منبع پایان نامه درباره فرمانبرداری، حاکمیت سیاسی، امام علی (ع)

دانلود پایان نامه ارشد

پذیری از روایات صحابیان و تابعان به بیان مصداق اولی الامر پرداخته‌اند. راغب در مفردات مصادیق زیر را نوشته است:
1- پیامبران خدا که احکامشان بر ظاهر و باطن عموم مردم جارى است.
2- والیان و حکام که احکامشان تنها بر ظاهر مردم نافذ است.
3- حکماء و دانشمندان که حکمشان بر باطن و اندیشه‏هاى خواص مردم مؤثر است.
4- وعاظ که حکمشان بر باطن عامه مردم نفوذ دارد غیر از ظاهرشان‏.134
بنابراین اولی الامر کسانی هستند که متولی و متصدی اداره امور زندگی مردم هستند و مردم کار دین و دنیای شان را به آن‌ها واگذار کرده‌اند.
آیه اطاعت و نگرش کلی مفسران امامیه
آیه اطاعت به همراه آیات قبل و بعد، از یک پیوستگی معنایی و یک پارچگی محتوایی برخوردار است و درباره یکى از مهم‌ترین مسائل اسلامى، یعنى مسئله رهبرى بحث مى‏کند و مراجع واقعى مسلمین را در مسائل مختلف دینى و اجتماعى مشخص مى‏سازد.
نخست به مردم با ایمان دستور مى‏دهد که از خداوند اطاعت کنند، بدیهى است براى یک فرد با ایمان همه اطاعتها باید به اطاعت پروردگار منتهى شود، و هر گونه رهبرى باید از ذات پاک او سرچشمه گیرد، و طبق فرمان او باشد، زیرا حاکم و مالک تکوینى جهان هستى او است، و هر گونه حاکمیت و مالکیت باید به فرمان او باشد (یا أَیهَا الذِینَ آمَنُوا أَطِیعُوا الله‏).
در مرحله بعد، فرمان به پیروى از پیامبر مى‏دهد، پیامبرى که معصوم است و هرگز از روى هوى و هوس، سخن نمى‏گوید، پیامبرى که نماینده خدا در میان مردم است و سخن او سخن خدا است، و این منصب و موقعیت را خداوند به او داده است، بنابراین اطاعت از خداوند، مقتضاى خالقیت و حاکمیت ذات او است، ولى اطاعت از پیامبر مولود فرمان پروردگار است و به تعبیر دیگر خداوند واجب الاطاعه بالذات است، و پیامبر واجب الاطاعه بالغیر و شاید تکرار اطیعوا در آیه اشاره به همین موضوع یعنى تفاوت دو اطاعت دارد (و اطیعوا الرسول).
در مرحله سوم فرمان به اطاعت از اولی الامر مى‏دهد و بر مردم واجب می‌داند که از اولی الامر اطاعت کنند135 و پیروی از آنان مانند پیروی و فرمانبرداری از رسول اکرم به شمار می‌رود این بیان می‌رساند که اولی الامر مانند پیامبر گرامی هم قانون گذار دین و شریعت اند هم، والی و قاضی و حاکم دینی اند با این تفاوت که تشریع قوانین و احکام دینی از ناحیه اولی الامر از طریق وحی الهی نیست. پس در حقیقت اولی الامر به عنوان مفسر و مبین قانون و حکم دینی هستند و از آن جهت اطاعت آنان همچون اطاعت پیامبر گرامی اسلام در یک ردیف و رتبه قرار گرفته و بر مردم واجب شمرده شده است.136
در نگاه اندیشمندان شیعه مراد از اولی الامر بنا به قرائن و شواهد درونی آیه مورد بحث و آیات دیگر قرآن و نیز تفسیری از پیامبر و ائمه رسیده، تنها امامان معصوم اند که اطاعتشان در این آیه هم ردیف اطاعت خدا و رسول آمده است و برای اثبات این مطلب از دو راه استفاده کرده‌اند:
1- تحلیل درونی از آیه: همانطور که بیان شد در این آیه، اطاعت خدا و رسول واجب شمرده شده است، اطاعت خدا عمل به آموزه‌های قرآن است و اطاعت از رسول، اطاعت در ابلاغ وحی و بیان جزییات احکام و تفسیر آیات و نیز در منصب رهبری و حاکمیت جامعه و داوری بین مردم است و اطاعت ایشان هم اکنون که در قید حیات نیستند، عمل به سنت رسول خداست سنتی که صحت آن احراز شده باشد، خداوند در این آیه امر به اطاعت خود را با تعبیر «اطیعوا» و پس از آن امر به اطاعت اولی الامر را با عطف به اطاعت رسول تنها با یک تعبیر اطیعوا بدون آنکه آن را تکرار کند آورده است. از این رو شرایط و آثاری که قرآن برای اطاعت رسول بر شمرده برای اطاعت اولی الامر نیز مطرح است.
