منبع پایان نامه درباره مضاف و مضاف الیه، الغای خصوصیت، قرائن لفظی

دانلود پایان نامه ارشد

بخشی از قرآن می‌داند که نقل معتبری در آن به کار نرفته است86 و رشید رضا در تفسیر المنار، سیاق را برترین قرینه برای حقیقت معنای لفظ می‌داند87 و سیاق تأثیر زیادی بر دلالت بر مقصود متکلم دارد، و گاهی از یک کلمه و یا یک جمله، دو معنای کاملا متناقض بر می‌تابد، بدون این‌که کلمه در ساختار داخلی اش (در مورد آن دو معنا) مختلف باشد و تنها چیزی که تغییر کرده است، سیاق و قرائن محیط بر آن است.
لغت دانان سیاق را به معنای «راندن، اسلوب و روش و…» می‌دانند و معتقدند سیاق کلام به معنای اسلوب سخن و طرز جمله‌بندی است88 اما در اصطلاح تعاریف گوناگونی بیان شده که بهترین آن‌ها عبارتست از: «خصوصیت و فضای معنایی که از قرار گرفتن کلمات و جملات در کنار هم حاصل می‌شود که در معنای واژه یا عبارت تأثیر می‌گذارد.»89
2- شرایط و ضوابط اعتبار سیاق
برای تحقق سیاق و اعتبار آن، شرایط و ضوابط زیر لازم است:
الف) ارتباط صدوری یا پیوستگی در نزول. ارتباط صدوری عبارت است از مجموعه جمله هائی که هنگام صدورشان در کنار یکدیگر ونزدیک به هم از گوینده صادر شده است و چون معیار قرینه بودن سیاق، صادر نشدن الفاظ با معانی نا متناسب از گوینده دانا و حکیم است، در نتیجه در تفسیر جمله‌های قرآن کریم اگر احراز شود که آیات هر سوره به همین ترتیبی که در مصحف است، یکجا وبا هم نازل شده است، ارتباط صدوری در کل آیات اثبات می‌شود ونیازی به بررسی مورد به مورد ارتباط صدوری در هر آیه نیست. ولی اگرترتیب یاد شده اثبات نشود واحتمال آن برود در مواردی آیات یا جمله‌های یک آیه برخلاف ترتیب نزول در قرآن کنونی قرار گرفته است در این صورت نیازمند اثبات ارتباط صدوری هستیم وباید بررسی شود که آیا آن آیه یا جمله با آیه‌ها و جمله‌های پیشین و پسین ارتباط دارد یا ندارد. بنابراین مفسر در صورتی می‌تواند به قاعده سیاق در این گونه موارد استناد جوید که ارتباط صدوری آن‌ها برای وی احراز شود و در غیر این صورت نمی‌تواند برای فهم آیات و کشف معانی الفاظ آن‌ها بر این قاعده اعتماد نماید.
ب) ارتباط موضوعی: ارتباط موضوعی یعنی جمله‌ها با هم پیوند موضوعی و مفهومی داشته، همه آن‌ها درباره یک موضوع و برای افاده یک مطلب صادر شده باشند و ملاک قرینه بودن سیاق در جمله‌هایی محقق است که همه آن‌ها درباره موضوع واحد وبرای افاده مطلب واحدی باشد. بنابراین اگر یک یا چند جمله معترضه بین جمله‌های دیگر قرار گیرد، نمی‌توان به لحاظ سیاق، در معنای ظاهر جمله‌های معترضه تصرف کرد و آن‌ها را بر معنایی متناسب با جمله‌های قبل و بعد حمل نمود.90
بنابراین با بیان 2 شرط فوق جواب می‌دهیم:
اولا: شما با کدام دلیل و مدرک ارتباط صدوری میان آیه ولایت و آیات پیشین و پسین را احراز نموده اید تا بتوان با استفاده از قاعده سیاق، واژه ولی در آیه را به معنای نصرت و محبت تفسیر نمود؟
ثانیا: به اتفاق مفسران سوره مائده از سوره‌های مدنی است که در دوره پایانی حیات رسول خدا و در آخرین حج آن حضرت نازل گردیده است، و به طور قطع ویقین تمام آیات آن به یکباره نازل نشده است و شواهد حکایت از آن دارد که برخی از آیات آن با توجه با مضامین آن‌ها واخبار رسیده درباره سبب نزول آن‌ها پیش از دوره یاد شده نازل شده است.
