در ایران نقش عمده ای در پراکندگی جمعیت و مراکز مسکونی اعم از شهری و روستایی و روابط بین آنها دارد، زیرا به عنوان عامل تعدیل کننده آب و هوای ناحیه ای توجیه می گردد و در توزیع جمعیت و مکان گزینی مراکز شهری و روستایی نقش به سزایی دارد. کوهستانی بودن کشور با توجه به تنوع شکل ناهمواری ها و در رابطه با ارتفاع و جهت آن موجب توزیع ناهماهنگ شهرها و روستاهای ایران شد است. ساختار جمعیتی و اقتصادی اینگونه شهرها و روستاها نوع روابط و میزان آن را نیز مشخص می دارد.
از جمله عوامل دیگری که در ارتباط با عرض جغرافیایی و ارتفاع مکان در شکل گیری و استقرار مراکز شهری و روستایی ایران سهم به سزایی دارد آب و هواست. قرار گرفتن ایران در کمربند خشک نیمه حارخ و مجاورت نواحی جنوبی آن با مناطق گرماخیز عربستان به همراه دشت های وسیع بیابانی و مناطق کوهستانی مرتغع البرز و زاگرس ویزگی اقلیمی و ساختار فیزیکی، اقتصادی و اجتماعی گوناگونی را برای شهرها و روستاها به وجود آورده، چنین ساختاری موجب شده است روابط شهری و روستایی نیز از منطقه‎ای به منطقه دیگر متفاوت باشد و شیوه خاصی از روابط شهری–روستایی در مناطق مختلف جغرافیایی مشور حاکم باشد.
صرف نظر از بعضی قسمت های کوچک، ایران که دارای مشخصات اقلیمی خشک و بری گرمسیری آسیاست، بیابان های مرکزی دارای اقلیم خشک و صحاری گرمسیری و بارندگی کم و ناچیز است که مقدار سالیانه آن از 100 میلیمتر هم کمتر است. آب و هوای سواحل خلیج فارس و دریای عمان در ردیف اقلیم‎های خشک گرمسیری با تابستان گرم و زمستان ملایم و بارندگی کم است که فقط در زمیتان می بارد. حاشیه و دامنه شمالی البرز در کنار دریای خزر دارای رطوبت اقلیم های استوایی و بارندگی آن از 500 میلیمتر می گذرد. جلگه ها و دامنه های زاگرس که به طرف عراق است دارای آب و هوای گرمسیری و 450 میلیمتر بارندگی است. کوهستان های جنوب غربی ایران و گردستان و بختیاری و فارس دارای اقلیم استپهای کوهستانی و در بعضی نقاط دارای اقلیم جنگل های کوهستانی هستند ولی در طرف مغرب ملایم‎تر و در طرف مشرق خشک تر و بری است.
بنابراین تنوع شرایط اقلیمی ایران در توزیع مراکز معیشتی اعم از شهری، روستایی و یا عضایر با اشکال مختلف مؤثر بوده است. در فلات ایران زندگی و آثار آن اساساً متمرکز در کوهپایه هاست و مرطوب ترین و پرگیاه ترین آن کرانه های دریای خزر از تالش تا گرگان است. علاوه بر آن تمامی مغرب و شمال غرب و شمال شرق و جنوب قلمرو دره ها و حوضه های حاصلخیزی است که مراکز سکونتی را در خود جای داده است. رشته کوه های البرز در شمال سدی است در مقابل ابرهایی که از دریای مازندران می آید و به همین دلیل در جبهه شمالی آن بارندگی بیشتر و مرطوب تر است و این امر شرایط مساعدی را ایجاد نموده است که جمعیت کثیری را در خود جذب نماید و مراکز تجمعی شهری و روستایی را در بستر خود جایگزین سازد در حالی که در جبهه جنوبی به خصوص هرچه به طرف مشرق می رویم خشک تر می شود و از تعداد مراکز سکونتی کاسته می گردد. رشته کوه های زاگرس با جهت شمال غربی به جنوب شرقی نیز در مقابل ابرهایی که از دریای مدیترانه و اقیانوس اطلس می آیند موجب سرسبزی جبهه غربی آن شده و استان‎های پرجمعیتی را به وجود آورده است در حالی که در شرق زاگرس و به طرف داخل آن به تدریج که از راه شکاف کوه های منفرد مرکزی به طرف مشرق می رویم موقعیت خشک و کویری می شود.
در واقع میزان بارندگی در ایران که ارتباط نزدیکی با نحوه شکل گیری و جهت یابی و ارتفاع ناهمواری‎های البرز و زاگرس و کوه های منفرد مرکزی و شرقی دارد تأثیر آشکاری بر مکان گزینی شهرها و روستاها و محیط زندگی آنان گذارده است. وجود کویر بزرگ داخلی و صحاری مرکزی ایران موجب شده است که در این قسمت از کشور جمعیت فوق العاده کمی تمرکز یابد، به طوری که حتی نواحی آباد پیرامون کویر به علت عدم ریزش های جوی از کم جمعیت ترین تقاط ایران محسوب می شوند و تعداد مراکز شهری و روستایی آن در مقایسه با دیگر نواحی کشور بسیار محدود و ناچیز است.