با بررسی اطاعت رسول خدا در قرآن به این موارد بر می‌خوریم:
الف: اطاعت رسول خدا، اطاعت خداست، قرآن می‌فرماید: «من یطع الرسول فقد أطاع الله…»137 (هرکس پیامبر را اطاعت کند خدا را اطاعت کرده است.)
ب: یکی از اهداف رسالت انبیاء اطاعت از آنان است، قرآن می‌فرماید: «و ما أرسلنا من رسول إلا لیطاع بإذن الله…»138 (ما هیچ رسولی را نفرستادیم جز آنکه به إذن پروردگار اطاعت شود.)
ج: اطاعت رسول بر خلاف اطاعت‌های دیگر مطلق و بدون هیچ قید و شرطی است، قرآن هر کجا اطاعت از رسول دارد آن را به طور مطلق بیان کرده است حتی قرآن اطاعت ظاهری بدون همراهی دل را از پیامبر خدا کافی نمی‌داند بلکه تسلیم قلبی در برابر حکم پیامبر را شرط ایمان می‌شناسد و می‌فرماید: «فَلا وَ رَبک لا یؤْمِنُونَ حَتى یحَکمُوک فیما شَجَرَ بَینَهُمْ ثُم لا یجِدُوا فی‏ أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِما قَضَیتَ وَ یسَلمُوا تَسْلیما»139 (پس نه، به پروردگارت سوگند که ایمان نمى‏آورند تا در آنچه میانشان ستیز رخ داده است تو را داور کنند سپس از آن داورى که کرده‏اى در خود دلتنگى نیابند و یکسره (بدان) تن در دهند.) 140
قرآن در برابر اطاعت خدا و رسول، اطاعت‌های دیگر را مشروط کرده است.
به طور نمونه در قرآن اطاعت پدر و مادر، مشروط به دعوت به توحید و عدم شرک ورزی است.
بنابراین قرآن کریم مؤمنان را به اطاعت بی چون و چرای خدا و رسولش فرا می‌خواند، تسلیم آنان به این اطاعت را نشانه ایمان می‌شناسد141 و مؤمنان را از سرپیچی از این اطاعت بر حذر می‌دارد142 و بر این اطاعت آثار فراوانی نوید می‌دهد مانند «پاداش نیکو»143، «ورود به بهشت»144، «رستگاری بزرگ»145، «برخورداری از رحمت خدا»146 و….
