منبع پایان نامه درباره مورفولوژی، توسعه خود، خلیج فارس

دانلود پایان نامه ارشد

البرز و دره ها و دامنه های کوهستانی زاگرس به واسطه رطوبت کافی خاک‎های خاصلخیز می توان یافت. بی جهت نیست که بیشترین مراکز شهری و روستایی ایران از این ویژگی طبیعی تبعیت کرده و در دامنه های البرز و زاگرس قرار گرفته اند. قسمت عمده زراعت و کشاورزی ایران نیز به وسیله آبیاری انجام می گرد و برای آبیاری از آب های جاری سطحی و آب چشمه ها و کاریز یا قنات ها استفاده می کنند «منابع آب روستاهای مناطق خشک و نیمه‎خشک در گذشته به قنات‎ها و رودخانه‎های فصلی یا دائمی محدود بوده ولی در سال های اخیر با پیشرفت تکنیک احداث چاه‎های عمیق و نیمه عمیق نیز در روستاهای ایران رایج شده که در حال حاضر مهمترین منابع آب روستاها را تشکیل می دهند.» زراعت آبی فقط در قسمت مرتفع کوه ها و دامنه شمالی البرز است برای رشد رستنی ها در نقاط مختلف ایران شرایط متفاوت و مناسب می‎توان یافت، در بعضی نقاط گندم و جو با محصولات گرمسیری و خرما مجاور یکدیگرند. زمین‎های وسیعی که حالت نیمه بیابانی دارند در بعضی فصل ها سبز می شوند که عمدتاً به عنوان چراگاه گلیه‎های بزرگ چادرنشینان محسوب می شوند. این چراگاه ها اکثراً از مناطق حوزه‎ی نفوذ شهرهای متوسط اندام بشمار می روند که نیازهای مواد پروتئینی و گوشتی ساکنین شهرها را تأمین می‎کنند و بیشتر در نواحی نیمه خشک ایران قرار دارند.
عوامل مختلفی مانند موقعیت جغرافیایی، ارتفاع از سطح دریا، شکل ناهمواری، آب و هوا، خاک و پوشش گیاهی و شبکه آبها هر یک به نحوی از انحا در پیدایش، شکل گیری، وسعت و گسترش مراکز شهری و روستایی و تعیین نقش آنها سهم بسزایی داشته اند و تأثیر هر یک از این عوامل چه به صورت مجزا و چه مشترکاً در ارتباط با عملکرد نسبی آنها با شرایط حاکم بر محیط جغرافییایی، سیمای کنونی شهرها و روستاهای ایران را متأثر می سازند، به طوری که این عوامل در ایجاد ارتباط بین مراکز شهری و روستایی ایران نیز نقش داشته و به لحاظ گوناگونی شرایط حاکم، عملکردی متفاوت در برقراری روابط شهر و روستایی ایران به عهده دارند.
عموماً مراکز تجمع انسانی اعم از شهر و یا روستا به وسیله موقع جغرافیایی تحت عنوان موقع عمومی و خصوصی مشخص می شوند. موقع عمومی یک شهر و یا روستا قلمرو جغرافیایی وسیع و یا بعضاً محدودی را دربر می گیرد که دارای وحدت جغرافیایی است و موقع خصوصی شهر و یا روستا که محل آن است بر بستر طبیعی خود منطبق است و ضمن اینکه با طول و عرض جغرافیایی نیز نشان داده می شود عوارض طبیعی از جمله کوهستان ها، جلگه ها و اراضی بایر و رودخانه ها موضع آن را مشخص می دارند.