آنچه که در رابطه با عوامل طبیعی در برقراری روابط شهر و روستا به مانند دیگر عوامل طبیعی می تواند کمک نماید و مؤثر وافع شود، نحوه عملکرد پسکرانه های زراعی شهرهاست. بعضاً ممکن است روستاهای پیرامونی شهرها چنین پسکرانه هایی را تشکیل دهند. در این مناطق به علت دارا بودن شرایط مساعد و خاک حاصلخیز، امکان کشت و زرع میسر است، مناطق شمالی ایران برای کشاورزی استعداد بیشتری دارند و سواحل دریای مازندران با رطوبت کافی خود اراضی مستعد کشاورزی را به وجود آورده است که در آن زراعت مرطوبی گرمسیری و برنج کاشته می شود. در قسمت کوهستانی آذربایجان که منابع آب کافی است محصولات مختلف کشاورزی، میوه و غلات به عمل می آید. در خراسان علاوه بر زراعت آبی در اغلب دره‎ها اراضی وسیع دیم زار دیده می شود و نواحی جلگه ای خوزستان که مستعد کشاورزی است. از مناطق جاذب جمعیت به شمار می آید و اراضی زراعی و قابل کشت روستاهای این نواحی در تأمین منابع غذایی شهرهای مستقر در آنها سهم بسزایی داشته است، که با یکدیگر در ارتباط و پیوند می باشند. مناطق حاصلخیز عمدتاً از مزایای راه یابی و دفاعی مساعدی برخوردارند و در این مناطق است که قدم های اولیه برای ایجاد شهرها برداشته می شود، به عبارت دیگر با توجه به امکانات بالقوه ای که در مناطق حاصلخیز دیده می شوند با در نظر داشتن امکانات دسترسی و دفاعی، شهرها رونق یافته اند و در طول زمان محلی آرام و غنی را برای رشد و توسعه فرهنگ ایجاد نموده اند.
شهرهای ایران عمدتاً پسکرانه هایی را احاطه کرده اند که موضع آنها دارای ویژگی های طبیعی زمین و برخورداری از امکانات راه یابی، دفاعی، زراعی و آبرسانی بوده است و انتخاب محل شهرها از آگاهی های عمیق نسبت به روستاها و محیط پیرامونی، خود صورت گرفته است به طوری که کلیه شهرهای ایران ضمن شکل پذیری از پسکرانه های طبیعی خود موجب شکل دهی و سازمان بخشی به روستاها و شهرک های حوزه نفوذ خود نیز شده اند و آنها را تحت کنترل خود در آورده اند و گاهی این تأثیرگذاری تا حدی است که کلیه پدیده های اقتصادی، اجتماعی و مورفولوژی مناطق نفوذی را در بر می گیرد و یک نوع وابستگی عمیق بین شهر و روستا و حوزه های نفوذ به وجود می آورد و رشد و توسعه آنها عموماً به اتکای منطقه متعلق به خود است و شدت و ضعف توسعه یابی آن در عین حال که از نوسانات روند بازرگانی میان شهری و منطقه ای و میان کشوری پیروی می کند تابعی از شرایط اقتصاد کشاورزی و دامپروری محلی نیز می باشد. بررسی محصولات کشاورزی و صنعتی مورد معامله و توجه به انواع و تعداد بیشه ها نشان دهنده وابستگی شدید بین شهر و روستا می باشد و این امر از طرفی نمایانگر تأثیرپذیری متقابل بین مراکز شهری عمده و شهرک ها و روستاهای پراکنده خواهد بود. از سوی دیگر مراکز شهری عمده به لحاظ علاقه مندی به ایجاد رفاه و بهزیستی قشرهای مرفه تر به جستجو و کشف مناطق زیبای طبیعی و نقاط مسکونی خوش آب و هوا می پردازند و پاره ای از عناصر شهری را که بیشتر جنبه رفاهی دارند به این مراکز سکونتی انتقال می دهند. با این بررسی می توان نتیجه گرفت که خصوصیات محیط طبیعی ایران و مراکز شهری و روستایی آن در سه بخش شمال، مغرب و شمال غرب توزیع یابد، به طوری که اگرخط فرضی از تربت حیدریه به سبزوار و شاهرود و دامغان و سمنان و تهران، قم و یزد و از آنجا در امتداد نصف النهار 5/53 درجه به ساحل خلیج فارس بکشیم ایران را به دو بخش پرجمعیت و کم جمعیت تقسیم کرده ایم. که بیشترین و متراکم ترین مراکز شهری و روستایی در بخش غربی آن واقع است و در بخش کم جمعیت آن تعداد شهرها و روستاها محدودند. به عبارت دیگر تنوع و اختلاف شرایط محیط طبیعی ایران و ناهمگونی بهره بداری از منابع طبیعی موجود در آن موجب شده است که در نواحی مختلف آن نوعی از فعالیت های وابسته به امکانات محلی و ناحیه ای حاکم باشد به طوری که بین نواحی جلگه ای و ساحلی کشور با نواحی کوهستانی و بیابانی مرکزی کشور تفاوت های چشمگیری محسوس است و هر چه از طرف شمال غرب کشور به جنوب شرق پیش برویم شرایط محیطی، اقتصادی و اجتماعی تغییر حاصل کرده است و به دنبال آن مراکز استقرار جمعیتی اعم از شهری و روستایی، فعالیت های اقتصادی شکل مخصوص به خود را می‎گیرد. اثرات این شرایط خاص به نحو آشکاری در توزیع و شکل شهرها و روستاها و نقش و وظایف آنها و نوع معیشت و جمعیت آنها کاملاً مشهود است (رضوانی، 1381، ص84).