آیه مورد بحث اطاعت اولی الامر را هم ردیف اطاعت رسول خدا به طور مطلق و بدون قید و شرط قرار داده است. از این رو باید تمام امور یاد شده برای اطاعت اولی الامر نیز جاری باشد یعنی اطاعت او اطاعت خدا قلمداد شود، با اطاعتش اهداف رسالت انبیاء تحقق یابد و مؤمنان باید از سرپیچی از این اطاعت بر حذر باشند تا به آثار و برکات نامبرده در اطاعت از خدا و رسول دست یابند؛ چنین اطاعتی جز با مقام عصمت اولی الامر سازگار نیست. اگر اولی الامر معصوم نباشند نمی‌توان به اطلاق اطاعت آنان ملتزم شد و شرایط و آثار اطاعت خدا و رسول را در مورد آنان جاری کرد بنابراین اولی الامر تنها معصومان خواهند بود و دیگران در این امر سهمی نخواهند داشت. شیوه‌ای که قرآن در ادامه آیه مورد بحث در حل نزاع‌های جامعه مؤمنان ارائه می‌دهد نیز، شاهدی بر این است که اولی الامر منحصر در معصومانند، قرآن می‌فرماید:
فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فی‏ شَی‏ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى الله وَ الرَّسُولِ إِنْ کنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِالله وَ الْیوْمِ الْآخِرِ ذلِک خَیرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْویلاً أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذینَ یزْعُمُونَ أَنَّهُمْ آمَنُوا بِما أُنْزِلَ إِلَیک وَ ما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلِک یریدُونَ أَنْ یتَحاکمُوا إِلَى الطَّاغُوتِ وَ قَدْ أُمِرُوا أَنْ یکفُرُوا بِهِ وَ یریدُ الشَّیطانُ أَنْ یضِلَّهُمْ ضَلالاً بَعیداً147
قرآن در صدد حل نزاع ها، مؤمنان را از ارجاع به غیر باز می‌دارد، دستور می‌دهد مشکل نزاع را که ریشه برانداز است148 با ارجاع به کتاب خدا و رسول او برطرف کنند و به غیر نسپارند که سر از پیروی از طاغوت در می‌آورد و به نفاق می‌انجامد. از این رو باید کسانی در مصدر امور و حل نزاع‌ها قرار گیرند که نه تنها به کتاب خدا و سنت رسول او از دیگران آگاه تر بوده، بلکه فهمشان از آموزه‌های قرآن و سنت، معصومانه و آمیخته با وهم و اشتباه نباشد تا پیرویشان عین پیروی خدا و رسولش باشد و به حق انجامد همان گونه که قرآن فرموده: «أَ فَمَنْ یهْدی إِلَى الْحَق أَحَق أَنْ یتبَعَ أَمنْ لا یهِدی إِلا أَنْ یهْدى‏ فَما لَکمْ کیفَ تَحْکمُون‏»149 (آیا آنکه به حق رهنمون مى‏گردد سزاوارتر است که پیروى شود یا آنکه راه نمى‏یابد مگر آنکه راه برده شود؟ پس چه بر سرتان آمده است؟ چگونه داورى مى‏کنید؟) این نوع پیروی با اوصاف یاد شده تنها در انحصار معصومان از عترت رسول خداست که در حدیث ثقلین هم ردیف کتاب خدا قرار دارند و پیش از دیگران از ناحیه خداوند بدون واسطه، هدایت یافتند.
امام علی در برخورد با خوارج که حکمیت را منکر شدند فرمود: «فإذا حکم بالصدق فی کتاب الله فنحن احق الناس به و إن حکم بسنه رسول الله فنحن اولاهم به»150 حاصل آن که در اندیشه شیعی، مرجعیت دینی اولی الامر از حاکمیت سیاسی آنان جدا نیست، آنان هم در بعد تفسیر و تشریح آموزه‌های دین و هم در بعد حاکمیت سیاسی و قضایی و رفع اختلاف‌ها باید معصوم باشند تا سیره و سنتشان بر طبق کتاب خدا و سنت پیامبر اکرم صورت پذیرد و اطاعتشان به طور مطلق قبول افتد و جامعه را به مقصد واقعی خود برسانند، این معصومان کسی جز اهل بیت پیامبر خدا نیستند همان گونه که روایاتی متعدد آنان را با اوصاف و نام معرفی کرده است.
2- استناد به احادیث: راه دوم در تفسیر «اولی الامر» در نگاه شیعه، استناد به احادیث است.