عرض جغرافیایی که بیانگر موقع خصوصی یک شهر و یا روستا نیز می باشد در چگونگی توزیع شهرها و روستاهای ایران نقش داشته و پراکندگی ناهماهنگ شهرها و روستاها و جمعیت آنها و چگونگی روابط متقابل بین آنها از این عامل متأثر بوده و با آن ارتباط دارد. به موازات افزایش عرض جغرافیایی و دور شدن از نواحی گرم و خشک ایران و نزدیک شدن به نواحی معتدل و عرض های میانه با کاهش درجه حرارت و افزایش میزان مناسب زیست محیطی فعالیت های شهری و روستایی چشمگیرتر است و ارتباط بیشتری بین مراکز شهری و روستایی جهت مبادله مازاد محصولات و تأمین نیازمندی های ساکنین دو جامعه برقرار است. از این رو می توان گفت با افزاش عرض جغرافیایی میل به اسکان به صورت اشکال شهری و روستایی زیاد می شود و بر تعداد مراکز معیشتی شهری و روستایی افزوده می شود. این پدیده بیانگر این واقعیت است که وجود آب کافی و اعتدال هوا در عرض های جغرافیایی بالای ایران موجب جذب جمعیت بیشتری نسبت به دیگر نواحی شده است و با برقراری امکانات طبیعی و انسانی اقتصادی مکان هایی را جهت استقرار مراکز شهری و روستایی به خود اختصاص داده است.
در ایران اصولاً هرجا که روستایی پا گرفته، قطعاً منبع آبی وجود داشته و به یقین توسعه روستاها تا حدود زیادی با میزان و کیفیت آب و در مراحل بعدی با زمین و تکنیک انسان ها مرتبط بوده است و عرض های جغرافیایی بالای ایران به مراتب بیش از عرض های پایین آن از چنین امکانات طبیعی بهره مند است.
موقع عمومی و موقع خصوصی یک شهر و یا روستا می تواند در زندگی داخلی و ارتباطات خارجی آن بسیار مؤثر واقع شود، چنین امکانات مناسبی موجب تسهیل در امر ارتباط می شوند و در واقع آن را به وجود می آورند و با برقراری روابط بین مراکز شهری و روستایی و امر داد و ستد موجب توسعه خود نیز می شوند، به طور مثال شهر رشت استقرار و توسعه خود را ناشی از موقعیت مناسب دشت گیلان به دست آورده است و دیگر مراکز شهری کوچک و روستاهای واقع شده در این دشت از مناطق نفوذی این شهر به شمار می آیند که نواحی مساعد کشاورزی، به عنوان پسکرانه ای برای آن محسوب می شوند.
علاوه بر این موقع عمومی یک شهر در واقع نقش آن را نیز تعیین می کند و توان خدمات رسانی آن را به روستاهای مجاور و حتی شهرهای پیرامونی آن مشخص می سازد مثلاً قرار گرفتن شهرهای خرمشهر، بندرعباس در سواحل خلیج فارس نقش تجاری به آن داده و شهرهای شمالی ایران مانند بندر انزلی، رامسر، چالوس، بابلسر و نظایر آنها، در ارتباط با واقع شدن در سواحل دریای مازندران نقش توریستی آنها نسبت به نقش‎های دیگر برتری دارد و یا شهر گرگان که بعلت موقعیت آن در یک منطقه کشاورزی، نقش کشاورزی به خطر گرفته است (پطرف، م. پ، ترجمه گل گلاب، 1350، ص179).
از دیگر عوامل مؤثری که در تعیین مکان شهرها و روستاها نقش دارد، تبعیت از ویزگی های مساعد مورفولوژیکی زمین و شکل ناهمواری هاست. به طوری که این امر نه تنها دریافت فیزیکی و چهره خارجی شهرها و روستاها و حتی نقش آنها تأثیر گذارده است بلکه نحوه ایجاد ارتباط آنها و نوع آن را نیز مشخص می سازد، به طور مثال حد بنادری که در مصب رودخانه هایی که به دریا می ریزند با حد اعلای قلمرو ردیا مطابقت می کند و این شکل طبیعی نقش آن را نیز تعیین می کند. به طوری که شهرهای بندری که در مرز خاک و آب واقع اند عملکردشان در ارتباط با امورد تجاری به ویژه واردات و صادرات کالا و توریسم از دیگر شهرها چشمگیرتر است. معمولاً روستاهایی که در مجاورت چنین شهرهایی قرار گرفته اند و یا در سواحل دریاها واقع شده اند، با بهره گیری از امکانات طبیعی و مورفولوژیکی خود نقشی را برعهده خواهند گرفت که در رابطه با شرایط حاکم بر منطقه تحکیم می بخشد.