پس می‌توان گفت: ارتباط صدوری و پیوستگی نزولی میان آیه ولایت و آیه پیشین و پسین آن وجود ندارد بدین لحاظ، شرط تمسک به قاعده سیاق که احراز ارتباط صدوری است موجود نیست، در نتیجه تفسیر واژه ولی به نصرت و یا محبت با استناد به این قاعده نا تمام است.
ثالثا: با توجه به اعتبار سیاق با احراز شرط ارتباط موضوعی میان یک مجموعه آیات باید بیان کرد با توجه به ادعای طبری، این شرط وجود ندارد زیرا در آیات پیشین، خدای متعال مؤمنان را از نصرت یهود و نصاری نهی و برحذر داشته و منافقان را به دلیل یاری رساندن و دوستی با یهودیان سرزنش کرده و در آیات پسین مؤمنانی را که دارای نفاق درونی هستند مورد نکوهش قرار داده است در نتیجه محتوای موضوعی هر دو دسته آیات، مختلف و اهداف آن‌ها نیز متفاوت است، پس شرط ارتباط موضوعی تمسک به قاعده سیاق نا تمام است.
همچنین در خصوص دسته اول از روایات طبری باید بیان نمود:
اولا: هیچ یک از دانشمندانی که شأن نزول آیات را نگاشته‌اند، آیات ولایت را (56 و 55) درباره عباده بن صامت نقل نکرده‌اند بلکه تنها آیات 51 و52 را درباره وی می‌دانند و وجود آیه درباره ارتداد از دین: «یا أَیهَا الذینَ آمَنُوا مَنْ یرْتَد مِنْکمْ عَنْ دینِهِ فَسَوْفَ یأْتِی الله بِقَوْم‏…» در بین آیات 52 و 53 و آیات ولایت (55 و 56) نیز، گواه این مطلب است، چون داستان عباده بن صامت با مسأله ارتداد ارتباطی ندارد. ماجرای عباده بن صامت که ایشان و ابن کثیر نقل کرده‌اند به این شرح است:
چون رسول خدا با یهودیان بنی قینقاع جنگید… عباده بن صامت که یکی از بنی عوف بن خرج و هم پیمان آنان بود… . به نزد رسول خدا شتافت و عرض کرد: ای رسول خدا به خدا و رسولش پناه برده، از پیمان با آنان بیزاری می‌جویم و ولایت خدا و رسول و مؤمنان را می‌پذیرم و از هم پیمانی با کفار و ولایت آنان بیزاری می‌جویم در این هنگام آیات «یا أَیهَا الذینَ آمَنُوا لا تَتخِذُوا الْیهُودَ وَ النصارى‏ أَوْلِیاء…» نازل شد.91
ثانیا: درباره شأن نزول آیات ولایت درباره عباده بن صامت روایات متعارض رسیده است و با نقل از افرادی مانند» زهری، سدی، عباده بن ولید که از تابعین هستند و خود شاهد ماجرا نبودند، و شاهدی هم از قرآن برای آنان نیست، نمی‌توان مطلب را ثابت نمود. بنابراین تمسک ایشان به برخی روایات متعارض وجهی ندارد و نمی‌توان از آن همه روا یات متواتر که در شأن نزول آیات 55 و56 درباره امام علی است و همچنین از نقل جمعی از صحابه که خود شاهد ماجرا بودند و نیز احادیث متعدد از تابعین در این باره چشم پوشید.92
در خصوص دسته سوم از روایات طبری باید بیان نمود:
1- این حدیث خبر واحد است.