2-8 نقش عوامل اقتصادی در برقراری روابط شهر و روستا
از عوامل مؤثری که در کنار عوامل طبیعی در تعیین جایگاه و موضع شهر و روستا و رابطه بین آنها نقش دارد، فعالیت های اقتصادی است که مطالعه و بررسی آن منحصر به خود شهر نیست بلکه لازم است که جوانب مختلف منطقه و روستاهای پیرامونی آن را هم دربرگیرد. بنابراین نقش ناحیه ای را در جایگزینی و عملکرد مرکزی شهری نمی توان از نظر دور داشت زیرا تغییرات شرایط محیط طبیعی و اکولوژی انسانی و فعالیت های اقتصادی از شمال غرب به جنوب شرق کشور در استقرار مراکز معیشتی تأثیر نهاده است و اثرات این ویژکی ناحیه ای در نمودهای انسانی و اقتصادی و در مکان گزینی شهرها و نحوه توزیع و شکل‎گیری و گسترش آنها به خوبی مشهود است.
تفاوت های مکانی از نظر توزیع منابع اقتصادی و ثروتی ایران موجب شده است که مراکز معیشتی را به نواحی پیرامونی کشور که از نظر اقتصادی و منابع معدنی و صنعتی غنی تر می باشد، سوق دهد و نابرابری اکولوژیکی بین نواحی پیرامونی با نواحی مرکزی و بخش های کوهستانی و دشت های حاشیه ای آن چه در گذشته و حال نقش بسیار مهمی را برجای نهاده است به طوری که تقریباً بیشتر فعالیت های اقتصادی و سیاسی اجتماعی در نواحی واقع شده در خارج از بخش های مرکزی آن شکل گرفته اند و بیشتر در نواحی پیرامونی کشور دشت ها و جلگه های حاصلخیز آن رونق داشته اند، مکان گزینی مراکز حکومتی چه در قدیم و قرون اخیر مانند اصفهان، قزوین، شیراز، مشهد، تهران و سایر شهرهای عمده از این قانون مندی، تبعیت کرده است و بیشتر در بخش های پیرامونی و نواحی پست جلگه خوزستان و سواحل دریای مازندران و دشت های پایکوهی مجاور کوهستانی استقرار یافته اند.
بنابراین توان اقتصادی بالقوه نواحی محتلف کشور رابطه ی نزدیکی با پراکندگی شهرها داشته و در پاره ای موارد موجب ایجاد آن نیز شده است و با توجه به نوع منابع اقتصادی و ثروتی و تنوع آن به همان میزان و مقدار آن نقش شهری را نیز در ایران تعیین می کند به طوری که شهر نام خود را آن می یابد. مانند شهرهای معدنی، نفتی، توریستی، تجاری و بازرگانی. نقش شهری در حقیقت نوع زندگی و علت وجود را به آن تسهیل می کند این نقش ها که منشأ وجودی شهرها هستند بسیار متنوع و متعدد هستند به طوری که نیازی نیست. آنها را در قبال نقش عمده و غالب روستا یعنی کشاورزی و زراعت قرار دهیم. در واقع آنچه که در رابطه با عوامل اقتصادی شهر را بوجود می آورد و به بافت فیزیکی و ساخت اقتصادی و اجتماعی آن شکل می دهد دارا بودن شرایط و امکانات مساعد اقتصادی است که تا زمان برقراری آن شرایط، شهر به توسعه فضایی خود می افزاید و رونق می یابد و با کاهش و یا از بین رفتن آن نمود خاص اقتصادی شهر نیز رفته رفته ممکن است رو به نابودی برود، «کاسته شده فعالیت اقتصادی و تجاری بندر سیراف به علت تغییر مسیر راه های ارتباطی ساحلی خلیج فارس از این شهر، موجب ویرانی آن شد».
بنابراین از جمله عوامل اقتصادی که شهر را به وجود می آورد و به آن نقش می دهد نوع فعالیت اقتصادی حاکم بر شهر است. این فعالیت ناشی از امکانات مساعد ناحیه ای و روستاهای پیرامونی آن است و در این رابطه عامل ارتباطات و حمل و نقل نقش مهمی را به عهده داشته و دارد زیرا در نقل و انتقال منابع اولیه و کالاهای موردنیاز

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره عوامل طبیعی، محدودیت ها، عوامل طبی Next Entries منبع پایان نامه درباره بندر انزلی، عوامل اقتصادی، محصولات کشاورزی