حد شهرک‎های پای کوهی و یا روستاهای میانکوهی نیز معمولاً با وضع شیب ناهمواری های محلی مطابقت دارد. شهرها و روستاهایی که محل و مکان آنها در یک دره در استان اصفهان از جمله شهرهای میان دره ای ایران به شمار می آید که توسعه خود را در اینگونه شهرها عامل ناهمواری و شیب از مهم ترین عوامل تعیین کننده سمت توسعه شهر به شمار می رود و توسعه فضایی و فیزیکی شهر محدود و بطئی است و قویاً تحت تأثیر مورفولوژی و توپوگرافی محل می باشد. در این مناطق معمولاً دره های مجاور شهر (اگر وجود داشته باشند) به صورت زمین های نسبتاً مسطح و مناسب به سطوح شهری تبدیل می شوند. متأسفانه گاهی این محدودیت ها و موانع باعث می شوند که شهر بر روی زمین های کشاورزی و زراعی که اندک و محدودند، گسترش یافته و روز به روز از زمین های مزروعی ارزشمند کاسته شود. در چنین شرایطی تا آنجا که شیب زمین اجازه دهد باید عملیات خاکبرداری و یا ایجاد سطوح تراس مانند، شهر را برروی دامنه ها گسترش دهند (زمردیان، 1374، ص10).
روستاهای واقع در این ناحیه نیز همانن شهر به تبعیت از شکل زمین و در مجاورت راه ارتباطب موجود استقرار یافته و به لحاظ محدودیت زمین در طرفین دره مذکور گسترش آنها به صورت طولی بوده، به طوری که تعداد زیادی از روستاها را در خود ادغام کرده و امروزه اینگونه روستاها به عنوان محلاتی از شهر خوانسار بشمار می آیند که ارتباط آنها عمدتاً با هسته مرکزی شهر می باشد. تمرکز تأسیسات خدماتی و امکانات رفاهی در مرکز شهر نیز مانع از آن می شود که محلات جدید بتوانند با سهولت و قابلیت دسترسی مطمئن از آنها استفاده نمایند. در عین حال اینگونه محلات رفته رفته نقش خود را تغییر داده و نقش خدماتی به خود می گیرند. لیکن وابستگی آنها به هسته مرکزی شهر همچنان باقی است.
از دیگر عوامل طبیعی که از دیرباز نقش مهمی در مکان گزنی سکونتگاه‎های شهری روستایی داشته و موجب ایجاد ارتباط و داد و ستد بین شهرها و روستاها می شده است، آب است. از آنجایی که آب آسانترین راه ارتباطی و ضروری ترین ماده حیاتی انسان ها بشمار می رود، مراکز تجمع انسانی مکان های استقرار اولیه خود را در کنار آب دریاها و رودخانه ها انتخاب نموده اند. براساس مدارک باستان‎شناسی انقلاب شهرنشینی برای نخستین بار در بین النهرین و سواحل دو رود دجله و فرات به وقوع می پیوندد. دره نیل (سرزمین مصر) دشت خوزستان و دره سَند نیز به موازات تمدن دجله و فرات همچنان مهد تمدن ها و خاستگاه انقلاب شهرنشینی است (موریس، ترجمه رضازاده، 1368، ص11).