2- با احادیث متعددی که از اهل بیت رسیده و آیه را تنها بر مورد امام علی تطبیق کرده، منافات دارد.
3- روایت ابهام دارد، این ابهام از آن‌جاست که مراد از مؤمنان در کلام امام روشن نیست که آیا همه مؤمنان را می‌گوید یا مراد از آنان، طبق روایات در منابع شیعه کسی جز خود اهل بیت نیستند. در روایات شیعه آمده است که ائمه اهل بیت نیز به این شرف نائل شده‌اند. در این صورت آیه در معنای تأویل خود بر آنان نیز منطبق می‌شود.
4- راوی این حدیث (عبدالملک بن ابی سلیمان) از راویان امام باقر به شمار نمی‌آید.93
5- از حیث دلالی و عقلی نیز نمی‌توان به این دسته روایات تمسک کرد زیرا چون اگر بر عموم حمل کنیم لازم می‌آید که ولی و مولی علیه، مضاف و مضاف الیه واحد باشند؛ یعنی همه مؤمنان، هم ولی باشند هم مولی و هم مضاف باشند ومضاف الیه واین معقول نیست. توضیح این‌که وقتی خداوند فرمود: «ولیکم الله» به جمیع مؤمنان خطاب فرمود واز جمله مؤمنان، پیامبر است. وقتی که فرمود: «ورسوله»، پیامبر از خطاب مذکور خارج شد؛ چون ولایت پیامبر به مؤمنان اضافه شده است؛ پس ولی، پیامبر و متولی علیه، مؤمنانند. اما وقتی که فرمود: «الذین ءامنوا)، باید مخاطبان به خطاب «ولیکم» غیر از کسی باشد که دارای ولایت است، همان طور که بعد از گفتن «ورسوله» مخاطبان به این خطاب، غیر از پیامبر است.
بنابراین، مراد از «الذین ءامنوا» فرد خاص و مخاطبان به خطاب «ولیکم» غیر از آن فرد، بقیه مؤمنانند، و إلا اگر چنین نباشد، لازم می‌آید که مضاف و مضاف الیه، ولی و مولی علیه شی ء واحد وهرکس، ولی خودش باشد که معقول نیست. زیرا در مضاف الیه و مضاف و ولی و مولی علیه، دو فرد، معتبر است و نمی‌شود شیء واحد به خودش اضافه شود و ولی خودش باشد.94
جمع بندی
در این گفتار پس از بیان شأن نزول آیه و اتفاق مفسران بر این شأن نزول – با کمی تفاوت در بیان جزئیات – به بیان دید گاه مفسران شیعه پرداخته شد که مصداق آیه را علی بن ابی طالب می‌دانند و دلیل آن‌ها بر این مصداق مبتنی بر چند نکته است:
الف: انحصار ولایت به اشخاصی که نام آن‌ها ذکر شده (براساس لفظ انما در ابتدای آیه).
ب: معنای خاص ولی (سرپرستی و تصرف و رهبری مادی و معنوی) که محور اصلی بحث میان اندیشمندان شیعه و اهل سنت قرار گرفته و علمای شیعه بر اساس قرائن لفظی این معنا را أخذ کرده‌اند.
ج: شأن نزول آیه که در اکثر کتب شیعه و سنی بیان شده است
د: هم ردیف آمدن نام اشخاصی که از ولایت به معنای خاص برخوردارند.
اهل سنت سه وجه و قول متفاوت – تصدق انگشتر توسط امام علی بدون الغای خصوصیت، عمومیت مفاد آیه و انکار کل ماجرا – از آیه بیان می‌کنند.
طبری نیز همانند سایر مفسران اهل سنت با تکیه بر سیاق معنای یاور و نصرت را برای لفظ ولی انتخاب نموده و در شأن نزول آیه به سه دسته روایت – نزول آیه در شأن عباده بن صامت، علی بن ابی طالب و جمیع مؤمنین – تمسک کرده است.