از نظر شیعه «اولی الامر» در این آیه از ناحیه پیامبر خدا تفسیر شده و حضرت به عنوان مبین و معلم وحی در صدد تفسیر این تعبیر بوده‌اند چون این آیه از مواردی است که نمی‌توان گفت صحابه به دلیل آنکه عرب بوده‌اند و یا شاهد نزول قر آنند، از تفسیر پیامبر خدا درباره اولی الامر بی نیاز بوده‌اند.
کلینی با سند صحیح از امام باقر چنین نقل می‌کند:
خداوند متعال، پیامبرش را به ولایت علی (ع) امر کرد و بر پیغمبر آیه «إِنَّما وَلِیکمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یقِیمُونَ الصَّلاةَ وَ یؤْتُونَ الزَّکاةَ وَ هُمْ راکعُونَ » را نازل کرد و ولایت اولی الامر را واجب نمود و حضرت را امر فرمود همان گونه که نماز و زکات و روزه و حج را تفسیر کرده، ولایت را نیز تفسیر کند. هنگامی که پیامبر (ص) این کار را انجام داد به حضرت فشار آمد و سینه ایشان تنگ شد و ترسید مردم از دین روی گردان و مرتد شوند و او را تکذیب کنند در این هنگام وحی بر او نازل شد که: «یا أَیهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیک مِنْ رَبِّک وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَ اللَّهُ یعْصِمُک مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرینَ» پیامبر اکرم به فرمان خداوند متعال عمل نمود و در روز غدیر ولایت امام علی (ع) را ابلاغ نمود و نماز را به جماعت ادا کردند و به مردم دستور دادند حاضرین به غائبین این امر را ابلاغ کنند.151
احادیث شیعه درباره اولی الامر متواتر (به تواتر اجمالی) و برخی با سند صحیح اند، پیام این احادیث همسو با دلالت آیات قرآن است از این رو این احادیث تلقی به قبول شده‌اند. با این‌که احادیث شیعه درباره این آیه متنوعند لیکن هیچ تعارضی در میان آن‌ها نیست، از جمله نکاتی که در این احادیث به آن‌ها اشاره شده عبارت است از:
الف: اولی الامر تنها ائمه معصومین از اهل بیت پیامبرند:
شیخ صدوق از جابربن عبدالله انصاری گزارش می‌دهد که این صحابی به رسول خدا عرض کرد: ای فرستاده خدا ما، ما خدا و رسولش را شناختیم اما «اولی الامر» چه کسانی هستند که خداوند فرمانبرداری از آنان را به اطاعت از تو نزدیک و هم ردیف نموده است؟ پیامبر فرمودند: ای جابر آنان جانشینان و پیشوایان مسلمان بعد از من هستند. اولین ایشان علی بن ابی طالب، سپس حسن و حسین… و آخرینش کنیه اش بقیة الله و حجة الله است و فرزند حسن بن علی است. خداوند به واسطه وی مشرق و مغرب زمین را فتح می‌کند و ایشان از دیدگان پیروان و دوستانش پنهان است و به امامت او کسی ثابت قدم نمی‌ماند جز آنکه خداوند دلش را به ایمان آزموده است.152
در حدیث دیگر سلیم بن قیس هلالی گوید از علی شنیدم که فرمود: رسول خدا به من فرمود: پروردگارم مرا خبر دادند همانا آنچه تو و شریکان بعد از خود درخواست داشته استجابت نموده است. به رسول خدا عرض کردم: شریکانت بعد از من چه کسانی هستند؟ حضرت فرمود: آنان همان افرادی هستند که خداوند به خود و من نزدیک کرده و فرموده است: «أَطِیعُوا الله وَ أَطِیعُوا الرسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکمْ» سپس به حضرت عرض نمودم: اینان

پایان نامه
Previous Entries منبع پایان نامه درباره محمد بن سنان، علمای شیعه، روش تفسیری Next Entries منبع پایان نامه درباره نهی از منکر، امر به معروف، خلفای راشدین