از دوران های قدیم آب علاوه بر جنبه های کاربردی آن، دارای قداست و نمادین نیز بوده است. برای مثال کوروش در پایتخت خود پاسارگاد (560 ق. م) از آب به عنوان مهمترین رکن بنا استفاده می کرده است. در اسلام اهمیت آب بارها مورد تأکید قرار گرفته تا جاییکه بهشت را جایی معرفی کرده که در زیر درختان آن نهرها جاری است. براین اساس آب مایه حیات، آبادانی، زندگی، زیبایی، صلح و صفا و پاکی تلقی می شود. دستاوردهای ایرانیان در زمینه برخورد با محدودیت های طبیعی و اقلیمی و استفاده خلاقانه و هنرمندانه از آنها در طول تاریخ زبانزد جهانیان بوده است. چنین مهارت هایی که در طول هزاران سال از نسلی به نسل دیگر انتقال یافته یکی از جنبه های حیرت انگیز زندگی در این سرزمین است، که در بافت های کهن شهری و روستایی تبلور پیدا کرده است. تلاش برای ایجاد شرایط قابل تحمل و مطلوب زندگی در دل آب و هوای کاملاً نامساعد کویر صرفاً در امتداد جاده های کاروان رو قرن ها با توجه دقیق به آب یعنی پیدا کردن، انتقالو ذخیره سازی و استفاده صحیح از آن به طور مستمر ادامه یافته است (بحرینی، 1378، ص4).
در رابطه با تأمین آب به طور کلی شهرها و روستاهای کوهستانی کشور، عمدتاً به منابع آب رودخانه ها و چشمه ها متکی بوده و هستند و با وجود تنگناهای توپوگرافیک و سختی زمین استفاده از چاه و قنات محدود است. سکونتگاه های تیپ پایکوهی نیز معمولاً آب موردنیاز خود را از رودخانه، چشمه، چاه و قنات تأمین می کنند. آبادی های مستقر در دشت ها هم، غالباً به منابع آب زیرزمینی محصور در آبرفت ها و یا سازندهای آهکی (کارستی) واقع در حاشیه دشت متکی هستند. معمولاً در کشورهای خشک و بیابانی، تأمین آب شهرها و روستاها بسیار مشکل و اسف بار است. این مناطق به شیوه سنتی از آبهای راکد، آب انبارها و آب باران استفاده می کنند، مثلاً در نیمه جنوبی ایران و بویژه مناطق جنوب شرقی آن، ا ستفاده از این نوع منابع آبی معمول است. این نوع مخازن آبی فصلی را، در جنوب شرقی آن، استفاده از این نوع منابع آبی معمول است. این نوع مخازن آبی فصلی را، در جنوب شرقی کشور «هوتک» در جنوب «برکه» و در شما دشت کویر «چاله» می گویند. مثلاً در چهابهار آب های زیرزمینی بسیار شور است و منابع آب سطحی مهمی هم وجود ندارد. لذا از همین هوتک ها استفاده می کنند و یا اینکه از نقاط دیگر آب توسط تانکرهایی به این مناطق حمل می گردد. چنین وضعیتی در اکثر مناطق و سکونتگاه های سواحل دریای عمان و خلیج فارس نیز حاکمیت دارد.
با این وجود، کمبود آب در سطح کشور و عدم جریان دائمی و عدم جریان دائمی رودخانه ها امکان تکوین مراکز شهری و روستایی را در نواحی مختلف آن با مشکل مواجه ساخته است. به طوری که مسئله آب در شهرها و روستاهای ایران همیشه تعیین کننده موجودیت و بقای حیات بوده است و این امر با شدتی محسوس‎تر در شهرهای کویر و با قدرتی کمتر در شهرهای ساحلی و بعضی نواحی غربی مشور تأثیرگذار بوده است و در این رابطه، موقعیت و توان مندی حوزه های نفوذ شهری و وسعت اراضی کشاورزی روستاهای پیرامونی که در دسترس شهرند و از

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره حوزه نفوذ، روابط شهر و روستا، دریای خزر Next Entries منبع پایان نامه درباره عوامل طبیعی، محدودیت ها، عوامل طبی