در نقد و بررسی پس از بیان اهمیت و شرایط تمسک به سیاق اشکالات دیگری از قبیل:
خبر واحد بودن روایات، ابهام داشتن آن‌ها و معارض بودن با سایر روایات و…. . بیان گردید.
بنابراین با توجه به قرائن و شأن نزول آیه باید بیان نمود که مصداق حقیقی آیه ولایت امیرمؤمنان علی است و معنای ولی نیز به آن نحو که اهل سنت بیان می‌کند نمی‌باشد.
گفتار دوم: آیه تبلیغ
یکی دیگر از آیات محوری و پر دامنه از بیان و پیام کلام الهی درباره ولایت و امامت اهل بیت آیه تبلیغ است. خدای متعال در این آیه با سخن و خطابی اختصاصی پیامبر بزرگوارش را مورد توجه قرار داده و به وی فرموده است: «یا أَیهَا الرسُولُ بَلغْ ما أُنْزِلَ إِلَیک مِنْ رَبک وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلغْتَ رِسالَتَهُ وَ الله یعْصِمُک مِنَ الناسِ إِن الله لا یهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ»95 (اى پیامبر! آنچه را از پروردگارت به سوى تو فرو فرستاده شده است برسان و اگر نکنى پیام او را نرسانده‏اى؛ و خداوند تو را از (گزند) مردم در پناه مى‏گیرد، خداوند گروه کافران را راهنمایى نمى‏کند.)
شأن نزول آیه تبلیغ
رسول خدا در دهمین سال هجرت، زیارت خانه خدا (کعبه) را با اجتماع مسلمین آهنگ فرمود. و در میان قبایل مختلفه و طوائف اطراف بر حسب امر آن حضرت اعلان شد، و در نتیجه گروه عظیمى به مدینه آمدند تا در انجام این تکلیف الهى از آن حضرت پیروى و تعلیمات آن حضرت را فرا گیرند. این تنها حجى بود که پیغمبر بعد از مهاجرت به مدینه انجام داد، نه پیش از آن و نه بعد از آن دیگر این عمل از طرف آن حضرت وقوع نیافته و این حج را با اسامى متعدد در تاریخ ثبت نموده‏اند، از قبیل: «حجة الوداع- حجة الاسلام- حجة البلاغ- حجة الکمال- حجة التمام» . در این موقع رسول خدا غسل و تدهین فرمود و فقط با دو جامه ساده (احرام) که یکى را به کمر بست و آن دیگر را به دوش افکند روز شنبه بیست چهارم یا بیست پنجم ذیقعدة الحرام به قصد حج پیاده از مدینه خارج شد و تمامى زنان و اهل حرم خود را نیز در هودج‏ها قرار داد، و با همه اهل البیت خود و به اتفاق تمام مهاجرین و انصار و قبایل عرب و گروه عظیمى از خلق حرکت فرمود:
اتفاقا در این هنگام بیمارى آبله- یا حصبه- در میان مردم شیوع یافته بود و همین عارضه موجب گردید که بسیارى از مردم از عزیمت و شرکت در این سفر باز ماندند… .
پس از آنکه رسول خدا مناسک حج را انجام دادند و با جمعیتى که به همراه آن حضرت بودند آهنک بازگشت به مدینه فرمودند چون به غدیر خم (که در نزدیک جحفه است) رسیدند- جبرئیل امین فرود آمد و از خداى تعالى این آیه را آورد: «یا أَیهَا الرسُولُ بَلغْ ما أُنْزِلَ إِلَیک مِنْ رَبک…» امین وحى الهى آیه فوق الذکر را آورد و از طرف خداوند آن حضرت را امر کرد که على را بولایت و امامت معرفی و منصوب فرماید و آنچه درباره پیروى از او و اطاعت اوامر او از جانب خدا بر خلق واجب آمده به همگان ابلاغ فرماید. در این

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره الغای خصوصیت، دوران جاهلیت، مجمع البیان Next Entries منبع پایان نامه درباره پیامبر (ص)